Þjóðviljinn - 24.12.1974, Page 41

Jélablaft 1974 — ÞJÓDVILJINN SIÐA 4t
Oddaverjar og Njáluhöfundar
■ri,rnrtQiaÝ^9wm
"2Í
Framhald af bls. 39
upp þar til allra forráða — fjand-
inn llka á fslandi!
Njáluhöfundur hefur mikla og
opna skapferð og er ungur og enn
ekki nógu fróður. Svo ritar laun-
sonur Eyjólfs eflaust fleiri bækur,
en enga i stil við Njálu, enda
kannske ber nú annað til. Magnús
biskup leggur af stað i yfirreið um
Vestfirði sumarið 1148. Hann hef-
ur fritt föruneyti, um 70 menn alls
og þar af 8 prestar, „allir göfgir”
segir sagan. Það er með öllu vist,
að launsonur Eyjólfs er I þessum
göfga hópi. Yfirreiðin gengur vel
og hópurinn er kominn að vestan i
Hitardal á Mikaelsmessu, 29.
sept. um haustið. Allir fara að
hátta að kvöldi hins 30., en þá
kviknar eldur i húsi þeirra og þeir
farast allir, 72 menn; annálarnir,
Húngurvaka, segir þá vera 82, og
þar af 8 prestar. Þarna má telja
vist að farist Njáluhöfundur,
rúmlega fertugur að aldri. Við
sem skoðum íslendingasögur,
finnst það eins og eðlilegt, að
Njálssöguhöfundi hafi verið kippt
snöggt úr leiknum. Svo var mikið
mannval þarna á ferð, að sögu-
höfundur getur mikils harms
meðal manna þvi „svo var að ná
lega skildist hver maður við sinn
félaga i Hitardal”.
Njálssaga ber það með sér að
vera rituð um og fyrir miðja 12.
öld, og svo hafa fræðimenn álykt-
að, sem um slikt hafa fjallað og
hægt er að kalla þvi nafni. Hún
segir að út af Guðmundi rika sé
komið allt mannval, sem er á
landi og telur upp hverjir séu, og
eru alliruppi um 1140 nema Sturl-
ungar. Þótt Sturla i Hvammi sé
þá fullorðinn og afkomandi Guð-
mundar, en langafi hans var
Sturla Þjóðreksson kallaður víga-
Sturla og gátu þeir ættmenn kall-
ast Sturlungar þá, fyrst Sturla i
Hvammi er kominn á kreik. Sag-
an segir að Einar Hjaltlendingur,
er vá Þorstein Hallvarðsson 1119
(annálar) er kominn af Gunnari á
Hllöarenda „inn vaskasti maður”
og virðist höfundurinn hafa þekkt
Einar. Til 13. aldar manna er
hánsað til Kolbeins unga i inn-
skoti afritara. Sést það glöggt og
viðurkenna allir að um innskot er
að ræða.
Svo er það árið 1150, að þvi er
Jón Sigurðsson ætlar i útgáfu
Fornbréfasafnsins, I, bls.
201—203, en gat verið ári fyrr eða
2—3 árum seinna, að það koma
tveir menn að Kirkjubæ á Siðu.
Þeirheita „Loðmundur Þórisson
og Dálkur bróðir hans”. Það er
enginn vafi að þetta eru ungir
menn. Dálkur Þórisson heitir
bóndi i Hafnarhólmi I Kaldrana-
neshreppi. Það var þegar Guð-
mundur biskup góði var þar, all-
löngu fyrir utanför sina 1202. Það
er liklega um 1190 sem sá atburð-
ur hefur orðið, sem Dálks Þóris-
sonar er getið við i Biskupasögum
II, bls. 471. Þetta er eflaust sá
sami Dálkur Þórisson, sem
kemur i Kirkjubæ 40 árum fyrr.
Hann getur verið litt af barns-
aldri og i forsjá bróður sins, sem
orðinn er tvitugur og hefur lögráð
hans. Og það er ekki lfklegt að til
hafi verið nema einn Dálkur
Þórisson i sögunni, hvað þá tveir
samtlmis. Og hann hefur verið
virðingarmaður fyrst hann er
nefndur fullu nafni og Þorgils
sonur hans, en við þessar kynjar
er fáum mannanöfnum eytt og
aðeins höfðingjanna. Þessir
bræður koma i Kirkjubæ til að
gefa Mariukirkjunni þar jörðina
Breiðabólsstað á Siðu með öllu
landi og heiðum, fjörum, veiðum i
Hörgsá o.fl. Þeir láti jörðinni
fylgja 60 ær og 6 kýr og 3 þing
lagshesta. Þetta fé skal vera
kristfé og afvinna af þvi, að fæða
2. kvengilda ómaga, er geta farið
I föt og afklætt sig. Tólf aura = 72
álnir, skal kirkjan i Kirkjubæ
hafa árlega, 6 aura = 36 álnir
skal greiða fyrir prestsþjónustu á
staðnum. En hversvegna gefa
þeir Kirkjubæ jörðina til þessara
nota? Þar er helgastur bær á Is-
landi. f margar aldir hefur þar
veriö biskupsstóll með kristnum
menntum, bókritun með rúnum,
margskonar. Rétt eftir 1200 er
klausturhafði verið þar 20—30 ár,
er kirkjan rikasta kirkja I land-
inu, m.a. bókum 220 hndr, en 1150
er þar ekki komið klaustur. Vita-
skuld er alltaf samband milli
Odda og Kirkjubæjar. Þaðan er
menningararfurinn, margra alda
safn, sem unnið er úr i Oddaskóla.
Þarna er landið fegurst, best og
fjölmennast og Kúðafjörðurinn
„ljómar á móti írann á gnoðum”.
Þarna er landið skirt fsland, það
þýðir „Flati” á Irska tungu.
Oddaverjar vita hvað þeir eru að
gera.
Þetta eru velstæðir menn, og
hvaö eiga þessar gjafir að þýða?
Jú, þeir eru að gefa fyrir sál föður
sins, sem sennilega hefur farið
fljótt af þessum heimi og slá tvær
flugur i einu höggi, að útvega
mæðrum sinum, sem vel gátu
verið tvær, forlag, ef þá brysti lif
eða heilsa til að annast þær. Jón
Sigurðsson segir að Loðmundar-
safnið sé eingöngu i Oddaverjaætt
og Dálksnafn i Eyjafirði og á
vesturlandi. Hann telur Guðmund
Loðmundarson munk i Þykkva-
bæ, d. 1204, son þessa Loðmundar
og það hefur einnig verið þessi
Loðmundur sem er afi Valgerðar
á Keldum, og hann, sem er hafður
af misgáningi sonur Sæmundar
fróða. Álfheiður hefur átt arfsrétt
eftir Eyjólf frá Odda Sæmunds-
son, með þvi að vera Eyjólfsdótt
ir, Jónssonar, Lóðmundarsonar,
Þórissonar, Eyjólfssonar frá
Odda. A annan veg á hún ekki
arfsrétt að eignum Eyjólfs
Sæmundssonar, sem verður að
taka þá nafna, Sturlana, trúan-
lega um að hún eigi. Og Loð-
mundur Þórisson er ekki Odda-
verji nema Þórir sé barnabarn
Sæmundar fróða. Þar kemur ekki
til nema Eyjólfur Sæmundsson.
Loftur og Þórey koma þar ekki til
greina og fleiri skilgetin börn
hefur Sæmundur fróði ekki átt, en
til skiægetins barns Sæmundar
verður að rekja arfsrétt. Annað
kemur ekki heldur heima á tima
og ég hef hvergi séð nefndan við
gerninga né giftumál, hvað þá bú-
setu, Loðmund Sæmundsson.
Þessi Loðmundur Þórisson er
gjörður að Loðmundi Sæmunds-
syni. Allt kemur þetta heima i
tlma og það er eflaust til skýring
á þvi, hversvegna Þórir Eyjólfs-
son fellir nafn sitt i gátu i undir-
skrift Njálu og þá sú, sem liggur i
augum uppi, að hann varð að gera
það. Hann gat lika verið skirður
Briánn út i trlandi. en breytt um
nafn hér á íslandi og jafnvel að
það hafi gert börn hans, er eigi
hafi viljað heita þessu útlenda
nafni. Þriðja barn Þóris hefur að
likdinum verið Helga og gengið I
fóstur I Odda, en móðir Einars,
sonar Jóns Loftssonar, hét ein-
mitt Helga Þórisdóttir.
Á þessum slóðum er Þórisnafn
fágætt og hefur enginn getað bent
á, hvaða Þórir gat verið faðir
Helgu. Bréfið frá Kirkjubæ virð-
ist hafa verið litið athugað.
Það verður aldrei annað haft,
en Oddaverjar hafi skrifað Njálu.
Og I þeirra þrönga hring á 12. öld
hefur oft verið staðnæmst við
Eyjólf Sæmundsson. Nú liggur
hér fyrir áreiðanleg ættrakning
yfir Þóri Eyjólfsson, sem ekki
hefur verið vitað um, til Eyjólfs
Sæmundssonar og bent á eðlilega
lifsaðstöðu Þóris til að rita Njálu
m.a. undirskriftina, „Eyjulvs-
son”. Það er ekki full fast á fæti
fyrir þvi um höfund Njálu. Ég
held lika, að það verði ekki kom-
ist lengra og jafnvel að þjóðin
kæri sig ekki um að það nái
lengra, en það leiki á ljúfum
gruni, gáfulegra forsendna, hver
hafi ritaðNjálu. Við skulum alltaf
efast um höfund Njálu. Hans
stóra „ef-hús” er eitt af andleg-
um byggingum þjóðarinnar. Það
er tvisýnn gróði að rifa það. 1 þvi
húsi er Njáluhöfundur stærstur.
Máldagi kirkjunnar i Gaul-
verjabæ sem elstur þekkist, er
gjörður litlu eftir 1200. Þar er þá
bændakirkjustaður og á kirkjan
hálfan stað. Segir svo siðast i
máldaganum. „Þessum máldaga
hélt Eyjólfur uppi þá er hann bjó i
Bæ og reiddi þá af höndum sem
þeir gjörðu sln á milli þeir Þor-
lákur biskup hinn helgi og Gunnar
prestur”.
Þorlákur varð biskup 1174 og
tvimælalaust er hér vitnað til
manns sem hélt staðinn fyrir
hans daga. Og þegar vitnað er til
þess, sem þessi Eyjólfur gerði, þá
er það enginn smákarl, sem um
er að ræða. Hugsa mætti það, að
Eyjólfur Sæmundsson hefði átt
Gaulverjabæ, og rekið þar bú og
dvalið þar á sumrum er eigi var
skóli i Odda. Og þegar það er at-
hugað hversu mikil itök i annarra
lönd Gaulverjabær á, samkvæmt
máldaga þessum, þá hefur það
verið rismikill maður, sem setið
hefur jörðina.
Eyjólfur gat svo látið son sinn
hafa jörðina, en erft hana eftir
hann, þvi búast má við þvi, að
presturinn, sonur hans, hafi átt ó-
skilgetin eða arflaus börn. Hald-
ið hafi svo Eyjólfur jöröina eftir
son sinn til dauðadags 1158, og er
þá stutt að vitna i hætti hans fyrir
Þorlák biskup.
Mig minnir, að það væri eitt-
hvert sinn I fréttum að Njála hafi
verið skrifuð i Gaulverjabæ.
En þá er að hverfa aftur að
undirskriftinni á Njálu.
Þaö kemur á daginn að rétt
nafn er lesið úr þessari setningu,
sem siðast stendur i Njálu:
Brjánn Eyjulvsson klerk egh.
Brjánn er að visu felunafn. Það
er auðvitað ritað Brian, og svo
þekkist nafnið enn. Það hét
franskur stjórnmálamaður um
1920. Þetta nafn og hugmyndir,
sem þvi fylgja, er úr fornfræði
eða fornaldarfræði fra, Mytólógy.
Það er nafn af einum af þrem
dönskum guðum og þessir þrir
guöir eiga sér þrjá guði sem feður
og einn af þeim heitir Turir, þ.e.
Þór. Þessi þrikenning sýnir að
þessi hugmyndafræði íra skapast
ekki fyrr en þeir voru orðnir
kristnir, um og fyrir 600. En upp
úr þeim tima sækja danskir
menn, Gotar, mjög vestur yfir
hafið og eru þá sú þjóð, sem hefur
sigrað Rómaveldi fyrir meira en
100 árum. Hér er sama goðafræð-
in á ferðinni og á Islandi i heiðni,
sem undireins hefur látið undan
siga I samskiptum við Ira eftir að
Gotar höfðu náð fótfestu á eyjum
fyrir norðan og vestan England,
og flytjast þaðan til Islands upp
úr 600, að ætla má. Maður sem
heitir Þórir á Islandi getur þvi
kallað sig Brián i gátu, haft hug-
myndaskipti á nöfnum, eins og
þegar við höfum hugmyndaskipti
I Islensku máli, köllum Vetur
Vindsvalabur, köllum unga
stúlku Silkihlin, Óðin sjálfan
t.d. Gaut og Jálk. „Þór” i þessu
efni Þórir, Brian. Það liggur saga
til allra þessara heita svo þau
liggja opin fyrir skilningnum, en
eru ekki vitleysa. Þessi dönsku á-
hrif (gotnesku) eru okkur svo
nærri, að þegar ritaður er for-
máli, eflaust konungabókar Sæ-
mundar fróða, 20—30 árum fyrr
en Njála, þá er talað um menn,
sem hafi mælt á danska tungu.
Það er ekki til nema dönsk tunga,
tunga hins mikla gotneska rikis,
um Danmörku og norður Þýska-
land og norður Frakkland (Bur-
gund).
Skandinavar eru ekki á baugi,
svo langt er siðan að Gota-upp-
runi varð i Gautlandi- I Sviþjóð.
Þangað hafa þeir ekkert að sækja
nema vopnin, sem smiðuð eru lát-
laust I Birka, án þess að sögur
fari af, úr sænska stálinu.
Þannig virðist þetta augljós-
lega verið hafa og þessi vegur er
farinn rétt, vegna þess að alls-
staðar er að finna vörðurnar.
Þannig liðu margar aldir fram á
skandinaviskan vikingatima. Þá
látum við söguna byrja upp úr
tómi. Þó finnst hér auðugt skrúð-
land, sem enginn maður eða fer-
fætt dýr hafði komið I, og þjóðin
lærir siðan sögu á lokuð skilning-
arvit!
Nú byrjar sagan að koma i ljós
með þvi að ljóst verður að Njála
er undirrituð með gátu, sem tek-
ist hefur að ráða. Sá sem ritar
undir hana heitir Þórir Eyjólfs-
son og eitt atriði i gátunni ræðst á
þann eðlilega og þekkta hátt, að
hafa orðaskipti á goðkynjuðum
heitum, Þórir á islenskri goða-
fræði og Brian i Irskri goðafræði,
á sliku byggjast allar gátur. Þar
sem þó ljóst er að hér er ein og
sama goðafræðin, goðafræði Got-
anna, upprunnin, eins og þeir i
Skandinaviu. „Þór” kannske
samskonar goð i báðum löndun-
um, goð aflsins og heitir Brian á
Irlandi. Þetta hafa þeir hjálpað
mér til að lesa úr irskri mytó-
lógiskri bók, Helgi lektor Guð-
mundsson og einkum Asgeir
mælingamaður Ingvarsson. Eru
þeir báðir irskumenn allgóðir.
Það stendur óhagganlegt, að
Njáluhöfundur hefur ritað undir
verk sitt og hann heitir goðanafni,
sem hafa má fyrir satt að sé Þór-
ir, þegar tveir ungir menn, sem
bera nöfn úr ætt þejrra Odda-
verja, sérstaklega Loðmundar,
gefa á ungum aldri mikla gjöf til
guðsþakka og eru Þórissynir, þá
gefa þeir fyrir sál föður sins, sem
eftir öðrum heimildum og undir-
skrift Njálu, er Eyjólfs-son Sæ-
mundssonar fróða i Odda. Þetta
getur ekki bilað, þegar þau Val-
geröur á Keldum og Eyjólfur
bróðir hennar eru Jónsbörn Loð-
mundarsonar af Oddaverjaætt.
Þá er það ljóst að þessi Loðmund-
ur er sá, sem er Þórisson, og
eignast Jón, föður Valgerðar og
Eyjólfs, um likt leyti og hans er
getið 1150, þvi ekki hafa þau Val-
gerður og Eyjólfur fæðst fyrr en
nærri 1180.
En hvað dugar svo viskan á
Sauðafelli, sem um gat úr Sturl-
ungu? Sturla Sighvatsson segir að
Alfheiður Eyjólfsdóttir sé orðin
arfiað hálfum Odda. Ættfærsluna
máttu þau öll vita á Sauðafelli,
Sturla er kvæntur Sólveigu Sæ-
mundsdóttur frá Odda, Jónsson-
ar, og móðir hennar er Valgerður
á Keldum Jónsdóttir Loðmundar-
sonar, en Alfheiður er Eyjólfs-
dóttir, Jónssonar Loðmundarson-
ar. Sturla talar um að þetta sé fé
Eyjólfs Sæmundssonar frá Odda,
sem aðrir menn hafi tekið undir
sig. Allt fólkið veit hvað það er að
segja, og ekki til neins að tala um
fé Eyjólfs i arfi, nema hann hafi
átt afkomendur. Sturla veit á
hvað hann stefnir á þessum dög-
um, þótt honum yfirsæist i þess-
um svifum að bana bana sinum.
Jón sonur hans er eiginmanns-
sonur Sólveigar Sæmundsdóttur
frá Odda og gæti einn af afkom-
endum Sæmundar verið nógu rik-
ur til að innleysa Oddaauðinn af
þeim, sem eiga hann óðalsréttar-
laust.
En það sem gefur þessu fullt
gildi er það, að Sturla Þórðarson
skrifar þetta og þá eru það bæði
lög og rétt fræði, sem farið er
með, og má þó sýnast að Sturla
hyggi Loðmund,,afa Valgerðar á
Keldum, vera Sæmundsson fróða
frá Odda, sem auðsýnilega fær
ekki staðist, enda ef um Loðmund
Sæmundsson væri að ræða er allt
skrifað út i hött um arfheimtu
Alfheiðar, en fyrir þvi er óþarfi að
gera ráð. En það er eitt atriði i
undirskrift Njálu, sem er sérstak-
lega þýðingarmikið i fræðunum.
Það er„e g h” eiginhönd. Þetta
segirstóra hluti. Við vitum það af
formála Heimskringlu, að það er
skrifað á íslandi áður en farið er
að nota „danska tungu”. Það er
gotneskuna, sem varð að islensku
lista og visindatungunni. Það er
ritað með rúnum og „rúne er en
gamel skrift” segir Pétur Clau-
sen, norskur maður, um 1600. Vis-
ur, kvæði og viðburðir er ritað
samtiðis. Það er þessi rúnaskrift
sem þarf að læra og siðan að rita
á „danska” tungu. Þetta lærir
Njáluhöfundur svo vel að hann
getur þýtt rúnirnar undir penna
sinn jafnóðum og hefur þó ekki
allar heimildir ritaðar og notar
þá meira og minna röklausar
hleypisagnir almúga. Og finnst i
bókinni röng mannfræði og tima-
setning, og hann spilar siðfræðis-
lega nótu i verkinu, algerlega úr
eigin brjósti. Hér er ekki tækifæri
að tala um Njálu, en það þykir
mér að sagan sýni frábæran vit-
mann og eins og mörgum hefur
sýnst, sjálfstæðan, sérstæðan og
einstæðan, og mundi allt koma
heim hjá launsyni Eyjólfs Sæ-
mundssonar fróða, sem örlögin
báru út úr Oddaverja arfi og met-
orðum fyrir konungsdóttursyni úr
Noregi, og siðan alinn upp hér og
þar — og eins og Guðmundur
biskup „barinn til bækur”. Þessu
hefur verið öðruvisi farið, og all-
almenntum ritun annarra tslend-
ingasagna. Þar hefur einn maður
þýtt og málfært textann, en annar
ritað, og upp úr efninu og aðferð-
inni kemur sami málblær á svo til
allar íslendingasögur, eins og
einn og sami maður hafi ritað þær
allar. Þannig virðist hvergi vanta
á sönnun þess, að Njálu hafi ritað
Þórir Eyjólfsson, Sæmundssonar
fróða, sennilega einn af 8 göfgum
prestum, sem brunnu inni með
biskupi sinum i Hitardal árið
1148.
Ég skirskota þó til þess, sem
hér áður segir um Njáluhöfund!
LYC EC HJER Brenu
, Njálssogu
= Brian Eyjulvsson clerc e g h.
Sendum starfsiólki voru og viðskiptavin-
um okkar beztu
JÓLA- OG NÝARSÓSKIR
,ncö þökk lyrir liftið ár.
Fiskiðjan
FREYJA hf.
SÚGANDAFIllÐI. Simi <14-6105.