Dagblaðið Vísir - DV - 22.10.2003, Blaðsíða 15

“b
MIÐVIKUDAGUR 22. OKTÓBER 2003 MENNING 15
Menning
Leikhús ■ Bókmenntir ■ Myndlist ■ Tónlist ■ Dans
Umsjón: Silja Aðalsteinsdóttir
Netfang: silja@dv.is
Sími: 550 5807
Endurfundir
BÓKMENNTIR: I kvöld kl. 20
heldur Franíois-Xavier Dill-
mann, prófessor við Sorbonne-
háskóla, fyrirlesturinn „Endur-
fundirfranskra bókmennta-
manna við fornnorræn fræði" í
húsakynnum Alliance fran^aise,
Tryggvagötu 8, 2. hæð. Hann
talar á frönsku. Dillmann hefur
þýtt Snorra-Eddu og
Heimskringlu á frönsku (útgefið
af Gallimard). Hann stjórnar
einnig útgáfu tímarits um nor-
ræn fræði sem ber heitið Prox-
ima Thulé. Dillmann mun taka
fyrir helstu þætti sem varða
endurfundi franskra bók-
menntamanna við fornnorræn
fræði og staldra við fyrstu þýð-
ingar Snorra-Eddu og Islands-
leiðangur Pauls Gaimards í fylgd
Xaviers Marmiers árið 1836.
Tíl Haag
DANS: Á morgun heldur Islenski
dansflokkurinn á Holland Dance
Festival í Den Haag þar sem
hann mun sýna ásamt nokkrum
virtustu dansflokkum heims.
Flokkurinn sýnir þrjú verk á há-
tíðinni, Elsu eftir Láru Stefáns-
dóttur, Stingray eftir Katrínu Hall
og Match eftir Lonneke Van Leth.
Sjá httþ://www.hollanddance-
festival.com/WEB/actions.htm
Útgáfuhátíð
BÓKMENNTIR: I tilefni af út-
komu skáldsögunnar Landslag
er aldrei asnalegt eftir Berg-
svein Birgisson heldur bókafor-
lagið Bjartur útgáfuhátíð á
Súfistanum í kvöld kl. 20.30. Þar
mun höfundurinn lesa úr verl -
inu, auk þess sem Súkkat flytur
nokkur lög af sínum kunna
skörungsskap. Aðgangur er
ókeypis og öllum heimill.
„Stórsonur lítillar þjóðar"
MARGT SEM KOM Á ÓVART: Gísli Pálsson, prófessor í mannfræði við Háskóla (slands, sem sendi nýlega frá sér
bókina Frægð og firnindi - Ævi Vilhjálms Stefánssonar. DV-mynd Pjetur
ímynd og afrek Vilhjálms Stefánssonar
landkönnuðar og heimskautafara hafa
alltaf verið sveipuð Ijóma í huga íslensku
þjóðarinnar. Vilhjálmur er hetjan sem
tókst á við norðurheimskautið og sigraði.
„Það var ýmislegt sem kom á óvart þegar ég
fór að huga að ævi Vilhjálms," segir Gísli Páls-
son, prófessor í mannfræði við Háskóla fs-
lands, sem sendi nýlega frá sér bókina Frægð
og firnindi-Ævi Vilhjálms Stefánssonar. I bók-
inni rekur Gísli ævisögu Vilhjálms Stefánsson-
ar og skyggnist á bak við goðsögnina um land-
könnuðinn heimsfræga og segir meðal annars
frá samlífi hans og inúítakonunnar Panniga-
blúk og syninum Alex sem Vilhjálmur er fáorð-
ur um í ritum sínum.
Fyrsti íslenski mannfræðingurinn
„Ég held að ég hafi vitað af Vilhjálmi ffá því
ég var unglingur," segir Gísli. „Hann blundaði
í undirmeðvitundinni á námsárunum, án þess
að ég hefði gefið honum sér-
stakan gaum. Ég gerði ráð fyrir
að hann væri fyrsti íslenski
mannffæðingurinn, þótt hann
væri fæddur og uppalinn í Vest-
urheimi, og fyrsti maðurinn til
að kynna íslendingum mann-
fræði og menningu inúíta að
einhverju marki.“
Gísli segir að það sé skilgrein-
ingaratriði hvort Vilhjálmur hafi
verið íslenskur eða ekki. „Hann
talaði fslensku, lagði rækt við
landið og heimsótti það
nokkrum sinnum. Hann gegndi
mikilvægu hlutverki fyrir sjálfs-
mynd landsmanna þegar sjálf-
stæðisbaráttan stóð sem hæst. í
einni fyrirsögninni var hann
sagður „stór sonur lítillar þjóð-
ar“. íslendingtnn var annt um að
hann væri einn af þeim."
Vilhjálmur fæddist í Árnesi í
Manitoba 1879 og lést 1962.
Hann var sonur hjónanna og
vesturfaranna Jóhanns Stefáns-
sonar og Ingibjargar Jóhannes-
dóttur.
„Verk Vilhjálms, sem voru
þýdd á íslensku, nutu mikilla
vinsælda og voru gefin út sem
mánaðarit sem almenningur
keypti, eins og Andrés önd síðar
meir, en seinna voru ritin gefin
út í nokkmm bókum sem vom til á mörgum
heimilum."
Óvæntar upplýsingar
Gísli segir að fyrstu alvörukynni sín af Vil-
hjálmi hafi verið þegar hann efndi til ráðstefnu
í Bandaríkjunum um mannfræði íslands. „í
tengslum við ráðstefnuna varði ég nokkmm
tíma í að kanna sögu íslenskrar mannfræði og
þar sem Vilhjálmur var í vissum skilningi fyrsti
íslenski mannfræðingurinn fannst mér sem ég
þyrfti að gera honum einhver skil. Hann lærði
guðfræði í Iowa en síðan mannfræði við
Harvardháskóla."
Að sögn Gísla var Vilhjálmur að mörgu leyti
merkileg persóna. Hann var þekktastur fyrir
landkönnun, áræðinn og dugmikill ferðalang-
ur sem fann eylönd og kortlagði hluta af norð-
urhjaranum. „En ég spurði sjálfan mig hvort
hann hefði lagt eitthvað af mörkum sem
mannfræðingur." Þegar Gísli var í leyfi ásamt
fjölskyldu sinni í Iowa árið 1987 gafst honum
kostur á að ræða við June Helm,
kunnan sérfræðing á sviði mál-
efna norðurslóða.
„Ég spurði Helm hvert væri
framlag Vilhjálms til fræðanna
og hvort hann hefði sagt eitt-
hvað af viti um inúíta, norður:
slóðir og mannfræði. í miðju
viðtalinu skýrði Helm frá því að
hún hefði starfað með syni Vil-
hjálms í tvö sumur norður í
Alaska og það kom mér á óvart.
Mér var ekki kunnugt um að
hann hefði átt fjölskyldu eða
son þarna norður frá.“
Þessi nýja vitneskja vakti at-
hygli Gísla og hann segist hafa
farið að leita að upplýsingum
um son Vilhjálms. „í fyrstu hélt
ég jafnvel að þetta væri mis-
skilningur en gerði lítið til að
staðfesta eða hrekja söguna.
Smátt og smátt fór svo að reka á
fjörur mína upplýsingar um
þessa inúítaljölskyldu frá kunn-
ingjum og kollegum vestanhafs
og áhuginn óx. Síðar kom ég
auga á margt annað forvitnilegt
sem tengdist lífi Vilhjálms og
sem ekki var síður skemmtilegt
að glíma við.“
Hjón að hætti inúíta
Gísli segir að Vilhjálmur hafi
búið með inúítakonu sem hét Pannigablúk,
nánast eins og eiginmaður, „að minnsta kosti
samkvæmt skilgreiningu inúíta." Vilhjálmur
og Pannigablúk bjuggu saman af og til á sjö til
átta ára tímabili og eignuðust soninn Alex Stef-
ánsson árið 1910. Þegar Vilhjálmur fór af vett-
vangi 1918 hafði hann kennt syninum að lesa
og skildi eftir, að því er virðist, nokkra fjárupp-
hæð til að létta fjölskyldunni lífið.
„Ég hef líka nokkuð áreiðanlegar heimildir
fyrir því að Vilhjálmur hafi greitt reikninga fjöl-
skyldunnar hjá Hudson Bay-féiaginu í nokkur
ár eftir að hann yfirgaf hana. Það ber hins veg-
ar að hafa í huga, vilji menn fella dóma yfir Vil-
hjálmi, að hugmyndir inúfta um faðemi og for-
eldraábyrgð fara ekki alltaf saman við þær
hugmyndir sem setjum vanalega á oddinn.“
Gísli segir að Vilhjálmur hafi gefið út bama-
bók sem heitir Kak og margir íslendingar af
eldri kynslóðinni þekki. „í bókinni segir frá
inúítadreng og hvítum aðkomumanni og að-
stæður eru sláandi líkar þeim sem Vilhjálmur
og inúítafjölskylda hans bjuggu við. Það er eins
og Vilhjálmur sé að skrifa um inúítafjölskyld-
una og brottför sína undir rós.“
Varð að halda áfram
Gísli segist hafa unnið síðustu tvö árin kerf-
isbundið að ritun ævisögunnar þótt efnissöfn-
un hafi tekið mun lengri tíma.
„Hugmyndin kom upp þegar ég var að ljúka
við útgáfu dagbóka Vilhjáims. Ég hélt reyndar
að afskiptum mínum af honum væri að mestu
iokið þegar hér var komið sögu og ég gæti snú-
ið mér að öðru, en það var af og frá. Mér fannst
ég hafa svo mikið af forvitnilegu efni milli
handanna að ég yrði að halda áfram og gera
Vilhjálmi góð skil á íslensku.“
Þegar Gísli er spurður hvort hann sé búinn
að gera Vilhjálmi þau skil sem hann ætlar sér
brosir hann og segir að sig langi til að koma
bókinni út á ensku og að honum sé enn að ber-
ast ný vitneskja um Vilhjálm sem hann vænt-
anlega setji í þá bók.
„Þetta var margbreytileg persóna sem lifði
ævintýralegu lífi og það verður aldrei hægt að
gera honum endanleg skil. Nafn hans er sveip-
að ljóma landkönnunar en undir niðri leynist
rómantískur fræðimaður með skáldadrauma,
barn si'ns tíma, sem var staðráðinn í að verða
heimsfrægur.“ kip@dv.is
FRÆGÐ OG FIRNINDI: Goðsagan
um Vilhjálm Stefánsson er sveipuð
Ijóma og segir frá umdeildum æv-
intýramanni. „Undir niðri leynist
rómantískurfræðimaður, barn síns
tíma, sem ætlaði sér að verða
heimsfrægur."
Og enn rísa stjömur
TÓNLISTARGAGNRÝNI
Sigfríður Björnsdóttir
Salurinn í Gerðubergi fylltist síðasdiðinn
sunnudag af gestum. Á sviðið stigu tvær lista-
konur, Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir messó-
sópran og Inese Klotina píanóleikari sem báð-
ar hafa þegar getið sér mjög gott orð. Tónleik-
ana tileinkuðu þær minningu Þorgerðar Sig-
urðardóttur myndlistarkonu.
Viðfangsefnið í verkunum, sem flutt voru að
þessu sinni, var ástin eins og oftast er í ljóða-
söng og fengu gestir fjölbreyttan skammt af
birtingarformum hennar í bæði ljóði og lagi.
Tónleikarnir hófust á þremur íslenskum lög-
um og þar mátti strax heyra hversu mikla
vinnu listakonurnar höfðu lagt í túlkun sína,
dýpt hennar og samhæfingu. Þannig var lagið
Hjá lygnri móðu eftir Jón Ásgeirsson hrffandi
ferskt í meðfömm þeirra. Byrjunin ákveðin og
svo vaxandi einlægni og minni raddstyrkur í
þessu eintali sálarinnar. Píanóleikurinn kom
skemmtilega á óvart. Tilfærslur á áherslum í
undirleik sköpuðu sveiflu sem erfitt er að trúa
að hafi alla tíð verið fólgin í verkinu. í Brúð-
kaupinu eftir Jón Laxdal hefði framburður get-
að verið betri og píanóhlutinn bauð ekki upp á
ferska meðferð, en samt var margt vel gert.
Túlkunin á Vöggukvæði Emils Thoroddsen var
aftur óvænt, nokkuð hröð en fallega unnin.
Úr íslensku lögunum var horfið til megin-
landsins fyrir rúmri öld og sungin valin lög úr
Spænsku ljóðabókinni eftir Hugo Wolf. Text-
arnir em þrjár ólíkar smámyndir sem allar
geyma mikinn harm, litaðan sterkri ástarþrá.
Lögin em stórkostlegar tónsmíðar þar sem
ferðast er í litrófi tilfinninganna að baki orð-
anna og túikunin krefjandi. Guðrún Jóhanna
og Inese náðu feiknavel saman f stundum létt-
úðugri túlkun en búast hefði mátt við, sem þó
var mjög sannfærandi. I síðasta laginu, Megi
allar illar tungur, flaut röddin svo náttúmlega
undir lokin að unun var á að hlýða.
Guðrún Jóhanna hefur mjög vel þjálfaða og
fallega litaða rödd og tónninn er hreinn og
Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir. DV-mynd ÞÖK
kraftmikill. Hún býr yfir mikilli túlkunargleði
og gjafmildi hennar er hrífandi. Hvort vett-
vangur hennar sem söngkonu verður á óperu-
sviði eða við ffekari flutning ljóða er of
snemmt að segja um, en alveg ljóst að hið fyrr-
nefnda myndi ekki henta henni illa.
Hvað varðar ljóðin þá mátti aðeins merkja í
lögunum eftir Alban Berg að erfitt getur verið
að hemja hina persónulegu leikrænu. Hið dá-
samlega dularfulla lag Nótt geymir ítrekuð að-
vömnarorð - Gib acht! Gib acht! - og þar er að-
vömnin ekki aðeins inngreypt í texta heldur
hefur Berg smíðað Júna óljósu hættu inn í tón-
bilið sem ber þessi orð. Of persónuleg túlkun
getur skyggt á þessa innbyggðu meiningu,
jafnvel örlftið of mikið tilfinningalega litaður
tónn getur falið hættuna sem felst í sjálfri ferð-
inni milli tónanna. Næturgalinn var mjög vel
fluttur og þar opnaðist rödd Guðrúnar Jó-
hönnu lfkt og rósirnar sem sungið var um.
Síðari hluti tónleikanna var helgaður
söngvasveig eftir Grieg við átta ljóð eftir Arne
Garborg um stúlkuna sem elskar svo heitt á
heiðinni, Haugtussa. Og þær Guðrún Jóhanna
og Inese fóm hreint á kostum. Lögin geyma al-
gleymi ástarsælunnar, barnslega kátínu þess
sem ástin nærir, viðkvæmni hinna fyrstu
skrefa, svikin og vonleysið. Og hversu mörg
sem orðin geta orðið um magnaða sekvensana
í fyrsta laginu og hárfínan tóninn í lokin, leik-
inn í BláberjaJilíðinni og kraftinn í Kiðlinga-
dansinum þá skyggir ekkert á frábær tök þeirra
á síðasta laginu, Við lækinn. Túlkunin svo kyrr-
lát og fögur í byrjun, kvölin svo augljós og
ágeng þegar á líður og loks bænin um frið eða
dauða í lokin svo einlæg að til tíðinda verður
að teljast. Píanóleikur Inese Klotina var hreint
frábær. Leiknin óaðfinnanleg, mýktin áfeng og
túlkunin djörf. Ljóst er að þessar ungu konur
eru rísandi stjörnur á næturhimni listarinnar.