Þjóðviljinn - 24.12.1974, Blaðsíða 9

Jólahlað l!>74 — ÞJÓÐVILJINN SH)A H
Ég gerist
útvarpsmaöur
Næstu samverkamenn Þórar-
ins sem mér er kunnugt um voru
Magnús Guðbjörnsson og vélrit-
unarstúlka, auk Greifans af Dun-
canon og hertoga af St. Kildu,
Karls Einarssonar, sem hafði
fimm minútna þátt á viku hverri
á færeysku (heldur en dag hvern,
ef mig misminnir ekki). Má vera
aö færeyingar hafi skilið hann,
hafi þeir hlustað. Ég skildi hann
ekki.
Vinur minn, Magnús, þóttist
vera mikill vin nasistanna. En þó
fórst honum ekki betur en svo við
fyrstu kynningu hjá yfirmanni
sinum, Schmidt, en að hann stóð
fyrir framan hann eins og hver
annar góður og gegn islendingur
með hendur i vösum. En það er
eitur i beinum þýskra yfirmanna.
Meira að segja enn i dag þykir
það góður siður og bera vitni um
vandað uppeldi bjóði maður
manni góðan dag á götum Berlin-
ar, að taka hendurnar úr vösun-
um, þótt enn betri siður sé að
ganga ekki með hendur I vösum
nema i hörkukuldum.
Sem ég sit i vinnuherbergi minu
við háskólann einn góðan veður-
dag seint á árinu 1942 og á mér
einskis ills von, birtist Magnús,
sem ég ekki þekkti fyrr, og biður
mig eins og guð sér til hjálpar að
hlaupa i skarð fyrir sig við út-
varpið. Hann ætlaði i stutt fri til
Danmerkur, hvort ég gæti tekið
að mér að aðstoða Þórarinn i einn
mánuð? Sagði mér frá þvi um
leiö, hvernig honum hefði verið
sagt i prússneskum tón, að gera
svo vel að fjarlægja hendurnar úr
buxunum. Sennilega til þess að ég
félli ekki i sömu gildru.
Or þessum eina mánuði varð
nokkuð langur timi, þvi að ég sá
ekki vin minn, Magnús, fyrr en
heima á tslandi löngu eftir stið,
fer þó enn vel á með okkur. Eftir
mánuðinn þóttist ég laus allra
mála, fór að þrá Berlin og skrif-
borðið mitt — sat nefnilega austur
i Königsberg. Þá þurfti vélritun-
arstúlkan Margrét að fara i fri
einn mánuð til Danrnerkur. Hvort
ég gæti ekki aðstoðað Þórarinn
þann tima? Góðmenni sem ég er
gat ég ekki haft af henni sumar-
frliö sitt né látið Þórarinn einan.
Úr þessum mánuði urðu tveir
mánuöir. Þá kom hún aftur og ég
fór með fyrstu lest til Berlínar.
Berlín —
Köningsberg
Eins og menn sögðu Ctvarp
Reykjavik sagði maður „Hér er
Berlin” I byrjun fréttaflutnings.
Þaö var vist seint á árinu 1942 að
norræna útvarpsdeildin, gott ef
ekki aðalsendistöðin fyrir útlönd,
var flutt til Köningsberg. En samt
sögðum við: Hér er Berlin.
Ég var sjálfur ráðinn hjá mál-
rannsóknastofnun i Braun-
schweig og var þvi fjárhagslega
óháður útvarpinu þótt ég tæki
peninga lika fyrir vinnu mina
þar. Ég hafði ekki sóst eftir henni.
Þvi aftók ég með öllu, þegar ég
samdi við Schmidt, að fastráða
mig þar. Ég fékk kaup fyrir að
þýða fréttir, fyrir að flytja þær
einu sinni i viku á fridegi Þórar-
ins og fyrir menningarþátt einu
sinni I viku, sem tók fimm minút-
ur. Fyrst kallaði ég þessa þætti
,,Úr daglegu lifi”, siðar ,,A við og
dreif”. Ég á þá flesta enn. Þó ekki
fyrsta þáttinn, en annar þáttur er
fluttur 30. október 1942 kl. 20.45-
21. Hann fjallar um háskóialifið i
Þýskalandi og ég sé, að sá fyrsti
fjallaði um sama efni. Margir
voru um stúdentalif meðal Is-
lendinga i Höfn. Stundum fór ég
þó yfir I aðra sálma og einu sinni
var mér næstum þvi orðið hált á
þvi.
Stytturnar fyrir
utan óperuna
Einu sinni brá ég mér til Vínar.
Maður á næstum tvöföldum laun-
um, bæði við visindaiðkanir og
pólitiskan fréttaflutning — sem
ég réði ekki efnislega nema þeim
þáttum, sem ég samdi um sjálfur
frá byrjun, menningarþáttunum.
Ég nam staðar á göngu minni
fyrir framan óperuhúsiö I Vin.
Dreg upp leiðsagnarpésann úr
vasa minum, þvi best er að hafa
allt á hreinu i slikum gjörninga-
veðrum.
— Já, húsið liktist myndinni, en
þó vantaði eitthvað á. Ég rýni
bæði I pesann og svo á húsið og
umhverfið. Mikið rétt. Þarna
voru tveir stallar fyrir framan og
myndin sýndi tvær styttur, sem
nú voru horfnar. Ég skýrði seinna
frá þessu i þáttum mínum. Fékk
skömm i hattinn fyrir — að skýra
frá þessu i útvarpsþætti til út-
landa eins og þjóðverjar væru i
þröng og bræddu upp málmstytt-
ur I skotfæri. Það var Schmidt
sem sagði þetta við mig i smá-
hófi, sem haldið var i Könings-
berg. Ég lék óvitann, enda þótt ég
vissi vel hvað ég var að gera þeg-
ar ég sagði frá þessu.
Nú hefi ég leitað eftir þessu aft-
ur meðal erinda minna og mér
finnst það meinlaust. Þar stend-
ur: „Eindrucke von Wien” (A við
og dreif). Gesendet in Islandisch.
Nachrichten am 30.4. 43. Verf
(asser) u(nd) Sprecher Dr.
Sv.B...
Fyrst kemur lýsing af óper-
unni, þá þetta: Ég sá i leiðarvis-
inum getiðum ljósker sem standa
áttu fyrir utan óperuna og áföst
við þessi ljósker tvær likneskjur
úr bronsi, önnur átti að lýsa atriði
úr lokaþætti i óperu Mozarts, Don
Juan, sem er fysta óperan sem
flutt var i leikhúsinu, hin átti að
sýna Sigurð Fáfnisbana með
drekann lagðan að velli við fætur
sér. Ég fann ljóskerin að ég hélt,
en kom hvergi auga á
likneskjurnar, svo að ég sneri
mér að einum Vinarbúa sem gekk
þar fram hjá.
— Jú, hérna voru bronslikn-
eksjur, sagði hann, en þær væru
hér ekki lengur. Það væri búið að
taka þær niður og bræða þær upp
til hernaðarlegra þarfa. — Svo
mörg voru þau orð.
Hver var
njósnarinn?
Styrjöldin var i algleymingi.
Ritskoðun á vegum hersins
ströng. Ég varð þvi að gefa efnis-
yfirlit á hálfri blaðsiðu á þýsku I
hvert sinn. Til þess þurfti ég að
fara til einkennisbúins offisera
sem setti sitt merki um, að þetta
væri leyft til flutnings. Skiljan-
lega sleppti ég úr uppgötvun
minni i Vinarborg sem benti til
þess, að þjóðverjar ættu i vök að
verjast meö málma „til hernaðar
legra þarfa” eins og ég orðaði
það. Frá minni hendi átti þetta
lika að vera bending vestur á bóg-
inn ef einhver hlustaði. Annars
hugsaði ég mér að leika fávisa
konu (fyrirgefið Rauðsokkar).
Hvað ég og gerði. Hafði þó ekki
gert ráð fyrir þvi að þjóðverjar
skildu Islensku.
1 áöurnefndu hófi norrænna út-
varpsmanna, þar sem ég sit við
borö með Margréti, kemur
Schmidt til min, þungur á brún og
biður mig að koma að borði sínu.
Hann spyr mig hvað ég hugsi að
skýra frá svona nokkru i útvarpi.
Ég er eins og álfur út úr hól. Og
eins og guð er yfir mér — maður-
inn lýsir þessu aftur nákvæm-
iega. Ég þumbast við, þræti.
Hann endar með þvi, án frekari
hótana, að þess sé vænst af þeim,
sem starfa við útvarpið, að þeir
beri ekki út neinn óhróður um
þjóðverja. Ég segi að ég geti farið
hvenær sem er, ef hann væni mig
um skemmdarstarfsemi. Ég sé
ekki fastráðinn. Geti farið strax á
morgun. Hann viti það vel, að ég
leysi bara af. Og ég hafi ekkert
nið sagt um þjóðverja. Það
sljákkaði i honum og ég gekk aft-
ur til Margrétar minnar.
En hver var njósnarinn? Eins
og ég lýsti i siöasta jólablaði
Þjóöviljans (bls. 60) „vissi utan-
rikisráðuneytið um alla islend-
inga, bæði I Berlín sem annars
staöar”. Þar var bara einn is-
lendingur, Matthias Þórðarson,
þá á gamals aldri. Og ekki trúi ég
honum til þess. Hann var enginn
ofstækismaður. Menn sögðu að ut-
anrikisráðuneytið fylgdist með
öllu sem flutt var i útvarp til út-
landa. Þar var llka fröken Ruth
Dzulko, doktor i islenskum bók-
menntum. En gat hún skilið is-
lensku i útvarpi? Varla. Landar
minir við útvarpið komu ekki til
greina. Enda sáu þeir ekki hand-
rit min og hlustuðu held ég ekki á
þennan flutning, þótti hvildin
betri.
Nú þegar ég dreg þessa menn-
ingarþætti aftur fram i dagsljós -
ið tek ég fyrst eftir að þetta eru
allt afrit á ritvél. Hvar eru frum-
ritin? Þau hljóta að hafa farið til
Marienburg.
Rússar sækja fram.
utanrikisráðuneytisins. Ritskoð-
un hersins hefur krafist þess. Dr.
Dzulko, sem var eftir strið nokkur
ár prófessor i Greifswald og yfir-
gaf svo DDR ásamt Friese án
þess að kveðja og fór til Dussel-
dorf — hún skildi islensku, hafi
hún fengið handrit min i hendur.
Múller hét maður...
Með óþreyju beið ég þess að
Margrét kæmi aftur úr friinu svo
að ég kæmist loks til Berlinar, þvi
að þar var ég á fullu kaupi við
visindastörf og átti þvi ekki að
vera að svikjast um austur I Kön-
ingsberg. En margt var
skemmtilegt þár. Við spiluðum
fjárhættuspil, reglunum er ég bú-
inn að gleyma. Ég átti vinkonu
við bókasafn, sem gaf mér
skemmtilega sögu, sem átti að
hafa gerst á íslandi. „Sagan af
litilli handsög,” eins og ég þýddi
hana siðar. Og svo mætti norræna
deildin kl. 12 I Blóðréttinum
(Blutgericht), þar sem við borð-
uöum og var eini staðurinn sem
seldi gestum sinum rauðvins-
flöskur (Burgunder). Margar
hendur voru á lofti þegar þjónn-
inn gekk fram hjá með leður-
svuntu framan á sér og fangið
fullt af flöskum. Norræna borðið
var oft heppið. Og stundum gekk
norræna deildin reikul i spori aft-
ur til vinnu sinnar. Þetta voru
herlegheit i miðjum hörmungum
styrjaldarinnar.
Það fór að liða á tima minn, ég
þráði Margréti mina meir og
meir svo að ég gæti losnað. Þá
opnast dyrnar einhverju sinni, og
mabur að nafni Miiller treður sér
inn, haldandi sænsku blaði á lofti-
með tölum um það, hvernig Ame-
rlkumenn hafi aukið dýrtiðina á
Islandi um mörg prósent. Ég átti
að þýöa það eða gera úrdrátt og
flytja i þáttum minum. Ég sagði
nei takk.
— Þér starfið hér við útvarpið
ogflytjið það, sem sýnir, hvernig
fjandmennirnir leggjast á litla
þjóð eins og Island.
— Ég flyt aðeins menningar-
þætti hr. Miiller, sagði ég. ópóli-
tiska.
— Já, en þess er vænst...
— Já, þess er vænst, en ég er
ekki fastráðinn hér og skipti mér
ekki af pólitik. Það veit Schmidt
sjálfur.
— Það er helviti hart.... og nú
var farið að siga i manninn — að
sitja hér og fá borgað fyrir það,
en vilja ekki flytja það sem okkur
og yðar landi er fyrir bestu.
— Þvi miður, ég flyt ekki póli-
tiska þætti, sagði ég.
Maður að nafni Miiller fór með
það og skellti hurðinni á eftir sér.
Þessi Muller var hægri hönd og
undirmaöur Schmidts. 1 Þýska-
landi er mikill munur á yfirmönn-
um og undirgefnum. Og maur
þarf ekki að vera mjög vitur til að
kunna að spila á þá strengi.
Schmidt missi að hann gat ekki
náb tangarhaldi á mér. Vinarferö
min og njósnastarfsemi ráðu-
neytisins var of viðkvæmt mál til
að hann gæti leyft sér réttarhöld.
Þvi vissi ég að Muller hafði ekk-
ert aö segja, gat engu ráðið. Og
Schmidt vildi i lengstu lög halda
frið við norrænu deildina.
Vikuna áður en ég fór. þegar
við sitjum niðri i kjallaramötu-
neyti, kemur Miiller i einföldum
einkennisbúningi, gengur milli
borða klökkur og kveður, kall-
aður á austurvigstöðvarnar.
Miklir menn verða oft litlir þegar
háska ber að. Þá kenndi ég i
brjósti um mann að nafni Miiller.
1 huga þjóðverja þýddu austur-
vigstöðvar sama og að eiga ekki
afturkvæmt.
Köningsberg
— Berlín Lokaorð
Rétt fyrir brottför mina frá
A-Prússlandi vorum vér út-
varpsmenn kallaðir saman til
fundar. Það var yfirmaður i hern-
um, langt yfir Schmidt hafinn.
Tala hans var ekki hvellandi
málmur. Hann skýrði heiðarlega
fyrir okkur hvernig staðan væri.
— Vér verðum að viðurkenna,
ab rússarnir nálgast. Foringinn
og herstjórnin hafa gert allt sem
hægt er til að hindra að þeir kom-
ist inn fyrir landamæri Þýska-
lands. Við verðum að viðurkenna
aö þeir hafa unnið á. En við hvik
um ekki. Þess er vænst að þér
standiö með oss og haldið áfram
útvarpsflutningi. Þýskaland get-
ur aldrei tapað undir handleiðslu
foringjans. Heil Hitler.
Ég hélt til baka til Berlinar. Ég
veit ekki hvenær útvarpið i Kön-
ingsberg hætti. Enginn veit...
Veikindi min i tvö ár: Berlín —
Höfn — Sölleröd — Vifilsstaðir.
Fyrsta ferð min til Reykjavikur
var til gamla bókasafnsins, p.ð
heilsa upp á Láru. Hún rak mig á
dyr. Ég væri þokkalegur félagi að
tala i útvarp hjá nasistum. Leit-
aði til annarra félaga, þeir sneru
sér undan, vildu ekkert við mig
tala. Ég gekk út á götuna og hugs-
aði:
— Er ég þá orðinn einhver ann-
ar en ég er?
Berlin, 30. okt. 1974.