Frjáls verslun - 01.07.1941, Blaðsíða 8

verzlunarviðskipti og allt almennt líf háð mjög
ströngu eftirliti hins opinbera, þannig að ekki
varð þverfótað fyrir reglugerðum og opinber-
um fyrirskipunum á hvaða sviði atvinnulífsins
sem var. Útflutning bar að efla með öllu móti,
og voru allir útflutningsatvinnuvegir háðir
mjög ströngu eftirliti í því skyni, aftur á móti
bar að hefta innflutning, nema innflutning hrá-
efna, og var í því skyni beitt háum tollum, inn-
flutningshöftum og öðrum hömlum, eftir bví
sem við var komið. Sú skoðun var yfirleitt ríkj-
andi að vinna bæri utanríkisverzlun annarra
landa allt það tjón sem unnt var, og var þeirri
stefnu framfylgt svo rækilega, að oft varð til-
efni til styrjalda.
Viðskiptahömlur merkantilismans voru auð-
vitað þrándur í götu hverskyns nýjunga á sviði
atvinnulífsins. Einkum urðu hömlur þessar þó
tilfinnanlegar eftir að uppfinningar þeirra
James Watt, Arkwrights, Hargraves o. fl. höfðu
rutt braut nýrrar tækni á sviði iðnaðarfram-
leiðslunnar. Lokun markaðanna og sérréttindi
iðnaðarmannafélaganna gerði ókleift að nota
þá möguleika til framfara sem hin nýja tækni
hafði skapað. Og það var fyrir baráttu sína
gegn viðskiptahömlum merkantilismans, sem
Adam Smith hefir getið sér ódauðlegt nafn.
Að vísu var það engan veginn svo, að Adam
Smith væri fyrsti formælandi frjálsra við-
skipta. Þegar í byrjun 17. aldar höfðu ýmsir
kaupsýslumenn m. a. Frakkinn Boiseguillbert
gagnrýnt hagkerfi merkantilista og krafist
meira verzlunarfrelsis. „Fysiokratarnir“
frönsku höfðu einnig gerzt talsmenn frjálsari
viðskipta, þar eð þeir álitu að slíkt væri í þágu
landbúnaðarins, en það var sá atvinnuvegur,
sem þeir báru öðrum fremur fyrir brjósti.
En það var tvent sem bar til þess að áhrif
kenninga Smiths á raunhæfa stjórnmálastefnu
urðu meiri en fyrri formælenda viðskiptafrels-
isins. í fyrsta lagi sú ritsnilli og rökfesta, sem
málafærsla Smiths var borin af og í öðru
iagi sá jarðvegur sem hin nýja tækni hafði skap-
að þessum kenningum.
Hér skulu í stuttu máli raktar þær helztu
röksemdir sem Smith færði fram þeim skoðun-
um sínum til stuðnings að einstaklingsfrelsi á
sviði atvinnulífsins tryggði bezt efnalega af-
komu þjóðfélagsins.
Sem prófessor í siðfræði hafði Smith mjög
hu.gleitt þá spurningu, hvernig einstaklingnum
bæri að haga sér þannig að skyldur hans við
þjóðfélagið yrðu bezt uppfylltar. Að hve miklu
leyti rekast hagsmunir einstaklingsins og þjóð-
félagsins á, og að hve miklu leyti fara þeir
saman? Hin ríkjandi skoðun í þessu efni hafði
verið sú, að hinu opinbera bæri að setja at-
hafna frelsi einstaklingsins sem strangastar
skorður til þess að á þann hátt yrði komið í veg
fyrir að hann ynni þjóðarheildinni tjón. Það
kom því mjög í bága við ríkjandi kenningar
þegar Adam Smith setti fram þá skoðun að
þegar einstaklingurinn framfylgdi eiginhags-
munum sínum, gerði hann sér óafvitandi jafn-
framt það sem þjóðarheildinni var fyrir beztu.
Það borgaði sig t. d. ekki fyrir kaupsýslumann-
inn að verzla með svikna vöru, því afleiðingin
yrði sú, að brátt myndi enginn vilja skipta
við hann.
Smith deildi einnig á þá stefnu merkantilista
að heimila fagfélögum strangt eftirlit með að-
streymi nýrra manna að hinum ýmsu atvinnu-
greinum. Hann lagði áherzlu á, að afköst hvers
einstaklings í þágu þjóðfélagsheildarinnar væru
mjög undir því komin, að hann gæti frjáls og
óhindraður valið sér lífsstöðu, „því einstaling-
urinn getur miklu betur sagt um það sjálfur,
á hvaða sviði hæfileikar hans fá bezt notið sín,
en nokkur stjórnmálamaður getur gert fyrir
hans hönd“, sagði Smith. Athafnafrelsi einstakl-
ingsins var að áliti Smiths nauðsynlegt skilyrði
fyrir því, að sú verkaskipting meðal borgara
þjóðfélagsins gæti ekki átt sér stað, sem bezt
tryggði hagnýtingu starfskrafta hvers einstaks.
Til þess að hver einstaklingur gæti valið sér þá
lífsstöðu, er hann áleit hæfileikum sínum bezt
henta, bar nauðsyn til að hið opinbera legði
sem minnstar hömlur á atvinnufrelsið.
Enda þótt kunningjar Smiths í þessum efni
hefðu mikilvæg áhrif í þá átt að kollvarpa hinu
ríkjandi skipulagi á sviði iðnaðarmála, sérrétt-
indum iðnaðarmannafélaganna og hinu opin-
bera eftirliti, og ryðja þannig braut hinni nýju
iðnaðartækni, var það á sviði þeirrar stefnu
sem rekin hafði verið á sviði utanríkisverzlun-
ar, sem kenningar Smiths ollu mestum straum-
hverfum. Stefna Smiths í verzlunarmálum var
rökrétt afleiðing þeirra skoðana er að framan
getur. Eins og hver einstaklingur gerir þjóð
sinni að jafnaði mest gagn með því að sérhæfa
sig á því sviði er hann telur sig hafa mesta
hæfileika, eins er það skilyrði fyrir því að hvert
land fái bezt hagnýtt þau auðæfi er það hefir
yfir að ráða, að því sé frjálst að framleiða þær
afurðir er bezt samsvara náttúruskilyrðum
þess, og selja þær á frjálsum markaði. Eins og
það væri í þágu allra þjóðfélagsborgara að hver
einstaklingur sérhæfði sig á því sviði, þar sem
hæfileikar hans voru mestir, eins væru frjáls
verzlunarviðskipti, sem gerðu hverju landi kleift
að stunda þá framleiðslu er því bezt henntaði,
í þágu allra þjóða.
8
FRJÁLS VERZLUN