Þjóðviljinn - 29.01.1983, Síða 18

18 SÍÐA - ÞJÓÐVILJINN Helgin 29. - 30. janúar 1983
Einar Laxness cand. mag:
Valdataka Hitlers
fyrir fimmtíu árum
Hitler með Hindenburg forseta; eftir skamma stund lék
ófreskjan lausum hala.
Sú saga, sem hér verður að nokkru frá
greint, hefst fyrir réttum 50 árum, - 30.
janúar 1933. A þeim degi tók við í þýzka
Weimarlýðveldinu ríkisstjórn undir for-
ystu hins nýja kanzlara (forsætisráð-
herra) Adolfs Hitlers, leiðtoga nazista
eða Þjóðlega sósíalistíska þýzka
verkamannaflokksins, en hann hafði
orðið stærsti flokkurinn í síðustu kosn-
ingum á undan, 6. nóvember 1932,
hlotið 196 þingsæti (11,7 milj. atkvæða,
33%). Hafði þessum andlýðveldissinn-
aða flokki skotið upp á pólitískan himin
Weimarlýðveldisins með furðulegum
hraða undanfarin 2 ár í kjölfar mikilla
efnahagsþrenginga, sem að ríkinu
steðjuðu af völdum kreppunnar miklu.
Þá fengu þjóðernissinnuð öfl slíka útrás
að með eindæmum mátti teljast, - fylgi
nazista óx úr 800 þús. atkv. 1928 uþþ í
13’A milj. sumarið 1932. Baráttan um
tilveru Weimarlýðveldisins, - þessa
frjálslegasta stjórnskipulags þýzkrar
sögu, - komst þar með í algleyming. Nú
gafst tækifæri til að láta til skarar skríða
gegn öllum þeim aðilum, sem nazistar
töldu eiga sök á „niðurlægingu" Þýzka-
lands: Sósíalistum, kommúnistum (sem
þeir kölluðu „nóvemberglæpamennina"
frá 1918), Gyðingum, lýðræðissinnum,
friðarsinnum o.s.frv..
Stjórn Hitlers
Öfl þau, er að baki hinni nýju ríkisstjórn
stóðu, auk nazista, voru Þýzki þjóðernis-
flokkurinn, íhaldssamur, keisarasinnaður og
andlýðræðislegur flokkur, sem aldrei duldi
hatur sitt á ríkjandi skipulagi, flokkur stór-
iðjuhölda og landeigenda af hinum gamla
sveitaaðli (junkara); hann var um skeið næst-
stærsti flokkur Þýzkalands, en átti er hér var
komið sögu 52 þingmenn (tæplega 3. milj.
atkvæða, 7,2%). Foringi flokksins var Alfred
Hugenberg, fyrrum forstjóri hjá Kruppverk-
smiðjunum, en síðar umfangsmikill athafn-
amaður á sviði blaðaútgáfu og kvikmynda-
iðnaðar og sameinaði í svonefndum
„Hugenberg-Konzern“ ýmis fyrirtæki,
þ.á.m. Ufa-kvikmyndafélagið. Hann varð
efnahagsráðherra í stjórn Hitlers, auk þess
sem flokkurinn átti annan ráðherra.
Aðrir flokkar áttu ekki ráðherra í stjórn
Hitiers, en utanflokkamenn voru þar nokkr-
ir, þ.á m. aðalsmaðurinn Franz von Pap-
en, sem viðskila hafði orðið við flokk hinna
kaþólsku manna, Pýzka miðflokkinn, er
hann varð kanzlari í fullkominni óþökk
flokksins júní-desember 1932. Von Papen
varð varakanzlari og ríkisfulltrúi fyrir Prúss-
land í stjórn Hilers og naut sérstaks trúnaðar
Hindenburgs, hins háaldraða ríkisforseta.
Ennfremur áttu þjóðernissinnuð samtök
fyrrverandi hermanna, Stálhjálmurinn, einn
ráðherra, Franz Seldte, atvinnumálaráðherra.
Herinn, svonefnt Ríkisvarðlið, átti sinn full-
trúa, von Blomberg hermálaráðherra. Ein-
ungis tveir aðrir nazistar áttu sæti í stjórninni
auk Hitlers, þ.e. Hermann Göring ríkis-
þingsforseti, ráðherra án stjórnardeildar og
innanríkisráðherra í’rússlandi, og dr. Wil-
helm Frick innanríkisráðherra; með embætti
sínu voru Göríng tryggð yfirráðin yfir lög-
reglunni í Prússlandi og þar með Berlín. Þessi
öfl höfðu yfir að ráða a.m.k. 248 þing-
mönnum (af 584) og 14,7 milj. atkvæða eða
40,2% kjósenda. *
Stjórnar-
andstaðan
Stjórnarandsi; .r Þýzki miðflokkur-
inn með 70 þirr og 4,2 milj. atkvæða
(11,9%); Hitlerh í í viðræðum við leið-
toga flokksins um stjórnaraðild, án þess
samningar tækjust. Náinn samstarfsaðili
Miðflokksins í Bæjaralandi var Bœverski
þjóðarflokkurinn, með 20 þingmenn og 1,1
milj. atkvæða (2,9%); Þýski þjóðarflokkur-
inn, hinn gamli flokkur Stresemanns, fyrrv.
utanríkisráðherra, hafði 11 þingmenn og 0,7
milj. atkvæða (1,7%); Þýzki lýðrœðisflokkur-
inn, síðar nefndur Ríkisflokkurinn, hafði 2
þingmenn og 0,3 milj. atkvæða (0,9%);
drjúgan hluta fylgis tveggja síðastnefndu
flokka höfðu nazistar hreinlega gleypt.
Hinir tveir stóru verkalýðflokkar sósíalista
voru Sósíaldemókrataflokkur Þýzkalands,
með 121 þingmann og 7,2 milj. atkvæða
(20,4% ) og Kommúnistaflokkur Þýzkalands,
með 100 þingmenn og 6,0 milj. atkvæða
(16,8%). Auk þess voru ýmsir smáflokkar,
sem sumir kunna að hafa stutt stjórn Hitlers.
Nokkrir endurskoðaðir
kaflar úr ritgerðinni
„Fjörbrot lýðræðis —
Svipmyndir frá endalokum
Weimarlýðveldis” úr
Söguslóðum, afmælisriti
Ólafs Hanssonar
18. september 1979
Þannig hafði stjórnarandstaðan 324 þing-
menn, 19,5 milj. atkvæða (54,6%) eða
meirihluta ríkisþings. Það var því ógerlegt
fyrir Hitler að stjórna til lengdar, ef ekki
kæmi annað til. Hann hafði líka í hyggju að
rjúfa samstundis þingið, en það var raunar í
þriðja sinn á tæpu ári. Þrátt fyrir tregðu Hug-
enbergs gagnvart þeirri ráðagerð, tókst Hitl-
er með klókindum að knýja fram þingrof og
kosningar 5. marz 1933 með loforði um það,
að stjórnin héldist óbreytt eftir kosningamar,
og um frekara þingrof yrði síðan ekki að ræða
að sinni.
Yfirbragð
og veruleiki
Efnahagsástandið í Þýzkalandi, markaðist
af því, að heimskreppan hafði riðið yfir
landið með slíkum ofurþunga, að um 6 milj.
manna voru atvinnulausar. Starfhæfa ríkis-
stjórn hafði ekki verið unnt að mynda um
langt skeið, og síðasta þingræðisstjórn (1930-
32) undir forystu Heinrich Brúnings, eins for-
ingja Þýzka miðflokksins, hafði ríkt með
neyðartilskipunum á grundvelli 48. gr.
stjórnarskrár, en aldrei verið felld með van-
trausti. Þetta leiddi til þess að ákveðin öfl að
tjaldabaki undir forystu Franz von Papens,
Óscars von Hindenburgs, sonar hins háaldr-
aða ríkisforseta („sonarins, sem ekki var
gert ráð fyrir í stjórnarskránni“ eins og sagt
var!), og stóriðjuhölda, komu þessari ríkis-
stjórn í kring. Var litið svo á, að með sam-
setningu hennar hefði foringi hins stóra
flokks, sem svo skyndilega hafði fylkt undir
merki sitt miljónum þýzkra kjósenda, verið
knúinn til þingræðislegs og ábyrgs stjórnar-
samstarfs, og hann væri í raun bandingi hinna
hægrisinnuðu afla, sem áttu meirihluta í
stjórninni. Þó læddist jafnvel sá grunur að
hinum áhrifamikla hægrimanni, Hugenberg
ráðherra, að ekki væri allt sem sýndist í þess-
um efnum, ef marka má þau kaldhæðnislegu,
en hreinskilnislegu ummæli, sem eftir honum
eru höfð í samtali við Goerdeler, borgar-
stjóra í Leipzig, daginn eftir myndun stjórn-
arinnar: „í gær framdi ég mestu heimskupör,
sem mér hafa nokkru sinni orðið á. Ég hef
bundið trúss mitt við mesta lýðskrumara ver-
aldarsögunnar."
Þýzka ríkið hafði nú loks hlotið stjórn, sem
mátti kallast allstyrk, enda þótt hún væri að
nafninu til undir leiðsögn þess flokks, er ekki
aðeins vildi skipulag lýðveldisins feigt, held-
ur Iýsti sí og æ fyrirlitningu sinni á lýðræði og
þingræði. En miljónum Þjóðverja hafði orð-
ið að ósk sinni. Hinn „sterki" maður, sem
þessi fjöldi hafði mænt vonaraugum til í neyð
sinni, var nú orðinn ríkiskanzlari lýðveldisins.
Út úr atvinnu- og stjórnmálakreppu höfðu
ráðandi stéttir auðs og hægri afla séð þá einu
útgönguleið til að sporna við því, að bylting-
aralda sósíalista og kommúnista flæddi yfir
þjóðina, að lyfta Adolf Hitler og flokki hans
til valda. Stjórn Hitlers kallaði sig „ríkisstjórn
þjóðlegrar vakningar". Um leið og Hitler
boðaði kosningar í ræðu til þjóðarinnar 1.
febrúar talaði hann í hinum „þjóðlega" anda
og lofaði öllu fögru, m.a. endurskipulagn-
ingu efnahagslífsins skv. tveimur 4 ára áætl-
unum og að vinna að jafnrétti Þýzkalands
gagnvart öðrum þjóðum að nýju, en það fól í
sér m.a. jafnrétti til hervæðingar.
Verkalýðs-
flokkarnir
Hvernig tóku nú verkalýðshreyfingin og
flokkar hennar sem og hinir borgaralegu
lýðveldisflokkar þessari nýju stjórn? Við því
var að búast, að hinir síðarnefndu létu sér
sæmilega líka fyrst um sinn, þótt sumir bæru
f fyrstu ríkisstjórn Hitlers voru aðeins þrír nasistaráðherrar; allt leit virðulega út.
þar nokkurn ugg í brjósti. Hins vegar mátti
vænta harðari andstöðu frá sósíalísku flokk-
unum. Því ber ekki að neita, að mikill órói og'
kvíði gagntók fylgjendur sósíaldemókrata og
kommúnista. Þeir bjuggust við öllu illu frá
þessum andlýðræðissinnaða flokki, sem var
vís til þess að láta til skarar skríða gegn „hin-
um marxistísku flokkum nóvemberglæpa-
mannanna frá 1918“, eins og þeir nefndust í
munni nazistaleiðtoganna, og mundi til þess
nota vopnaðar sveitir sínar, brúnstakka og
svartstakka (SA og SS), sem af fenginni
reynslu mundu ekki víla fyrir sér að beita
hinu hrottalegasta ofbeldi. Þegar ríkisvaldið
var komið í hendur slíkra manna, var ekki
þaðan að vænta neinnar verndar gegn þess-
um villimannlegu sveitum eins og áður hafði
verið. Kommúnistaflokkurinn mátti auðvit-
að fyrst og fremst vænta hlífðarlausra of-
sókna gegn starfsemi sinni, enda reyndi hann
að grípa síðasta hálmstráið með því að hvetja
til allsherjarverkfalls til að steypa stjórninni.
En Sósíaldemókrataflokkurinn og verka-
lýðssambandið treystu sér ekki til að leggja út
í þær aðgerðir, þrátt fyrir góða reynslu áður
fyrr af slíku (t.d. í Kapp-uppreisninni 1920)
og þrátt fyrir allsterkar baráttusveitir: Ríkis-
fánann, Járnfylkinguna og baráttusveitir
kommúnista, Rauðu framvarðasveitina. Sós-
íaldemókratar voru fullir ótta við Iborgara-
styrjöld og margra ára harðvítug barátta við
kommúnista gerði þá deiga að eiga með þeim
nokkurt samstarf, enda má segja, að það hafi
verið gagnkvæmt. Kommúnistum var þó loks
farið að skiljast, að þeir höfðu hagað sér
heimskulega í baráttu sinni gegn sósíaldem-
ókrötum, þegar þeir stimpluðu þá í áróðri
sínum sem „sósíalfasista“, og að til einhvers
gagns hlaut að vera að verja Weimarlýðveld-
ið falli; þar voru þrátt fyrir allt fólgin hin
mikilvægustu lýðræðislegu réttindi, sem til
nokkurs var unnið að halda í. Hitt er á að líta,
að alltof margir í þeim hópi og víðar töldu
jafnvel, að stjórn nazista mundi ekki halda
velli nema skamma hríð, en síðan kæmi óhjá-
kvæmilega hin langþráða sósíalistíska bylt-
ing. Svo hryggilegt er vanmatið á eðli nazism-
ans. Á einstaka stað hófust mótmælaverkföll
og hópgöngur gegn stjórninni, en það rann
fljótlega út í sandinn.
Þannig var því komið þennan vetur í þýzka
lýðveldinu, að verkalýðshreyfingin lét erki-
fjanda sinn ná völdum, án þess að hreyfa legg
né lið.
Lögregluríki
Það kom fljótt í ljós, að ótti vinstrimanna
var á rökum reistur. Tala ráðherra nazista
skipti engu máli, forystuaðstaða þeirra varð
óyggjandi með hverjum deginum sem Ieið,
og þeir höfðu tögl og hagldir í stjórninni með-
an samstarfsmenn þeirra reyndust veiklund-
aðir og auðblekktir. Og með kosningunum 5.
marz vildu nazistar sýna fram á, að meirihluti
þjóðarinnar fylkti sér um flokkinn. Áróðurs-
meistari þeirra, Joseph Göebbels, sagði um
þetta leyti: „Þetta er auðveld barátta nú, þar
sem við getum óhindrað hagnýtt okkur öll tæki
ríkisins. Utvarpið og blöðin standa okkur til um-
ráða. Við munum reka meistaralega áróðursher-
ferð. Okkur skortir ekki einu sinni peninga í þetta
sinn.“
Að tilhlutan Hjalmars Schacht, fýrrv. ríkis-
bankastjóra, var stofnað til kosningasjóðs
með framlögum iðjuhölda að upphæð 3 milj.
marka til að standa straum af kosningabar-
áttu Nazistaflokksins og Þjóðernisflokksins.
Hér við bættist að ekki var einskisvert fyrir
nazista að ráða yfir prússnesku lögreglunni
ög geta um leið veitt ofbeldissveitum sínum
fullt svigrúm til athafna gegn pólitískum
andstæðingum. Það var ekki út í bláinn, sem
Hitler hafði sett fram kröfu sína árið áður,
þegar Brúning kanzlari lét banna storm-
sveitir nazista, að þær fengju að leika
lausum hala á strætunum („die Strasse frei
den braunen Bataillonen", eins og segir í bar-