Frjáls verslun - 01.07.1941, Page 7

Ólafur Björnsson hagfr.
Adam Smiih
Menn hafa gagnrýnt eldri sagnritun á þeim
grundvelli, að hún geri of mikið úr áhrifum
þeirra einstaklinga, sem á hverjum tíma hefir
borið hæzt í valdabaráttu þjóða og stétta, en
láti sig aftur minna skipta hin hagrænu og fé-
lagslegu öfl sem liggja að baki hinni sögulegu
þróun. I stað þess að gefa lýsingu á lífi þjóð-
anna gegnum aldirnar, segja efnishyggjumenn
nútímans, hefir sagan orðið safn af æfisögum
herkonunga og stjórnmálaieiðtoga. Án efa mun
gagnrýni þessi hafa við mikil rök að styðjast,
þó á hinn bóginn beri að forðast að hin efna-
lega söguskoðun leiði til hinna gagnstæðu öfga,
að of lítið sé gert úr áhrifum þeirra afburða-
manna, í sögu mannkynsins, sem gerst hafa
brautryðjendur nýrrar tækni og nýrra þjóðfé-
lagshátta, og þannig gert mögulegar efnalegar
og andiegar framfarir, sem erfitt er að segja
um, hvenær hefðu átt sér stað, ef þeirra hefði
ekki notið við.
Einn þeirra einstaklinga, sem jafnan mun
verða getið meðal þeirra, sem öðrum fremur
gerðust brautryðjendur þeirra nýju þjóðfélags-
hátta, sem gerðu mannkyninu kleift að færa
sér í nyt þróun tækninnar, sem skóp grund-
völl að þeim stórfelldu efnalegu framförum, sem
áttu sér stað á 19. öld, var Skotinn Adam Smith.
Æfisaga Smiths skal sögð í fáum orðum, því
að það er ekki stórviðburðum skreytt saga æfin-
týramannsins, heldur lifði hann alla æfi kyrr-
látu lífi embættis- og vísindamannsins, en af-
rekum slíkra manna hættir fjöldanum einmitt
til þess að gleyma.
Hann fæddist í Kirkcaldy í Skotlandi árið 1723.
Hann lagði stund á heimspeki við Oxfordhá-
skóla, en að loknu námi þar árið 1746 lag'ði
hann um skeið stund á enskar bókmenntir og
hagfræði við Edinborgarháskóla. Árið 1751
hafði hann náð því áliti sem vísindamaður að
hann var skipaður prófessor í heimspeki við
FRJÁLS VERZLUN
háskólann í Glasgow, fyrst í rökfræði en síðar
í siðfræði. Árin 1764—66 ferðaðist hann er-
lendis og dvaldi þá einkum í Frakklandi, þar
sem hann varð fyrir miklum áhrifum af hinum
svoneíndu frönsku ,,Fysiokrötum“, en eftir
heimkomu sína til Englands vann hann mörg
ár að samningu merkustu bókar sinnar „Wealth
og nations" (auður þjóðanna), en hún kom út
árið 1776. Árið 1778 varð Smith tollstjóri í
Edinborg, sem þá var talin mikil virðingar-
staða, og gengdi því embætti unz hann lést árið
1790.
Enda þótt Adam Smith væri heimspekingur
að menntun, og starfaði mestan hluta æfi sinn-
ar þeim vísindum, eru það þó sem kunnugt er
afrek hans á sviði hagfræðivísindanna, sem
mest hafa haldið nafni hans á lofti. Hafa jafn-
vel margir fræðimenn kallað hann „föður hag-
fræðinnar". Og þær nýju kenningar, sem Smith
setti fram á svið höfðu ekki eingöngu áhrif á
skoðanir þeirra fræðimanna er þessi vísindi
stunduðu, heldur áttu þær einnig mikinn þátt
í þeim straumhvörfum, sem á fyrra helmingi
19. aldar áttu sér stað að því er snerti þá stjórn-
arstefnu sem rekin hafði verið til þess tíma á
sviði atvinnu- og viðskiptamála.
Fram yfir miðja nítjándu öld ríkti á sviði
atvinnu- og viðskiptamála stefna sú er nefnist
„merkantilismus“ (kaupauðgiskenning). Merk-
antilisminn ruddi sér til rúms jafnframt þeirri
eflingu ríkisvaldsins sem átti sér stað í flestum
löndum álfunnar á 17. öld. Samkvæmt þeirri
kenningu bar hverju landi að leitazt við að
safna sem mestum auðæfum í gulli og silfri,
því undir þessu var velmegun landanna komin.
Til þess að ná þessu marki bar að keppa að því
að ná sem „hagstæðustum" verzlunarjöfnuði
í utanríkisvertluninni, þannig að hvert land
leitaðist við að selja meira til annarra landa
en það keypti þaðan. í þessu skyni voru öll
7