Dagblaðið Vísir - DV - 13.07.2002, Blaðsíða 30

30
h c>/c) cj rt> / a ö ny\r LAUGARDAGUR 13. JÚLf 2002
Síbería
verður að
frumstæðri auðn
3.700 km austur af Moskvu er bærinn
Priqorsk þarsem bjuqqu átta þúsund íbúar
fqrir tveim áratuqum. Þarstóð mannlíf í
blóma oq vel menntaðir bæjarbúar qerðu það
qott. Aðalatvinnuvequrinn var að framleiða
úran sem notað var ísprenqjuodda kjarn-
orkuhers Sovétríkjanna.
Borgin Norilsk er í niiðju námahéraði við fljótið Yangsei. í útjöðrunum umhverfis eru fjórar málmbræðslur af
stóru sortinni. Þarna urðu til umtalsverðar útflutningstekjur Sovétríkjanna. Eftir hrunið mikla féllu námur og
verksmiðjur í hendur flokksgæðingum og gráðugum bröskurum sem nú teljast til ríkustu manna heinis en
niðurnídd Síbería er að leggjast í auðn. Á myndinni. sem tekin er 1989, sést fáskrúðugt götulíf á höfuðstræti
borgarinnar sem ekki er beinlínis aðlaðandi þrátt fyrir allan auðinn sem þar veröur til. Mynd Oddur Ólafsson
NÚ ER AÐSETUR varnarmálaráðuneytisins á staðnum
notað sem kvennafangelsi. Barnaheimilin eru tómar og
yfigefnar steinsteypublokkir. íbúðarblokkirnar eru
vatns- og rafmagnslausar og óibúðarhæfar þar sem vetr-
arkuldinn er undir 30 stigum. Þeir sem eftir eru af íbú-
unum draga fram lífið á fiskveiðum úr uppistöðulóni en
fjórir af hverjum fimm fyrrum íbúum eru fluttir til líf-
vænlegri byggða.
Nú eiga Rússar allt of miklar birgðir af atómbombum
og mun taka 60 ár og mikið fé að koma þeim fyrir svo að
hætta stafi ekki af. Því er engin þörf á framleiðsluvör-
unni sem herskáir foringjar Sovétríkjanna skipulögðu
framleiðslu á langt austur á auðnum Síberíu.
350 ár eru síðan keisararnir í Moskvu og St. Péturs-
borg gerðu kósakka út af örkinni til að nema land í aust-
urhéruðunum, sem ná allt austur að Kyrrahafi og enda
við Beringssund, steinsnar frá vestustu ströndum
Alaska. Síðan þá hefur verið stöðug íbúafjölgun í auðug-
um en harðbýlum héruðum Síberíu.
Flatarmál Síberíu er snöggtum meira en Evrópu og
Bandaríkjanna samanlagt. Þar eru 12 af hundraði allra
skóga jarðarinnar, mestu gasbirgðirnar í jörðu og sama
er að segja um gull, demanta, olíu og loðfeldi.
Á dögum Katrínar miklu var haft fyrir satt að Síbería
mundi gera Rússland auðugt. Sannleikurinn er sá að nú
um stundir er Rússland að gera Síberiu fátæka. Nútíma-
Rússar líta á landflæmin í austri eins og hverja aðra
birgðaskemmu sem hægt er að sækja nær hvað sem er í
án þess að láta neitt í staðinn. Þannig var það á dögum
Péturs mikla og í dag er olíu og gasi dælt um leiðslur frá
lindunum í austri til Rússlands vestan Úralfjalla og það-
an til Vestur-Evrópu. Hagnaðurinn verður eftir fyrir
vestan.
Ævintýrainennska og þrælkunarbúðir
Eftir að nauðarflutningum keisara og kommúnista á
fólki austur á sífrera Síberíu lauk og ibúarnir voru
leystir úr átthagafjötrum hefur fólk streymt í hjörðum
vestur á bóginn í leit að mildari lífskjörum og ekki síð-
ur að losna úr einangrun strjálbýlisins.
Rússneska risaveldið sem var gengur gegnum hnign-
unarskeið og geldur Síbería þess mjög með mannfækkun
jafnframt því að tækifærum tU atvinnu og menntunar
fækkar og og lífskjörin eru að komast á svo frumstætt
stig að varla verður tU annars jafnað en erfiðra frumbýl-
ingsára þeirra sem keisararnir sendu austur á sínum
tíma.
Síberia er strjálbýlasta svæði heimsins sem þrátt fyr-
ir allan náttúruauðinn er að lognast út af og deyja sem
samfélag manna. Fram tU þessa hefur verið mannfjölgun
í austurhéruðunum allt frá því að kósakkarnir gerðust
þar landnemar á 17. öld. Á 19. öld streymdu þangað út-
lagar úr keisaradæminu, brotthlaupnir þrælar, fólk sem
flúði trúarofsóknir, veiðimenn og ævintýrafólk af öllum
gerðum. Kaupmenn og samgöngufrömuðir fylgdu eftir.
Eftir að kommúnistar komust til valda voru ótaldar
miUjónir sendar í þrælabúðir austur- og norðurhérað-
anna og áttu ekki afturkvæmt.
Sökum mannfæðar er erfitt að halda við byggðum sem
annars standa undir verðmætri nýtingu náttúruauð-
linda. Ef ekki tekst aö snúa dæminu við og byggja upp
borgir eða þéttbýliskjarna í héruðum sem eru rík af
náttúruauðlindum og gera íbúunum kleift að lifa þar
mannsæmandi lífi verður auður Síberíu ekki nýttur og
kemur engum að gagni. En stjórnvöldin í gamla Rúss-
landi eru treg í taumi og hafa lítinn skilning á að í Sí-
beríu er hvorki til mannskapur né framkvæmdavilji til
að nýta náttúrugæðin. Enda er ávallt séð til þess að af-
raksturinn lendi á flestum stöðum öðrum en til þeirra
sem dæla olíu úr jörðu, virkja jarðgasið eða grafa gull og
demanta og verðmæta málma úr jörðu.
Nýting auðlindanna hefur ávaUt byggst á þrælahaldi
og loks þegar Rússar fara að lykta af lýðræði og frjálsu
markaöskerfi skilja þeir illa á hverju það byggist. Þess
geldur Síberia og er að verða Rússlandi vestan Úralfjalla
fremur byrði en gullkista.
Fólksflóttínn mikli
Úr byggðum norðausturhéraðanna hafa 60 af hundraði
íbúanna flust á brott og úr norðurhéruðunum yfirleitt
Kúabú á sífreranum Mynd
Oddur Ólafsson
Samvrkjubú voru eitt sinn
rekin á sífreranum norðan
heimskautsbaugs. Hjörðin
hér er hluti af 2.500 kúa
búi. Þarna er hvorki stund-
uð akuryrkja né heyskapur
og þarf að flytja fóðrið óra-
vegu. Nú eru samvrkjubúin
aflögð og búið að éta flest-
ar skcpnur og bjargarleysi
steðjar að mörgum byggð-
um sem eru að eyðast af
fólki og búsmala.
hafa um 20 af hundraði leitað búsetu annars staðar.
Víðáttumiklir hlutar Mið- og Vestur-Síberíu sjá einnig
á eftir fjölda íbúanna sem ekki vilja eða geta búið þar
lengur. Verksmiðjur ganga úr sér, samyrkjubúin veslast
upp, kola-, gull-, og demantanámum er lokað og her-
gagnaiðnaðurinn, sem var mikill á þessum svæðum þeg-
ar Rauði herinn var upp á sitt besta og Kremlverjar ætl-
uðu að leggja heiminn að fótum sér, er nú ekki nema
svipur hjá sjón.
Við Yangsei-ána eru mikil námusvæði og málm-
bræðslur og er áin mikilvæg samgönguleið fyrir þann
dýrmæta varning. Sjónarvottur segir litla sögu af litlum
atburði sem hann varð vitni að á bakka árinnar. Þar eru
yfirgefin verkstæði og brotajárnshaugar og sveitabýli í
niðurníðslu inn á milli. Þar var hinn sextugi Nadeshda
Bergovikh að berjast dauðadrukkinn við að slátra grís
fyrir 91 árs gamla móður sína sem ekki hafði krafta til
svo erfiðrar vinnu. Ula gekk að drepa skepnuna en hand-
an stígs var húsfreyja að lúskra á augafullum manni sín-
um og skammt frá hömuðust fimm ungir menn við aö
misþyrma félaga sínum sem lá á jöröinni og voru þeir
allir haugfullir af vodka.
Þorpið sem þessi ömurlega mynd er frá var einu sinni
kommúnískt samyrkjubú sem hætti starfsemi fyrir þrem
árum og var þá komið í algjört stjórnleysi og niður-
níðslu. Á velmektarárunum voru 35 þúsund fjár á býli
þessu, nú er engin kind eftir. Af 800 nautgripum eru enn
200 á lífi og er það allur bústofninn. Síðasti bústjórinn
þekkti ekki bygg frá höfrum og var önnur kunnátta á bú-
störfum eftir því.
Sá sem hér endursegir upp úr erlendum heimildum
kom í samyrkjubú á þessum slóðum 1989. Það var kúabú
með 2.500 höfuð á húsi. Myndarkona var þar bústjóri og
var ekki annað að sjá en reksturinn gengi vel og voru
bæði skepnur og menn vel haldin. Bú þetta var nærri
ósum Yangsei-fljótsins við íshafið og vakti það ekki síst
athygli íslendings að heyskapur búsins fór fram i 2.000
km fjarlægð. Segir það nokkuð um vegalengdir Síberíu.
Það þótti fyrir margra hluta sakir hentugra að flytja
fóðrið þessa löngu leið en afurðirnar. Þá fengu börnin í
verksmiðjubæjunum líka að sjá hvaðan mjólkin kemur
og nýmjólk að drekka. Vonandi hefur þetta þarfa
samyrkjubú fengið að standa af sér einkavæðingu
Jeltsíns og markaðshyggjumanna hans.
En frómar óskir duga skammt þegar stjórnlausir þjóö-
flutningar bresta á. Úr byggðum Síberíu flyst aðallega
ungt fólk en gamlingjar verða helst eftir. Nýliðun mann-
fólksins er þvi komin í strand og fer slík þróun aldrei
nema á einn veg.
í ranga vasa
Auður Síberíu rennur nú í vasa sjúklega gráðugra
„oligarcha" gaseinokunarinnar Gazprom, olíugreifa og
álkeisara sem hirða allan afrakstur af námum og lind-
um, en fólkið sem bý austur þar er afskipt.
Fyrirskipanir úr Kreml hljóða upp á að framleiðslan
verði aukin 3,5falt fyrir árið 2020 og að verksmiðjurnar
ilHMBH
■MBH
<MH