Þjóðviljinn - 27.06.1984, Blaðsíða 8

Dr. Richard Lincoln í fiskeldisstöð breska fiskimálaráðuneytisins í Lowe-
stoft á Englandi hefur meðfélögum sínum unnið merkilegt brautryðj-
endastarf við að þróa nýja tækni sem gerir kleift að framleiða hreina
hrygnustofna og einnig stofna geldfisks. Hérer hann með stokkfeitan
regnbogasilung í fanginu.
fæðunám og jafnframt nýting ét-
innar fæðu, eingsog fyrr er sagt. í
uppbyggingu kynfæranna fer líka
mikil orka, stundum meir en
þriðjungurinn af öllum orku-
birgðum hængsins. Orkan er að
verulegu leyti sótt í vöðvana, sem
minnka því allmikið, ennfremur
verður kjötið vatnskennt og
bragðvont. Jafnframt breytist út-
lit þeirra mjög: á neðra skoltinn
vex krókur sem hængarnir beita
grimmilega gegn félögum sínum í
hatrömmum bardögum sem þeir
heyja um hrygnurnar, og verða
að lokum sárir og öróttir. Þessar
breytingar draga allar mjög úr
sölugildinu og það er vísast ekki
fjarri sanni að fullkynþroska eru
hængar laxfiska nánast óseljan-
legir.
Dánartíðni eykst líka mjög við
kynþroska, því hin mikla fram-
leiðsla kynhormóna yfir hrygn-'
ingartímann bælir ónæmiskerfið í
líkömum þeirra, svo fiskarnir
verða auðveld bráð sóttkveikjum
sem smeygja sér inn um sárin sem
hængarnir fá í bardögunum yfir
fengitímann. Hormón sem til
verða í tengslum við kynþrosk-
ann rýra jafnframt hæfni þeirra til
að sporna gegn flutningi ýmissa
saltefna inn í líkamann, þannig
að i sjóeldi er lífsvon kynþroska
hænga afar naum.
Bráðger
snemmendis
Erlendar heimildir greina frá
því að hængseiði Atlantshafslax-
ins verði á stundum næstum því
öll kynþroska í ánum áður en þau
ná að skrýðast göngubúningi og
halda til sjávar. I eldi hendir líka
að mjög hátt hlutfall hæng-
seiðanna kynþroskist en það
virðist þó vera mismunandi eftir
löndum og stofnum. Hrynguseiði
verða hins vegar aldrei kyn-
þroska fyrir sjávargöngu.
Þess má geta að uppi eru kenn-
ingar um að þessi bráðþroska
hængseiði - sem eru oft einungis
10 til 15 sm stór - séu sá hluti
hænganna sem sjái fyrst og fremst
um frjóvgun hrogna í ánum, en
stærri hængarnir sem koma úr
sjónum séu ekki jafn nauðsyn-
legir æxiuninni og haldið var
forðum. Skylt er að geta þess, að
þetta eru nýjar kenningar og af
mörgum taldar hin versta villu-
trú. Meir um það síðar.
En af kynþroska hængseið-
anna er laxabændum þrenns kon-
ar miski búinn.
1. Vaxtarhraði minnkar mjög.
2. Dánartíðni eykst verulega.
3. Kynþroska hængseiði taka á
sig göngubúning síðar en hin ó-
kynþroska, og þarf því að ala ef
til vill ári lengur áður en unnt er
að setja þau í sjó.
Pví má ennfremur halda fram
með gildum rökum að það sé hin
háa dánartíðni sem kynþroskinn
veldur hjá hængseiðunum, sem
er orsök þess að í ánum ganga að
jafnaði helmingi færri hængseiði
til sjávar en hrygnuseiði og jafn-
framt endurheimtast helmingi
færri fullvaxta hængar en hrygn-
ur úr hafi. Þetta er að vísu byggt á
erlendum heimildum og lægra
hitastig við fsland kann að
minnka bráðþroskann og því
vinna gegn þessum mikla mun.
Eigi að síður bendir þetta til, að
hafbeit kynni að skila mun betri
árangri ef notast væri við hreina
hrygnustofna, þar sem ekkert
seiðatap yrði af völdum kyn-
þroska í hængseiðunum.
Hrygnustofnar
Af öllu þessu ætti að skiljast,
að með framleiðslu á stofnum
sem stæðu saman af hrygnum ein-
göngu yrði sneitt hjá þeim vanda-
málum sem hængar hafa í för með
sér fyrir eldi, og lýst er að ofan. í
Bretlandi hefur verið þróuð að-
ferð á allra síðustu árum sem ger-
ir þetta mögulegt á tiltölulega
einfaldan hátt. Þessi aðferð er í
tveimur þrepum.
Fyrsta þrepið felst í því að yfir
átta til tólf vikna skeið eftir að
seiðin hefja næringarnám er þeim
gefið fóður sem í eru sérstök karl-
hormón. Þessi hormón hafa eng-
in þekkt áhrif á hængseiðin en
valda því hins vegar að hrygnu-
seiðin breytast, þau skipta nánast
um kyn og þegar þau um síðir
kynþroskast þá framleiða þau
ekki hrogn, heldur svil.
En þrátt fyrir að hin upphaf-
legu hrygnuseiði séu þannig farin
að starfa og hegða sér einsog
hængar, þá er arfgerð þeirra enn-
þá kvenkyns, og svilin sem „þær“
framleiða hafa því einungis
kvenlitninga - en engan karllitn-
ing.
Seinna þrepið felst svo í því að
þessi svil eru notuð til að frjóvga
hrogn úr venjulegum hrygnum
(sem líka hafa bara kvenlitn-
inga). Litningarnir sem við þetta
renna saman eru því allir kven-
kyns og þarmeð er fræðilega
ómögulegt annað en öll afkvæmin
verði líka kvenkyns. Stofn, sem
hefur enga hænga, einungis
hrygnur, er þannig til orðinn.
Sérstaka áherslu er vert að
leggja á þá staðreynd að hormón-
in eru einungis notuð í fóður for-
eldranna, aldrei á afkvæmin sem
undan þeim koma, þannig að
hrygnurnar eru jafn hæfar til
manneldis og fiskurinn í ánum.
Fjölmargir
kostir
Með framleiðslu hrygnustofn-
anna er að sjálfsögðu tekið fyrir
öll þau vandkvæði sem fylgja
kynþroska hænganna. Fleira já-
kvætt hlýst þó af notkun aðferð-
arinnar. Laxahrygnur dvelja
þannig að jafnaði ári lengur,
stundum meir, í hafi en hængarn-
ir, þó nokkuð sé að vísu um frávik
frá þeirri reglu á íslandi. Hrygn-
urnar koma því yfirleitt stærri úr
hafi, og í hafbeit kynnu hreinir
hrygnustofnar því að skila stærri
fisk að meðaltali en blandaðir
stofnar.
Jafnframt mætti hugsa sér að
framleiðsla á einkynja stofnum
gerði kleift að reyna sleppingu á
nýjum tegundum í ár og vötn, þar
sem slíkum einkynja stofni yrði
ókleift að festa sig í sessi og við-
halda sjálfum sér í náttúrunni.
Með því mætti því kanna áhrif
nýrrar tegundar á íslensk
vistkerfi, án þess að eiga á hættu
að hún æxlaðist og tæki sér fast
ból í landinu. Regnbogasilungur-
inn, sem til er í hérlendum fisk-
eldisstöðvum, er að sjálfsögðu
fremstur frambjóðandi í slíka til-
raun, enda mál til komið að
kanna áhrif hans á aðra fiskteg-
unduf íslenskar, eftir alla þá um-
ræðu sem hefur sprottið á undan-
förnum áratug um meint áhrif
hans á íslenska náttúru.
í Bretlandi er í undirbúningi að
reyna hafbeit á nýrri laxategund
frá Kyrrahafi, og nota einungis
hrygnustofna af þeirri ástæðu að
slíkir stofnar gætu aldrei fest sig í
sess og bolað burt öðrum tegund-
um, ef illa tækist til. Breska fiski-
málaráðuneytið mun sjá um til-
raunina.
Að lokum er vert að benda á að
framleiðsla kvenstofna er ný að-
ferð sem enn hefur ekki verið
tekin upp í miklum mæli í laxeldi
nágrannalanda. Slíkir stofnar eru
hins vegar mjög eftirsóttir einsog
reynslan úr regnbogasilungseldi
Breta sýnir, og haldi íslendingar
vel á spöðunum kynni hér að vera
möguleiki til að hefja stórfelldan
útflutning á einkynja laxa-
seiðum.
-ÖS
Geldstofnar
-ráðtilað framleiða
stórfiska
Séu hrogn látin sœta einföldu hitalosti skömmu eftir
frjóvgun verða afkvæmin geld. Þannig má útrýma
kynþroska ísláturfiski og búa tilfisksem eyðir engri
orku í byggingu kynkirtla - en vex án afláts
í dag er sífellt meira sóst eftir
stórum eldisfisk og í Ameríku
er það til dæmis hluti markað-
arins semörastvex. Fyrirfisk-
eldi er á þessu sá Ijóður, að til
að ná laxi eða regnbogasil-
ungi í hæfilega stærð fyrir
þennan markaðsgeira er
nauðsynlegt að ala fiskinn
svo lengi að hann kynþroskist
óumflýjanlega áður en kjör-
stærðinniernáð.
Að vísu er kleift að sneiða hjá
verstu afleiðingum kynþroskans
með því að framleiða hængslausa
hrygnustofna einsog lýst er ann-
ars staðar í Þjóðviljanum í dag.
En til að fá nægilega stóran fisk
þarf oftar en ekki að ala hrygn-
urnar einnig fram yfir kynþrosk-
ann, og fiskibændur þurfa þar-
með að taka á sig verulegt fram-
leiðslutap sem af honum stafar
(ágöllum kynþroska fyrir slátur-
fisk er lýst í annarri grein í dag).
Ráð gegn þessu var fundið upp í
rannsóknarstöð breska
fiskimálaráðuneytisins í Lowe-
stoft: aðferð til að framleiða geld-
an fisk, sem aldrei kynþroskast.
Hitalost
Upphaf aðferðarinnar má
rekja til þess að vísindamenn í
stöðinni tóku eftir því að sumir
regnbogasilungar kynþroskuðust
ekki þegar fullorðinsstærð var
náð. f fyrstu var haldið að
fiskarnir væru einungis að „hvíla“
sig frá hryggningu eitt og eitt ár,
einsog er títt meðal norðlægra
stofna laxfiska. Síðar kom í ljós
að það voru sömu fiskarnir sem
ekki þroskuðu kynfæri ár eftir ár.
Eftir miklar rannsóknir kom í Ijós
að þessir fiskar voru einsog allir
aðrir fiskar nema að einu leyti: í
stað þess að venjulegir fiskar hafa
tvö litningamengi í hverri frumu
(tvílitna) höfðu þessir þrjú litn-
ingamengi (þrílitna).
Þegar í stað var hafist handa
um að finna leið til að búa til þrí-
litna regnbogasilung, sem aldrei
tæki út kynþroska. Eftir miklar
rannsóknir fannst óbrigðult ráð:
með því að láta hrognin sæta ein-
földu hitalosti skömmu eftir
frjóvgunina urðu ákveðnar
breytingar á frumuskiptaferlinu
sem ollu því að fiskar sem upp
uxu af hrognunum urðu allir þrí-
litna.
Laxeldi getur orðið gjöful atvinnugrein á íslandi ef rétt er á málum haldið.
Draumastofn
fiskibóndans
Þegar fyrstu tilraunafiskarnir
sem þannig voru meðhöndlaðir
náðu fulllorðinsaldri kom í ljós
að hrygnurnar voru gersamlega
ókynþroska, en þó ekki allir
8 SÍÐA - ÞJÓÐVILJINN Miðvikudagur 27. júní 1984