Alþýðublaðið - 01.06.1978, Blaðsíða 5

Alþýðublaðið - 01.06.1978, Blaðsíða 5
Fimmtudagur 1. júní 1978 lír grein eftir Jan Myrdal t blaðaviðtali voriö 1952 i franska vikubla&inu L. Ecran francais sag&i Charlie Chaplin: Ég trúi á vald hlátursins og táranna sem móteitur gegn hatri og ángist. Gó&u kvikmyndinar bregða upp mynd af alþjóðlegu tungumáli, þær fullnægju þörfum mannanna með gleði, samúð, og skilningi. Þær stuðla að þvi a& brjóta niður öldur grumsemda og hræðslu sem ganga yfir heiminn i dag. Við höfum gert allt of marg- ar kvikmyndir, sem eru án innri nauðsynjar, fullar af sjúku kynlifi, styrjöidum, drápum og um gervivandamálin og getum skapað einfaldan og raunveru- legan mannlegan hlátur, tár, samúð og skilning, þá hjálpum við manneskjunni að sjá sinn eiginn heim og sina eigin aðstööu skýrar. Þá leggja menn sitt af mörkum i hinu mikla starfi aö skapa mannlegri heim. Þetta hefur ekki ætið verið rót- tækum ljóst. Hatrið gegn þeim sem hafa kúgað mennina hefur i raun og veru oft verið hatur gegh mönnunum og þar með hjálpað til við að halda þeim niðri. A þriðja áratugnum og i byrjun þess HIÐ RÓTTÆKA OG HIÐ MANNLEGA „Hið mikla hlutverk verkalýðsstéttarinnar er að leiða þróunina inn á nýjar og hærri brautir og frelsa sjálfa sig og þar með frelsa aðra og koma á fót þjóðfélagi, þar sem mennirnir eru vin- gjarnlegir og hjálpsamir, i staðinn fyrir þau þjóðfélög, þar sem mennirnir eru arðræningjar og arðrændir, kúgarar og kúgaðir." óþolinmæði. Þær gera spennuna i heiminum ennþá óbærilegri. Ef við bara gætum milli þjó&a skipst i stórum skömmtum á kvikmynd- um, sem ekki eru liður i ofbeldis- áróðri, heldur tala mál venju- legra manna og kvenna, þá gæti það orðið liður i að frelsa heiminn frá giötun. Ég álit a& ummæli Chaplins gildi ekki aðeins um kvikmynd- irnar, þau gilda um alla list i heiminum i dag. Lifið getur virst öfugsnúið og óréttlátt, heimurinn eign hræsnaranna og ofbeldis- mannanna, en ef við fjarlægjum innantómt orðagjálfrið, afhjúp- fjórða var til dæmis uppi mjög þekktur þýskur listamaður að nafni George Grosz. Hann var álitinn og áleit sig sjálfsagt vera mjög róttækan. Hann afhjúpaði tillitslaust borgaralega heimsku, brjálæði, ljótleika og lifnaðar- hætti. Til að byrja með finnst manni að myndin af borgaranum sitjandi við veitingahússborðið afhjúpi tillitslaust mikið meira en hún i raun gerir. Þetta er skepna, viðurstyggilegur ræfill, sem Grosz hefur teiknað. En ef við gætum nánar að, uppgötvum viö aö það er ekki aðeins borgarinn sem hann ræðst á, það er manneskjan. Grosz sýnir manneskjuna i niðurlægingu sinni. Uppljóstrun hans er ekki afhjUpun falskrar menningar, heldur er hún vonlaus og svartsýif mynd af manninum. George Grosz var sjálfur and- fasisti og þurfti að leggja á flótta undan fasistunum. Var það and- inn i þessum teikningum, sem hefði átt að getað hjálpað þýskum verkalýð til að ná einingu og sam- stö&u gegn fasismanum? Var það þetta viðhorf til manneskjunnar, sem átti að stilla gegn manneskjuhatri fasismans? Orugglega ekki. Bilið á milli manneskjuhaturs fasismans og manneskjuhaturs Grosz er ekki breitt. Sá sem leit þannig á lifið og manneskjuna átti ekki greiðan aðgang að verkalýðshreyfing- unni, sem átti heima i SA. Ég tek Grosz hér sem dæmi einmitt vegna þess að hann sjálf- ur var andfasisti og vegna þess að hann sýnir svart á hvitu bilið á milli róttækni sem bará er hatur og orðagjálfur og róttækni Chaplins, sem er manneskjuleg og ástrik. Nú situr Grosz i New York og málar yfirstéttarfólk meðan hann hrósar sjálfum sér og lifsþróun sinni. Hatrið varð ófrjótt. Þetta andlausa hatur, þessi rót- tækni, sem aðeins afhjúpar matargræögi og velmegunarfitu mannsins sá ekkert skylt víð þá menhingu, sem verkalýðurinn vill standa fyrir. Hún er hreint borgaralegt einkenni. I haturs- fullri sýndarbaráttu sinni gegn borgaralegum stofnunum verður hún aðeins i raunveruleikanum ein af hjálparhellum afturhalds- stefnunnar. Hún innrætir mann- fyrirlitingu. Einnig Chaplin lýsir oft mjög biturt ljótleikanum, heimskunni, kjánaskapnum og glæpunum. En hann lýsir aldrei manneskjunni sem ljótri, heimskri eða lasta- fullri. Þvert á móti. Þvi gegnum allt þetta lætur hann hið mannlega koma i ljós. Akveðinn maður getur verið sakhæfur, en manneskjan sem slik hefur þá verið svikin. Það sem við hlæjum að er ekki heldur þýðingarlaust. Chaplin benti einu sinni á að það væri góður grandari ef einhver missti istopp niður um hálsmálið á strautklæddri forstjórafrúnni. Það væri brandari sem sýndi falskt gildi hennar og áhoríendurnir hlæju. En ef istoppurinn hefði runnið niður um hálsmálið á þreyttri og út- keyrðri hreingerningakonu, þá væri það ekki brandari lengur, það væri slys, sem vekti meðaumkun. Að íýsa þvi á ein- hvern hátt væri rangt, það væri mannf y rirlitning. Listaverk verður ekki mikið vegna þess að linurnar eru falleg- ar og málið hafi takt. Styrkleiki listaverksins er háður þvi hvers konar áhrif það hefur á áhorfandann. Hver hefur not fyrir list sem gerir manneskjuna óörugga, efablandna, og sem fær hana til að missa trúna á sjálfa sig? Svarið er augljóst. Það eru þeir sem hafa mestan áhuga á þvi að manneskjan sé litilsmegnug, viljalaus og framtakslaus. Lista- verk sem aftur á móti fær manneskjuna að sjá skýrar og berjast ákveðið fyrir markmiðum sinum, er listaverk sem þjónar fólkinu, þjónar verkalýönum og framtiðinni. Það er stundum sagt að slik afstaða þrengi stakk listamanns- ins og listarinnar: Það er algengt að menningarróttæk borgaraleg timarit máli ógnarmynd af einkennisbúnum, leiðinlegum og þreytandi bókmenntum. Þessi mynd er vissulega röng. Leiðin- leg og þreytandi bók getur aldrei veriö tyrfiö listaverk og list sem gengur út frá styrkleika og stærð mannsins er langt frá þvi að vera einhæf og bragðlaus. Listræn starfsemi spannar feykilega stórt svæði: Stórviðburðir og hvers- dagsviðburðir, gleði og sorg, hamingja og þjáning, sögur og ljóð, allt er þetta mannlegt og allt verður að tjá. Að gráta og siðan hlæja gegnum tárin að myndum Chaplins, að reyna sigur lifsins og félaganna yfir dauðanum með Josef Kjellgren (sænskt alþýðu- skáld) er jafn mikilvægt og að flissa yfir Svæk og veröa hrærður af Strindberg. Allt þetta hjálpar okkur að sjá skýrar og þekkja betur þann heim sem við lifum i. Hið mikla hlutverk verkalýðs- stéttarinnar er að leiða þróunina inn á nýjar og hærri brautir og frelsa sjálfa sig og þar með frelsa aðra og koma á fót þjóðfélagi þar sem mennirnir eru vingjarnlegir og hjálþsamir i staðinn fyrir þau þjóðfélög þar sem mennirnir eru arðræningjar og arðrændir kUgarar og kúgaðir. Baráttan hefur verið hörð og löng, örugglega lengri og harðari en frumherjarnir bjuggust við, þegar i dag hafa barnabarnabörn þeirra haldið út i atvinnulifið. En það er engin ástæða til að vera vonlaus. Það hefur mikið unnist og ennþá meir á eftir aö vinnast og hið sögulega þróunarferli sem breyta skal heimi yfirsáta og undirsáta i mannlegan heim tek- ur meir en einn dag eða eina kynslóð. Sú menning sem verkalýös- stéttin vil gefa þýðingu og innihald er þvi ekki takmarkað hugtak á við yfirstéttarmenningu eða almúgalist. 011 sú list sem hefur manninn og raunveruleik- ann sem takmark þjónar i vorum heimi markmiðum verkalýðs- stéttarinnar. Hins vegar er öll sú list og allar þær menningarað- gerðir sem eru fjandsamlegar manninum og niðurlægja hann einnig fjandsamleg verkalýðs- stéttinni. Raunverulegi mælikvarðinn, bæði i listsköpun og listrýni verður þvi: Er þetta fyrir manneskjuna? Verndar þetta manngildið og hjálpar henni til a& sjá skýrar? (Þýtt úr grein eftir Jan Myrdal: Det manskliqa och det radikala) eykjavík „lifandi" [rar fjör á torginu að ihlutan borgaryfirvalda. Það voru þeir Hörður Agústsson list- málari pg Þorsteinn Gunnarsson sem leystu það verk af hendi. t greinargérð með könnuninni seg- ir: ,,Að svipmót borga taki hæg- fara breytingum og borgarmynd- in beri keim af tilurð sinni og þró- unarsögu eru viðurkenndir æski- legir þættir i nútima borgarskipu- lagi". Niðurstöður könnunarinn- ar voru lagðir fyrir borgarráð 1970, en hlutu ekki formlegt sam- þykki þar. Byggingarnefnd og skipulagsnefnd borgarinnar munu þó eitthvað hafa stuözt við þessa könnun við afgreiðslu mála. Timburhús fallegri en steinkumbaldar Þa er einnig ráðist harkalega að þvi sjónarmiði, að öll timbur- hús séu ónýt og ekkert annað við þau að gera en bara jafna þau við jörðu. Bent er á það aö þessi hús eru lifandi merki þess lifs sem bar hefur þrifizl mjnnismerki lið ins tima og oft mjög falleg, en það sama er þvi miður ekki nægt að segja um þá steinkumbalda sem verið er aö hrófla upp út um alla borg. Erlendis er það sjónarmið að verða alls ráðandi aö verndun gamalla hverfa eigi að vera liður i allri skipulagsgerð, að sögn Ro- berts Egevang sem kom hér til þess að kynna okkur húsverndar- mál i Danmörku. Egevang þessi er forstöðumaður húsverndar- deildar danska þjóðminjasafns- ins. Frakkastfgur 12 tslendingar viröast sum sé vera að ranka við sér, og ekki bara Reykvikingar, heldur menn út um allt land. Akureyringar eru að átta sig á þvi, að „sjarmi" bæjar- ins er ekki sist að þakka gömlum timburhusum sem þar standa. Og á Sey&isfiröi og Sauðárkróki er fyrirhuga&ur húsakannanir. Það er fleira i umhverfinu en hús 1 borgum eru þa& ekki bar húsin sem þarf að gæta að, það þurfa að vera góð útivistarsvæði i hverrri borg, fyrir þá ibua sem þar búa. t blaðinu er minnt á mikilvægi þess og bent á að friða þurfi Elliöaár- svæðið allt frá sjó og upp aö Elliðaárvatni til þess að sjá Reykvikingum fyrir óspjallaðri náttviru, þar sem þeir geta dvalist i frístundum sinum. Það er yist óhætt að taka undir það. Grænu skikarnir i borginni IH 9 Ji m m ip1 Su&urgata 7 eru ekki svo margir þrátt fyrir „Grænubyltinguna" borgarstjór- ans fyrrverandi. Vonandi nær- þetta blað út til sem allra flestra og veki menn til umhugsuhar. Það þurfa allir að taka höndum saman og vinna að þvi að gera þetta land sem allra byggilegast og fallegast og mögu- leikarnir eru fyrir hendi, það er bara að kunna að notfæra sér þá. EI.

x

Alþýðublaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Alþýðublaðið
https://timarit.is/publication/2

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.