Lesbók Morgunblaðsins - 12.05.1963, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 12.05.1963, Blaðsíða 12
SÚÐAVÍKURKIRKJA Framhald af bls. 8 menn áttu svo að segja hvert kot og höfuðból. Fólk er líka orðið frjálsara og djarfara í allri framkomu. Jafnvel galdratrúin og brennuæði prestanna er hjá liðið, og heilbrigð skynsemi ræður rneir í viðskiptum manna en blind hjá- trú og takmarkalaust vald lénsmanna og kirkju. Árið 1786 skrifar sóknar- presturinn og biskupssonurinn síra Teitur Jónsson í Ögurþingum biskupn- um í Skálholti og kvartar sáran undan orðbragði Súðavíkurbóndans, Magnúsar Ólafssonar lögsagnara á Eyri Jónssonar og fær þrjár konur til að vitna það, að téður Magnús hafi sagt við sig í bað- stofunni á Svarfhóli. „Vertu blövaður og farðu í djöfulinn, og þú ert helvítis hundsspott." Rúmum hundrað árum áður, þegar Jón þumlungur var þarna prestur, hefði enginn vogað sér þvílíkt orðbragð, því að Jón hefði látið brenna hann lifandi sem galdramann. Þá var hjátrúin svo mikil, að það var jafnvel hægt að telja mönnum sjálfum trú um, að þeir væru galdramenn, og láta þá játa það, en að vísu þurfti stundum að svíða þá dálítið áður með glóandi járnum, eins og Jón þumlungur gerði við Kirkjubólsfeðga. x\rið 1733 kvartar Ólafur Jónsson Iögsagnari á F.yri undan því við Jón Árnason biskup, og segist gera það fyrir hönd sóknarbarna, að of sjaldan sé messað á Eyri vegna guðsþjónustugerðar í Súðavíkurbænhúsi. Hvað hér vakir fyrir Ólafi skal ósagt látið en geta má þess þó að Álftfirðingar hafi lítt sótt messur á Eyri þar eð hinn ágæti prest- ur síra Ásgeir Bjarnason veitti þeim óspart alla guðsblessun í kirkjunni í Súðavík. Þarna virðist mér það koma fyrst í ljós að Álftfirðingar kusu heldur að kirkjan væri þar en á Eyri og hefur Ólafur sjálfsagt séð fram í tímann með það, að fyrr eða síðar kæmi að því að aðalkirkjan yrði þar, sem hún þjónaði bezt. Ekki verður séð að biskupinn hafi neitt aðhafzt í málinu. Þrem árum áður eða 173-0 var prestur í Ögurþingum síra Arnfinnur Magnús- son (f. 1666, d. 1741). Hann fékk Ögur- þing 16. sept 1691 og var prestvigður sama ár. Þetta ár var síra Arnfinnur drukkinn við messugjörð í Súðavíkur- kirkju og framdi þá ýmis afglöp segir í ísl. æfiskrám. Fyrir þetta vék biskup- inn Jón Arnason prestinum frá tafar- laust en frávikning hans var staðfést á preststefnu árið eftir. Sagt er um biskupinn að „hann veik prestum frá tafarlaust ef honum þótti vansæmd að framkomu þeirra" og einnig að, „hann var hinn mesti hófsmaður sjálfur." Hann lagðist fast að því tvívegis í til- lögum sínum til stjórnarinnar að hefta fluting brennivíns og tóbaks til lands- ins en kaupmenn og stiftamtmaður hömluðu á móti. Um síra Arnfinn er það sagt að „hann var frómur maður en mjög fráleitur öðrum mönnum í háttsemi og undarlegur". Páll Eggert segir um hann. „Hann var alla ævi ókvæntur og aldrei við kvenmann kenndur, og það er tekið fram í heim- ild að hann hafi haft sérlegan viðbjóð á kvenfólki". Hann hefur átt heima á Skarði og síðar á Garðsstöðum en síðast í Ögri hjá Markúsi sýslumanni Bergs- syni. Faðir hans var síra Magnús á Stað í Steingrímsfirði Einarsson en kona síra Magnúsar var Guðrún Halldórsdóttir frá Melgraseyri. Svo er sagt, að síra Arnfinnur átti 10 hundruð í Melgras- eyri — og gaf Markúsi sýslumanni í próventu sína. Þegar síra Arnfinni var vikið frá Ögurþingum 1730, fékk Ás- geir Bjarnason brauðið og staðfestingu á því ári síðar eða mánuði eftir að prestastefna hafði samþykkt frávikn- ingu Arnfinns. Síra Ásgeir var síðasti prestur, er þjónaði Súðavíkurkirkju, og honum verður ekki um kennt þó svo færi sem fór, að Súðavíkurkirkja tókst af í hans tíð. Hann gerði allt sem í hans valdi stóð til að viðhalda kirkjunni, en allt kom fyrir ekki. Skal nú birt hér orðrétt bréf síra Ásgeirs til biskups 1753. Það hljóðar svo: „Bænhúsið í Súðavík er endilega nauðsynlegt að viðhaldist, þar eð van- færir í Álftafirði, hvort heldir af veik- leika eður aldurdómi, kunna þangað að sækja þjónustu opinbera, þótt þeir ei seu vegna vegalengdar og torfæru færir til að sækja höfuðkirkjuna að Eyri, en fyrir því í sagðan máta ómótsegjanlega nauðsynlegt. - - Bænhús er næsta hrör- legt orðið sökum tregleika hlutaðeig- enda við þess endurbót um nokkra tíma — og ekki sem stendur fullkomlega isæmilegt til þjónustugjörðar. Útheimtir það undandráttarlausa Reparation af þeim, er hún tilkemur að lögum, svo það mætti eftir sinni Fundatíu setjast í sitt fornige stand. Til staðfestu er mitt undirskrifað nafn og signet að Eyri við Seyðis- fjörð, 6. júní 1753. Ásgeir Bjarnason Ecel. ögri og Eyri p. t. pastor." Mýrum til dauðadags. Um hann segir Páll Eggert í ísl. æfisk.: Hann var •merkismaður, hægur og siðlátur, ágæt- ur skrifari ag hefir skrifað upp fjölda handrita, hagmæltur. Skrifaði ættartölu- bók, annál og íslenzk-latneskt orða- safn. E I kki virðist biskup neitt hafa gert í þessu máli, og 1761 er svo komið að búið er að leggja kirkjuna niður mneð öllu. Hún sjálf í grunn niður fall- in og, eins og síra Ásgeir orðar það í bréfi til biskups, „fyrir tveim árum ófær til guðsþjónustugjörðar en orna- menta, (það er messuklæði) og annað er til guðsþjónustugjörðar var notað flutt í Eyrarkirkju." Segir prestur þetta stafa af forsómun og hirðuleysi jarðareigenda en noiskrum réttum myndugleika. Það virðist því ðruggt, að kirkjan í Súðavík sé lögð niður 1759 en um 25 lárum síðar er sjálfur biskupsstaðurinn í Skálholti aftekinn. Nú rís ný kirkja í Súðavík samtímis og þjóðkirkjan endurheimtir Skálholt og hyggst gera það að biskupssetri í einhverri mynd. Viðhorfin hafa breytzt á báðum stöð- unum. Súðavíkurkirkja verður líklega aðalkirkjan þar í sveit, því að þar er nú þorp með prestssetri, sem virðist vera heppilegt og gefast vel. En í Skálholti er nú ekki eins hagkvæmt og fyrr að hafa aðalbiskupssetur landsins. Það a að vera í Reykjavík, margra hluta vegna. En það eiga að vera fleiri biskups stólar en einn. Þjóðkirkjan okkar verð- ur að geta viðhaldið kristinni trú hér og haft vakandi auga með öllu kristni- haldi og eflt það ekki minna en fólks- fjölgunin, sem er og verður ör á næstu tímum, útheimtir. J\ sgeir Bjarnason var eins og áð- ur er sagt prestur ögurþinga þegar Súðavíkurkirkja hin forna var aftekin 1759. Hann var sonur síra Bjarna í Ár- mesi Guðmundssonar og konu hans Guð- rúnar Árnadóttur prests í Skarðsþing- ¦um Einarssonar. Kona síra Ásgeirs var Þórdís Jónsdóttir yngra í Veiðileysu í Strandasýslu Sigmundssonar. Börn þeirra voru Sigríður fyrri kona Sig- urðar stúdents og hreppstjóra í Ögri, Ólafssonar lögsagnara Jónssonar á Eyri í Seyðisfirði, og síra Jón Asgeirsson prófastur í Holti, en dóttir síra Jóns var Þórdís rrióðir Jóns Sigurðssonar forseta og síra Ásgeir prófastur í Holti faðir síra Jóns á Álftamýri, sem Álftamýrar- œtt er frá komin. Síra Ásgeir Bjarnason var fæddur 1707, d. 4. ágúst 1772. Hann bjó á ýms- ¦um stöðum í ögurþingum. Á Fæti var hann þegar danski kennimaðurinn ¦Harboe vísiteraði hjá honum 3. júlí 4745. Harboe segir að hann hafi góðan lærdóm og gáfur. Hann hælir honum mjög í skýrslum sínum og var hvata- maður að því að sira Ásgeir fékk von- arbréf frá Holti 10. júní 1746, en hann Tiýtti það ekki. Síðast var síra Ásgeir prestur í Dýrafjarðarþingum og bjó á E, ig hef oft heyrt það hjá fólki í Eyrarsókn að það muni margir prestar Ögurþinga hafa búið á Svarfhóli, en sannleikurinn er sá að þar munu aðeins fáir prestar hafa búið. Ég veit aðeins um þrjá: Síra Jón Grímsson um 1604, frá honum segir í ævisögu Jóns Indía- fara. Björn Þorleifsson um 1665, er taldi sig og konu sína verða fyrir galdra- ofsóknum og síra Magnús Þórðarson, er skrifaði sóknarlýsingar um sóknir sín- ar. Hann bjó þó lengst af annars staðar, einkum á Hvítanesi. í jarðabókinni 1710 segir svo um Svarfhól: Munnmæli segja að þar hafi að fornu verið bænhús og sést þar þá enn til tóftar og kirkjugarðs í túninu, þar sem Kirkjutunga heitir. Jörðin konungs- eign og hefur þá lengi verið lögð prest- inum til uppeldis, hefur hann og öll byggingarráð. Þar er þá annað býli og heitir Svarfhólshús. Nafnið Kirkjutunga getur vel verið dregið af ítökum þeim sem kirkjan í Súðavík átti í landi jarð- armnar alla tíð frá 1405. Ég hef hvergi fundið heimild fyrir því að bænhús hafi verið í Eyrarsókn utan hálfkirkjan í Súðavík sem stundum er kölluð því nafni. Síra Magnús nefnir nokkra staði í sóknarlýsingum sínum par sem hann hefur heyrt að verið hafi bænhús en engar sannanir hefur hann fram að færa sögunum til stuðnings. Skömmu eftir siðaskipti eignaðist konungur margar jarðir í Álftafirði, og um 1600 er jörðin Svarfhóll lögð til framfærslu prestinum. Astæðan fyrir því að svo fáir prestar sitja jörð þessa er sú að leigur af henni voru svo háar, að þeim fannst gróðavænlegra að hirða leigurn- ar, en búa annars staðar. Þ ess er hvergi getið að jarðsett hafi verið að Súðavík meðan kirkja var þar, þó hlýtur svo að hafa verið. 1 dagbókum Magnúsar Hj. Magnússonar stendur þetta sem hér fer á eftir. Orð- rétt tekið upp úr Arsriti Sögufélags ísfirðinga 1961 bls. 70: „Miðvikudaginn 21. október 1903 var verið að grafa fyrir kjallara í baðstofugólfi í Súðavík og var þá komið niður á mannsbein og mannsístru. Fannst höfuðkúpa, tæplega hálf og molar af ístru. Vel sást hvernig líkið hafði legið, en það var á venju- legan hátt: höfuðið í vesturátt á móti austri. Þar fannst og hnúta en hún var s-vo fúin, að hún datt í sundur er farið var með hana. Ég fór inn í Súðavík og handfór höfuðkúpubrotið. Var hún (höfuðkúp- an) þykk og mikilfengleg og auðséð, að hún var úr stórum manni. Sagt er að bænhús (kirkja) hafi til forna verið í Súðavík og mótar þar fyrir garðvegg (kirkjugarðsvegg?) ut- anvert við baðstofu þá er mannsleif- arnar fundust í. Eftir því stendur bað- stofan innanvert í miðjum garðinum. Hætt var við að grafa kjallarann, því búizt var við, að fleiri mannsleifar mundu finnast, og mold og grjót aftur fellt niður." Með nýjustu rannsóknaraðferðum má eflaust fá úr því skorið, hversu gömul þau mannabein eru, sem þarna liggja í jörðu. I Hr. Sigiirbjörn Einarsson biskup vígir Súöavíkurkirkju. upphafi þessa máls var getið um gjöf Bjarnar Jórsalafara Einarssonar til kirkjunnar í Súðavík 1405 og það gef- ið í skyn, að vel mætti vera, að Björn hafi látið byggja kirkju þessa í upphafi — og þess getið jafnframt, að Björn hafi verið ættaður frá Súðavík. Reki maður karllegg Einars eins langt aftur og auðið er, nemum við staðar við mann að nafni Sigmundur Gunnarsson. Eng- inn veit um ættir hans, og er hann þó vel kunnur af frásögn Sturlungu. 1234 er hans fyrst getið og þá í liði Órækju Snorrasonar, er hann fór með Kolbeini norður á land á móti Sig- hvati k Grund. Árið eftir er Sigmundur með Órækju í Borgarfirði, og það ár er hrúðkaup Sigmundar að Hrafnseyri, þar sem hann gengur að eiga Herdísi, dótt- w Hrafns Sveinbjarnarsonar. Segir Sturlunga, að veizluföngum til brúð- kaupsins hafi verið aflað „á vestfirzku" þ e. með ránum, því farið var til Álftamýrar og búfé tekið þar úr hög- um og slátrað eftir þörfum. Sama ár fær Sigmundur Súðavík hjá Órækju, er hafði tekið þó jörð af Þorgrími bratt, er ber hafði orðið að fjörráðum við Órækju. Sigmundur var í Skálholts- bardaga 2. jan. 1242 með Órækju og Sturlu Þórðarsyni, er þeir sóttu a3 Gizuri, og gekk þá Sigmundur á mannbroddum á þaki forskálans, er lá að kirkjunni. Hann var og í Flóabar- daga 1244 á skipi því, er kallað var Ognarbrandurinn. Hann var þar einn af þrem fyrstu mönnum, sem gengu á skip Kolbeins, en þeim var öllum rutt í sjóinn af spjótsoddum Norðlendinga og voru dregnir á skip sín aftur. Son- ur þeirra Herdísar var Sveinbjörn Súð- víkingur. Hann, og líklega þeir feðgar baðir, munu hafa veríð í liði Hrafnj 12 IÆSBÓK MORGUNBLAÐSINS 17. tölublað 1963

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.