Þjóðviljinn - 21.06.1991, Blaðsíða 4

Um hættur á Jónsmessunótt
Þær Fjonka og Snorkstelpan tlndu nlu tegundir blóma áður en þær
lögðu I hrollvekjandi Jónsmessugaldur I þeim tilgangi að komast aö þvl
hverjum þær myndu giftast. En Jónsmessunótt getur verið hættuleg...
Jónsmessunótt. Yfir orðinu
hvflir dulúð, spenna sem erfitt
er að skilgreina. Skrýtið
reyndar, því langt er liðið síðan
við kðstuðum trúnni á þessa
undarlegu nótt. En minning-
arnar um forna siði lifa. Og ef
tii vill tengjum við Jónsmess-
una fremur við minningar um
bjartar sumarnætur yfirleitt,
fremur en nokkuð annað.
Kyrrðina, undarlega birtuna
um hánótt að sumri. Ef til vill
gönguferð með ástinni sinni
heim af balli einhverntímann
fyrir löngu.
Til er þó fólk sem trúir á töfra
Jónsmessunætur enn í dag. Und-
arlegt fólk, segja sumir, sem
leggur land undir fót til að dýrka
ójarðnesk öfl undir Snæfellsjökli
þar sem kraftamir eiga að vera
mestir á jörðu einmitt þessa nótt.
1 Sögu daganna, þessari
ómissandi uppflettibók hans
Áma Bjömssonar þjóðháttafræð-
ings, er að fmna margan fróðleik
um Jónsmessu. Meðal annars
það að í almanaki Guðbrands
Þorlákssonar hét júní reyndar
nóttleysumánuður. Og upphaf-
lega er Jónsmessan merkistíð
sem lengsti dagur ársins en
vegna skekkju júlíanska tíma-
talsins hafði hann færst til um
nálægt þvi þrjá daga miðað við
sólaráríð, þegar kirkjan afréð að
fastsetja fæðingardaga Jesú
Krists og Jóahnnesar skírara við
sólstöður vetur og sumar. Því
Jónsmessa, segir Ami, er kennd
við Jóhannes skírara. Jón og Jó-
hannes; sama nafn í tveimur út-
gáfúm.
Magnaðasta nóttin
Jónsmessunóttin er ein af
þeim fjórum nóttum ársins sem
þykja hvað magnaðastar og mest
trú er bundin við. Hinar em allar
í skammdeginu: Nýársnótt, jóla-
nótt og þrettándanótt. Sumt af
þeim átrúnaði sem tengist þess-
um nóttum er þó sameiginíegur
öllum þessum nóttum, svo sem
að kýr tali, selir fari úr hömum
sínum, útisetur á krossgötum
gefist vel og svo framvegis.
Jónsmessutrúin tengist þó
aðallega steinum og grösum og
svo auðvitað dögginni sem fellur
um nóttina. Hún á að hafa þá
náttúm að ef menn velta sér upp
úr henni um nóttina þá læknast
þeir af hinum aðskiljanlegustu
meinum. Og geta óskað sér um
leið.
Þessa mögnuðu nótt, aðfara-
nótt 24. júní, átti helst að vera
unnt að finna svokallaða náttúm-
steina, þ.e. sérstaka lausnarsteina
til hjálpar jóðsjúkum konum eða
kúm, óskasteina, vamarstein
gegn illu, lífsteina, sem græða
hvert sár og hulinshjálmsstein.
Ámi nefnir nokkra staði þar
sem helst er að finna þessa
steina: Drápuhlíðarfjall á Snæ-
fellsnesi, Klakk milli Kolgrafar-
fjarðar og Gmndarfjarðar, Kofra
við Álftaíjörð í Isafjarðarsýslu
nyrðri, Tindastól í Skagafirði og
Baulu í Borgarfirði. (Það myndi
kannski ekki saka að gá ef maður
býr á annað borð í nágrenninu..)
Óskasteinar og
ástagrös
Nokkrar grasategundir ku
vera gott að tína á Jónsmessunótt
og má þar á meðal nefna mjað-
jurt til að vita hver hefur stolið
frá manni. Um hana segir svo:
„tak mjaðjurt sjálfa Jónsmessu-
nótt um lágnættið, lát í munnlaug
með Iireint vatn. Fljóti hún, þá er
það kvenmaður, sökkvi hún, þá
er það drengur. Skugginn sýnir
þér, hver maðurinn er. Þar við
skal hafa þennan formála: „Þjóf-
ur, ég stefni þér heim aftur með
þann stuld, sem þú stalst frá mér,
með svo sterkri stefnu, sem Guð
sjálfúr stefndi Djöflinum úr Pa-
radís i Helvíti.“ Og hana nú.
Fleiri góð grös nefnir Ami
Bjömsson, til ödæmis fjögurra
laufa smára sem á að ljúka upp
hverri læsingu sem hann er bor-
inn að. Draumagrasið hjálpar
mönnum að dreyma það sem
þeim er forvitni á. Brönugrasið á
að taka með fjöru sjávar. Það átti
að vekja losta og ástir milli karla
og kvenna og stilla ósamlyndi
hjóna ef þau svæfu á því.
Hrollvekjandi Jóns-
messugaldur
Svíar eiga líka sínar sagnir
um töfra Jónsmessunætur. Múm-
ínálfamir hennar Tove Jansson
lentu í heilmiklu ævintýri við
slíkar galdratilraunir endur fyrir
löngu og sýnir sagan að betra er
að fara varlega á þessari mögn-
uðu nótt:
,,“Ég kann einn ægilega
hrollvekjandi Jónsmessugaldur,“
hvíslaði snorkstelpan. „En hann
er óhugnanlegri en hægt er að
lýsa með orðum.“
Snorkstelpan litaðist um. Svo
beygði hún sig fram og hvíslaði
beint í eyrað sem Fjonka teygði í
áttina til hennar: „Fyrst á að
ganga sjö hringi í kringum sjálf-
an sig með lágu muldri og stappa
í jörðina. Síðan er gengið aftur á
bak að brunni og gægst ofan í
hann. Og þá sést sá sem seinna
giftist manni!“
„Hvemig eigum við að hífa
hann upp?“ spurði Fjonka og
réði sér ekki fyrir ákefð. „Uss,
nei, þú sérð bara andlitið á hon-
um í brunnvatninu,“ sagði
Snorkstelpan. „Svona eins konar
vofú hans, skilurðu. En nú byij-
um við á að tína níu tegundir af
blómum. Einn, tveir og þrir - og
ef þú lætur eitt orð hrökkva þér
af vömm, þá giftistu aldrei!“„
Og með það héldu þær
Fjonka og snorkstelpan í leit að
dularfúllum blómum. Og allt í
einu komu þær auga á bmnninn:
„Þær byrjuðu báðar að tauta
og ganga i hringi og gættu þess
vel að stappa fast í jörðina.
Fimm sinnum, sex sinnum...sjö-
undi hringurinn tók sinn tíma,
vegna þes að nú vom þær orðnar
yfirkomnar af ótta. En hafi mað-
ur eitt sinn byrjað á Jónsmessu-
galdri, má ekki undir nokkmm
kringumstæðum hætta í miðju
kafi, því þá getur hvað sem er
komið fyrir.
Þær gengu aftur á bak að
brunninum með dynjandi hjart-
slátt og staðnæmdust þar. Snork-
stelpan tók í Ioppuna á Fjonku.
Sólrákin í austri hafði breikkað,
og reykurinn af Jónsmessu-
brennunni var orðinn rauðleitur.
Þær snem sér snöggt við og
gægðust ofan í vatnið. Þær sáu
sjálfar sig, þær sáu bmnnbarm-
inn, og þær sáu morgunroðann á
himninum. Þær biðu átekta
skjálfandi á beinunum. Lengi. Þá
skyndilega - nei, það er svo ægi-
legt, að varla er mögulegt að
segja frá því! - þá sáu þær stórt
höfúð birtast í spegilmyndinni.
Það var hemúlshöfuð! Bál-
reiður og forljótur hemúll í ein-
kennisbúningi lögregluþjóns!"
Eins og aðdáendum múmín-
álfanna ætti að vera kunnugt
vora hemúlar afar óvinsælar per-
sónur. Þama var kominn laganna
vörður sem heimtaði skýringar á
eldiviðnum í Jónsmessubrenn-
unni. En veslings stelpumar gátu
auðvitað ekki svarað því þær
höfðu skuldbundið sig til að
segja ekki aukatekið Orð.
Af þessu má draga Iexíu um
að best er að fara varlega við til-
raunir til Jónsmessugaldra. Ef til
vill er líka best að vita ekkert um
hvað ffamtíðin ber í skauti sér...
-vd.
AFMÆLI
Gunnar Ólafsson
fyrrverandi skólastjóri 80 ára
Einn af beztu samstarfsmönn-
um mínum og vinum frá Nes-
kaupstað, Gunnar Olafsson, fyrr-
verandi skólastjóri er 80 ára í dag.
Gunnar var skipaður skóla-
stjóri bamaskólans í Neskaupstað
árið 1946 og gegndi því starfi í 25
ár, eða til ársins 1971, en þá
sögðu til sín lögskipuð aldurs-
mörk.
Það var sannkallaður happa-
dagur Norðfirðinga, þegar Gunn-
ar bættist í hóp okkar sem þá
höfðum valist til nokkurrar for-
ystu í málefnum bæjarbúa. Gunn-
ar var ekki aðeins afbragðs skóla-
stjóri, sem stjómaði skóla sínum,
nemendum og kennumm af
myndarskap. Hann var jafnframt
kjörinn forystumaður á mörgum
sviðum bæjarlífsins. Gunnar féll
vel að liði okkar sósíalista sem
einmitt um þetta leyti vomm að
taka að okkur meirihlutastjóm í
málefnum bæjarfélagsins.
Enginn sem kynntist Gunnari
Ólafssyni þurfti að efast um pólit-
íska afstöðu hans. En þó að pólit-
ískar sviptingar væm oft snarpar í
Neskaupstað á þessum ámm,
breytti það engum um vinsældir
og viðurkenningu Gunnars Ólafs-
sonar. Hann eignaðist vini í öllum
stjómmálaflokkum og flestum at-
vinnustéttum. Gunnar var viður-
kenndur sem traustur og góður
skólamaður, en einnig sem mikill
ffamkvæmda- og starfsmaður í
ýmsum góðum félagasamtökum.
Gunnar var lengi einn af
traustustu stuðningsmönnum
Skógræktarfélags Neskaupstaðar.
Mest munaði þó um hann á sviði
íþróttamála. Hann vann oft mikið
fyrir íþróttafélagið Þrótt og skrif-
aði m.a. yfiriit um sögu félagsins.
Gunnar hafði áður stundað skíða-
kennslu, enda ágætis skíðamaður.
Hann dreif skíðaíþróttina áfram á
Norðfirði, smalaði saman ungum
mönnum, fann gamalt og lítið
notað pakkhús úti í bæ, reif það
og flutti síðan inn á Oddsdal og
þar reis fyrsti skíðaskálinn og þar
var komið upp sæmilegri skíða-
aðstöðu miðað við kröfur þeirra
tíma.
Gunnar Ólafsson var hug-
myndasmiðurinn að skíðamið-
stöð Austurlands í Oddsskarði.
Hann var ekki aðeins tillögumað-
urinn. Hann tók að sér fram-
kvæmd málsins. Vann það þrek-
virki að koma upp samtökum
Norðfirðinga, Eskfírðinga og
Reyðfirðinga um skíðamiðstöð-
ina. Gunnar stjómaði auðvitað
kaupum á öllum tækjum, lyftum
og öðm slíku. Hann sá einnig um
að leggja skíðaskálann í Odds-
skarði og koma stöðinni þannig til
lífs, að hún er nú Austfirðingum
til sóma.
Dæmið um skíðamiðstöðina
er einkennandi fyrir Gunnar Ól-
afsson. Hugmyndin var góð og
undir hana gátu margir tekið. En
meira þurfti en góða hugmynd.
Það sem máli skipti var að hafa
forystu um framkvæmdir. Þannig
vann Gunnar Ólafsson að öllum
málum. Hann var dugnaðarfork-
ur, maður framkvæmda og vinnu.
Það var gott að hafa Gunnar Ól-
afssgn í sínu liði.
Ég þekkti Gunnar áður en
hann kom til Neskaupstaðar. Þá
hafði Gunnar verið kennari á Fá-
skrúðsfirði. Þar hafði hann tekið
forystu fyrir ungum og ffarn-
sæknum mönnum og var af öllum
talinn afbragðs kennari.
Á Fáskrúðsfirði leitaði ég oft
til Gunnars og konu hans Ingi-
bjargar Magnúsdóttur og gisti hjá
þeim, þegar ég var á mínu pólit-
iska rápi um Suður-Múlasýslu.
Árið 1946 var mikið ár okkar
félaganna í Neskaupstað.
Þá kom Gunnar Ólafsson til
liðs við okkur og varð skólastjóri
í Neskaupstað. Það ár náðum við
sósíalistar hreinum meirihluta í
bæjarstjómarkosningum í bæn-
um. Og það ár, vann ég eina mína
stærstu kjördæmakosningu og
felldi annan Framsóknarmanninn,
sem talinn hafði verið ósigrandi.
Þá var líka mikið um að vera í
okkar bæjarmálum. Nýsköpunin
enn á fullu. Tveir nýsköpunartog-
arar væntanlegir og nokkrir nýir
og stórir fiskibátar. Þá fómm við
sósíalistar mikinn á Norðfirði. Þá
skipti líka miklu máli að margir
góðir menn stæðu að þeim verk-
um sem vinna þurfti. Gunnar er
einn af mínum góðu vinum og
samstarfsmönnum frá þessum ár-
um. Heimili Gunnars hefur jafnan
staðið mér og mínum opið. Til
Gunnars og Ingibjargar var gott
að leita.
Enn er Gunnar Ólafsson léttur
í spori og ekki líkur áttræðum
manni. Enn bregður hann sér á
skauta með ungu fólki þegar
þannig stendur á. Og enn geta
skíðamenn séð hann á skiðum
þegar vel gefur í BláQöllum. Um
leið og ég þakka Gunnari og Ingi-
björgu fyrir margar gamlar og
góðar stundir, færi ég honum
bestu ámaðaróskir okkar Fjólu í
tilefni dagsins.
Lúðvík Jósepsson
4 SÍÐA — NÝTT HELGARBLAÐ Föstudagur 21. júní 1991