Þjóðviljinn - 24.12.1974, Síða 18

18 SÍÐA ÞJÓÐVILJINN — Jólablaö 1974
Gleðileg jól
farsælt nýtt ár
Þökkum viðskiptin á liðnum árum.
Kaupfélag Króksfjarðar
Króksfjarðarnesi
Gleðileg jól
Farsælt komandi ár.
Þökkum viðskiptin á árinu, sem er að liða.
Kaupfélag A-Skaftfellinga
Höfn, Hornafirði.
d&míca, jóf
Þökkum félagsmönnum gott samstarf á
liðna árinu, og óskum þeim og öllum
viðskiptavinum gleðilegra jóla og heilla
og farsældar á komandi ári.
Kaupfélag
Patreksfjarðar
Patreksfirði.
álagahöllin
sem
hrundi
þó aö hann væri engan veginn
sannfæröur, aö þessi formyrkvun
sálarinnar sem hann þjáöist af
gæti átt sér aðrar og eðlilegar or-
sakir, ekki sist hin löngu og erfiðu
veikindi ástkærrar systur, sem nú
virtust vera að komast á lokastig-
ið, en hana sagði hann veriö hafa
einkavin sinn og félaga mörg hin
siðari ár, eins og hún var einasti
ættingi hans sem enn var á lifi.
„Þegar hún deyr”, sagði hann
með þeirri beiskju sem ég gleymi
aldrei, „verð ég einn eftir af ætt
minni, þessari gömlu aðalsætt
Usher (vonarlaus og veikur).
Meðan hann var að segja mér
þetta, sá ég ungfrú Madeline
ganga gegn um salinn, þar sem
við sátum, en svo langt var bilið
milli okkar að hún sá mig ekki,
gekk framhjá, hægum skrefum.
Ég horfði á hana sem steini lost-
inn af undrun, og ekki laus við
ötta, — samt gat ég ekki skilið
hvernig á þessu stóð. Ég gat
hvorki hreyft legg né lið, heldur
starði ég á eftir henni uns hún
hvarf út og hurðin laukst aftur
á eftir henni. Þá leit ég sem
ósjálfrátt og án þess að geta við
þvi gert, á bróöur hennar, — en þá
hafði hann hulið andlitið I greip-
um sér, ég sá i gegnum þær að á
andlitið var kominn ennþá lik-
blárri fölvi en áður og milli fingr-
anna, svo tærðra, runnu heit tár.
Veikindi ungfrú Madeline voru
læknum hennar ráðgáta. Hún
tærðist upp, föl og hljóð, en
stundum fékk hún flogaveikis-
köst, eða svo virtist sem það væri,
en þó vantaði nokkuð á. Fram að
þessu hafði hún verið á fótum, eða
fylgt fötum, en að kvöldi þess
dags er ég kom til hallarinnar,
lagðist hún banaleguna (svo sagði
bróðir hennar mér, og fannst það
á að honum þótti mikið fyrir
þessu) og mér var það ljóst að
aldrei mundi ég sjá hana framar,
lifandi.
Næstu daga nefndi hann ekki
systurina á nafn, né heldur ég, en
ég kappkostaði þvi betur að reyna
að hafa ofan af fyrir honum. Við
fengumst við að mála, lásum
"bækur, en stundum var ég að
hlusta, eins og I draumi á lögin
sem hann lék á gftar og samdi
jafnóðum, En svo fór nú i þessari
nánu samveru okkar, sem æ nán-
ari varð, svo mér þótti sem sæi ég
inn i hugskot hans hin innstu, að
mér varð þvi ljósara sem lengur
leiö, hve gersamlega vonlaust
mundi vera að reyna að lifga og
hressa þá sál sem undirorpin er
myrkrum, að eðlisfari sinu, svo
frá henni stafar án afláts svörtum
geislum sorgar.
Ætið mun ég geyma mér I
minni þennan tima er ég dvaldist
þarna, I svo nánum tengslum við
herra þessa húss, aðalsseturs
Ushersættarinnar. Samt mundi
ég eiga óhægt með að gera nána
grein fyrir þvl sem við höfðum
fyrir stafni, tveir um það, nánast
sem einn maður væri, en þó hafði
hann ævinlega forustuna. Yfir þvi
öllu hvildi sem glóð af göfgi hug-
arins, þó aö dimmleit væri sú
glóð. Lögin hans, sem hann samdi
um leið og hann lék þau á gitar-
inn, munu aldrei, meðan ég lifi,
hætta að hljóma fyrir eyrum min-
um. Meðal annars má ég minnast
með óhug útsetningar hans,
furöulegrar og afskræmilegrar, á
siðasta valsi von Webers. Mál-
verkunum, sem spruttu undan
fingrum hans, og breyttust smátt
og smátt 1 eitthvaö ólýsanlegt,
sem hrelldi mig þvi meira sem ég
vissi minna um hvers vegna þau
gerðu það, þeim á ég engin orð til
að lýsa (svo ljóslifandi sem þau
standa mér samt fyrir hugskots-
sjónum) nema aðsvo litlu leyti að
það mundi gera fremur að villa
um en skýra. Hafi nokkur maður
nokkru sinni málað hugmynd, þá
hefur það verið Roderick Usher.
Einni af þessum stórfurðulegu
myndum ætla ég samt aö reyna
að lýsa, þvi hún var að þvi marki
hlutkennd, að við sjálft liggur að
orö nái tii. Þetta var lltil mynd, og
sást i henni gegn um afar löng
ferstrend jarðgöng, beint, lágt til
lofts, veggirnir eggsléttir, ekkert
skraut, engin tilbreytni, engin
misfella. Eitthvað var sem benti
til þess að göngin lægju djúpt i
jörö, afar djúpt. Engar dyr neins-
staðar, og engin ljósgjafi, en samt
var allt sviðið laugað björtu ljósi,
ólýsanlegu, framúrlegu.
Ég hef áður sagt að slikt var
ástand sjúklingsins að þvi er
heyrnina snerti að hann þoldi
enga tónlist að heyra, nema helst
frá strengjahljóðfærum. Vissu-
lega hefur hið þrönga tónsvið git-
arsins átt sinn þátt I að móta
lögin hans. En léttleikann
og fjörið hlaut hann að eiga
einn. — Ég lærði utan að eitt
af þessum kvæðum, sem mælt
voru af munni fram
um leið og lagði, sem hann
lék undir, varð til. Mér fannst
sem I þvi fælist lykillinn að sálar-
ástandi mannsins, hinum heiða
og heila þroska sem það hafði náð
en riðaði nú til falls. Það hljóðaði
svona, eða þvi sem næst, og hét
Álagahöllin:
Þar sem huldar heillir vöktu
forðum yfir fögrum dali
reis af grunni, gnæfði ofar
húsum öðrum, höllin prúð..
Konungshöll I viðu'veldi
vits og snilldar, þar sem rlki
réð hinn máttki, mildi jöfur
— styrkri hendi stýrði þvi.
Yfir þaki I blænum blöktu
gulir fánar, fagurljósir
(þetta var á löngu liðnum
timum, horfnum minni manns).
Vindar loftsins, Ijúfir, hlýir,
léku dátt við karm og upsir,
svifu burt sem vængjuð vera
einungis úr ilmi gerð.
Þeir, sem framhjá fóru, sáu
gegn um lýsta glugga tvenna,
prúðast lið þar liða i dansi
kringum Hann, sem lið það laut.
Hann sem bar I hendi sprotann
þann, sem stillti hátt og hljóma
(tignarheiti Constans krýndur)
t þeim sal var sæti hans.
Stráðu perlum, roðnar rúbin,
glóðu dyr á höllu hárri,
um þær liðu léttum sporum
bergmálsandar — flugu, flæddu,
þeir sem ekki annað hlutverk
ætlað var, en það að lýsa
fögrum röddum, visku og vilja
konungs sins, og hyggju hans.
KASSAGERÐ
REYKJAVÍKUR
SENDUM LANDSMÖNNUM ÖLLUM
BEZTU ÓSKIR UM
GLEÐILEG JÓL
og farsælt komandi ár
ÞAKKAR STARFSFÓLKI OG
VIÐSKIPTAVINUM GOTT SAMSTARF
OG VIÐSKIPTI ALIÐNUMÁRUM
Siðar kom i svörtum klæðum
skapadómar böls og beiskju
(hljóðna sál min, hyggjuþunga,
af er þaö sem áöur var).
Það sem glóði i gliti frægðar
óljós geymir gleymsku og þagnar
— ofurseldist auðn og dauða —
enginn maður minnist þess.
Þeir, sem fara framhjá núna,
sjá um roðnar gættir glugga
undarlegar verur vafra
um þann sai — með óstillt fas.
Leikið fyrir trylltum tónum
— truflað hljómfall —
og um dyrnar
streymir sægur svartra púka
hlátrar gjalla hást og tryllt.
Og svo var það á einu kvöldi, er
hann hafði tilkynnt mér undir-
búnings- og formálalaust, að
systir sln væri dáin, að hann lét i
ljós við mig að það væri einlægur
vilji sinn að fram skyldi fara
bráðabirgðagreftrun hálfum
mánuði áður en sjálf útförin yrði
gerð, og skyldi kistunni komið
fyrir i kjallarahvelfingu undir
höllinni, einni af mörgum. Astæð-
unum, sem hann færði fyrir þess-
um furðulegu ráðstöfunum, þótt-
ist ég ekki hafa neitt vald til að
mótmæla, en þær voru vist fyrst
og fremst gerðar með tilliti til
hinna óvenjulegu veikinda syst-
urinnar, spurninga heimilislækn-
anna, áfjáðra og nærgöngulla, og
ekki sist vegna þess hve langt var
I heimilisgrafreitinn. Ég gat ekki
neitaðþvi, þegar ég minntist þess
hve illa mér kom svipurinn á
lækni systkinanna fyrir sjónir,
þegar ég mætti honum I stiganum
daginn sem ég kom, að sú endur-
minning gerði heldur að hvetja
mig en letja til þess að sam-
þykkja þessa ráðabreytni bróður-
ins, sem mér raunar þótti vera
skaölaus, jafnvel sjálfsögð ráð-
stöfun.
Samkvæmt ósk Ushers var ég
honum til aðstoðar við þessa
bráðabirgðagreftrun. Kistulagn-
ingin hafði áður farið fram, við
tveir bárum kistuna og enginn
annar kom nærri þessu. Kjallara-
hvelfingin, sem kistan átti að
standa i, (og svo lengi hafði verið
lokuð, að logann dró niður i blys-
unum sem við héldum á, og sáum
við litiö frá okkur), hún var
þröng, rakafull, og koldimm, svo
þangaö komst enginn geisli, var
þar djúpt niður og beint niður
undan herberginu sem ég svaf I.
Hún hafði fyrr á öldum, á léns-
timabilinu, verið dýflissa og það
heldur af lakara tagi, en siðar
meir höfð til að geyma þar púður-
birgðir, eða annað álika eldfimt,
en göngin sem þangað lágu, þakin
eirþynnum I hólf og gólf, og svo
var gólfið i hvelfingunni að
nokkru leyti. Hurðin var úr járni
og einnig eirþynnum lögð. Það
urgaöi ákaft i hjörunum þegar
hún opnaðist, svo illþung sem hún
var.
Þarna, á þessum hræðilega
ömurlega stað, lögðum við af
okkur þessa sorgarbyrði, að þvi
búnu skrúfuðum við lokið af til
hálfs og litum á þá sem kistuna
byggði. Þá sá ég fyrst hve gagnlik
þau voru i sjón, en Usher, sem tók
eftir þessu, umlaði eitthvað um
það að þau hefðu verið tviburar,
og einhver nálega óskiljanleg
tengsl milli þeirra. En ekki þoldi
ég lengi að horfa á þetta andlit,
slika óttablandna iotningu sem
það bauð af sér. Veikindin, sem
voru einhver tegund af flogaveiki,
og lögðu hana i gröfina i blóma
aldurs sins, höfðu skilið eftir á
andliti og bringu, svo sem titt er
um þennan sjúkdóm, daufan
roða, og annarlegt bros á vörun-
um, svo óhugnanlegt á dauðs
manns ásjónu. Við lögðum svo
lokiðyfir aftur, og skrúfuðum það
fast, læstum járnhurðinni og
héldum svo upp stigana, upp i
iveruherbergin, þangað sem ekki
var jafn yfirþyrmandi hræðilegt
um aö litast sem niðri. Að liðnum
nokkrum svörtum dögum, þar
sem ekki bráði af, sá ég greini-
lega breytingu verða á sjúklingn-
um vini minum. Látæði hans var
gersamlega umbreytt. Hann
sinnti nú engu framar af þvi sem
hann áður hafði haft með hönd-
um. Hann ráfaði stofu úr stofu,
hröðum, ójöfnum skrefum, til-
gangslaust, eirðarlaust. Fölvinn
á andlitinu var umbreyttur i
draugslegan feigðarfölva, — þvi
lengi má illt vernsa, en ljóminn I
augunum var að fullu slokknaður.
Hási tónninn, sem stundum kom i
röddina, var lika horfinn, en það
var kominn I hana skjálfti, eins og