Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1964, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1964, Blaðsíða 5
flestum löndum Evrópu meira og minna úr höndum einstakiinga, vegna ríkisaf- skipta, að fyrri heimsstyrjöldinni lok- inni, og ráðamenn íslenzku þjóðarinn- ar gátu ekki unnt Einari þess að hafa forystu um virkjunarframkvæmdir og stóriðju á íslandi og lögðu steiha í götu hans. Af þessum sökum brast grundvöllur- ínn fyrir hinum tröllauknu ráðaigerðum um íslenzka stóriðju, sem Einar Bene- diktsson hugðist hrinda í framkvæmd með fjármagni erlendra aðila. Honum Ihafði ekki tekizt að lyfta íslenzku þjóð- inni með einu Grettistaki úr aldagam- • elli fátækt og vesöld til þess vegs og beirrar virðingar, sem hugur hans stóð til. Hins vegar hafði honum og föður hans tekizt að kveikja þann hugsjóna- eld, sem síðan hefur brunnið í brjóst- um beztu sona þjóðarinnar og fsert iienni sigur í sjálfstæðisbaráttunni. Það hefur rætzt, sem Einar sagði í niðurlagi erfiljóoanna urn föður sinn: „og út yfir þitt ævikvöld skal andinn lifa á nýrri öld." ísland er nú alfrjálst land og hug- Bjónir og heilLaóskir Einars Benedikts- Bonar þjóðinini til handa hafa rætzt hver af annarri. Megi svo verða um alla fram tíð, og allir íslendingar taka undir orð toans: „Heimur skal hér líta í landi lifna risa fyrir dverg." Tegna vináttu Einars Benediktsson- ar og föður míns hlustaði ég'oft á við- ræður þeirra allt frá fimmta aldursári ininu fram yfir tvítugsaldur, þ.e. á ár- unum frá 1910 til 1927. Á þessum árum átti Einar lengst af heima erlendis eða var langdvölum ýmist í Bretlandi, Nor- egi, Danmörku eða Þýzkalandi, einnig þau árin, sem hann taldi heimilisfang eitt hér á landi. Einari var tíðrætt um frjóimagn ís- lenzkrar moldar. Taldi hann grassvörð- inn þéttari og grasið grænna á íslandi en erlendis og þakkaði það eldfjalla öskunni. „Jökiar vorir eru, ef rétt er álitið, áburðarsöfín — auk þess sem beir eru aflsuppsprettur og ef til vill er ekkert af flatarmáli íslands jafh dýr- mætt eins og þeir." Tveim mönnum heyrði ég Einar hlaða lofkesti: föður sínum og þjóð- skáldinu Matthíasi Jochumssyni. Spar- aði hann þá ekki orðgnóttina og gneist- aði af orðum hans. Þungt lágu honum orð til flestra ráðamanna þjóðarinnar, svipað því, sem fram kemur í kvæði hans „Fróðárhirðinni". Ég tel rétt að lata þess getið, að Ein- ar ræddi nokkrum sinnum um suila- veiki, sem hann hefði sýkzt af á bernskuskeiði á Elliðavatni. Kenndi hann um sóðaskap vinnufólksins eftir að foreldrar hans skildu. Sagði hann, að hundar hefðu vexið látnir sleikja - askana eins og þá (um 1872) miun ekki hafa verið oalgengt hér á landi. Menn þekktu þá ekki hsettuna, sem því fylgdi. Af þessum sökum hafði hann sýkzt af sullaveiki og Uðið miklar þjáningar og átt við langtvarandi vanheilsu að stríða af hennar vöídum. Man ég að hann saigði, að hann gengi erai með stein- gerða sulli. Frú Valgerður, kona hans, minnist í Endurminnin/gum sínum á sullaveiki Einars. Af þessum sökum gat hann ekki tekið inntökupróf í 1. bekk Latíniuskól- ans, en gekk árið eftir undir inntöku- próf upp í annan bekk. Af sömu á- stæðu lá hann lengi veikur á Friðriks- spítala í Kaupmannaihöfn á námsárum sínum þar og fór síðar til hressingar heim til íslands og dvaldist þar í rúm 3 ár, áður en hann héldi áfram laga- námi í Kaupmainnahöfn. Það voru þessi alvarlegu veikindi, sem töfðu laganám hans. " að var þegar ljóst upp úr fyrri heimsstyrjöldinni, að Einar 3enedikts- son myndi ekki koma áætlumum sín- um um stóriðju á íslandi í framkvæmd. Styrjöldin hafði séð fyrir því. Þetta olli honum að sjálfsögðu mikl- um vonbrigðum, en gaf þeim, sem aldrei höfðu skilið hann né hugsjónir hans, til- efni til að segja: Þarna sjáið þið, allt tóm vitleysa og glæframennska, þótt hann kunni að vera skáld, þá skilja hann fáir eða engir. Einar hélt fullu andlegu atgervi og glæsileik þar til hann veiktist í Ham- Arngrrimur Jónsson hinn lærði, Wida'inus. ÆttfaSir Einars. 33. tbl. 1964--------------------------------------------------------- Frú Hlín Johnson borg af blóðeitrun árið 1922. Lá hann þá í marga mánuði milli heims og helju, en komst aftur til nokkurrar heilsu með hjálp ágætra lækna þýzkra og konu sinnar, sem hjúkraði honum af mikilli umhyggju í veikindum hans. Ég tel mér skylt að geta þess, að eft- ir þessi alvarlegu veikindi varð Einar aldrei samur maður og áður, að dómi þeirra, sem bezt þekktiu hann. En þótt kraftar hans þyrru, hvarf honurn ekki skáldgáfan né glæsimennskan, þótt hvorttveggja léti á sjá. Hann hafði ekki lengur heilsu né að- stöðu til þess að rétta fjárhag sinn við á ný, eins' og hann hafði gert áður þegar á móti blés. En skáldskapur hans og hugsjónir áttu, þegar hér var komið, vaxandi gengi að fagna. Flestir, sem nú muna Einar Bene- diktsson, kynntust honum fyrst eftir að heilsu hans hafði hnignað og hann hafði að mestu tapað eignum sínium. Var það til þess að ýta undir það álit þeirra, sem ekki skildu né vissu betur, að Einar Benediktsson væri fjármála- glópur, þótt sannanlegt sé m.a. með veð málabókum og öðrum skjöluim, a3 eng- inn íslendingur hafi síðan á dögum Snorra Sturlusonar verið meiri og framsýnni fjármálamaður en Einar Benediktsson. o Heimsstyrjöldin fyrri og heilsubrest- ur hans 1922 komu í veg fyrir að hann gæti með tröllaúknum framkvæmdum hafið þjóðina úr fátækt til velmegunar og verið sjálfur við andlát sitt auðugasti Islendingur á tuttugustu öldinni. Einar vitnaði oft til þess, að Græn- land hefði verið í „órum lögum" á þjóð veldistímanum og væri Grænland því að réttum lögum nýlenda íslands. Safn- aði hann miklum gögnum um réttar- stöðu, sögu og náttúruaúðæfi Græn- lands. Áhugi Einars á Grænlandi kom víða fram í kvæðum hans, svo og í ræðum hans og ritgerðuim. Þótt færustu lög- fræðingar íslenzkir hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að íslendingar ættu ekki lagalegan rétt til Grænlands, þá er það víst, að kröfur ýmissa þjóða til yfirráða í öðrum löndum hafa oft ver- ið reistar á hæpnari grundvelli en rétt- arkröfur íslendinga til Grænlands. E ftir hin alvarlegu veikindi árið 1922-1923 fór heilsu Einars hnign- andi og hann neytti oft áfengis úr hófi fram. Hann neyddist til þess að flytja úr Þrúðvangi, húsi tengdamóður sinnar, 1927, en þar hafði hann búið í mörg ár, þegar hann var hérlendis. Leystist þá heimili hans upp. Þegar verst hörfði hjá Einari og hann og kona hans höfðu slitið samvist- ir, lágu saman leiðir hans og Hlínar Johnsons, dóttur Jóns Eldons, skálds. Hafði Hlín séð Einar á æskuárum sínum í Þingeyjarsýslu, er hann var fulltrúi föður síns, og æ síðan verið hrifin af hon um og skáldskap hans og hugsjónum, þótt hún kynntist honum ekki persónulega fyrr en 1928. Hlín sigldi með Einari til Alsír og víðar honum til heilsubótar. Hjúkraði hún hinu sjúka skáldi af mikilli umhyggju. Reisti hún með honum bú á eignarjörð hans í Herdísarvík. Byggði þar snoturt hús og bjó þar með honum til æviloka hans. Hlin er enn á lífi og á skilið alþjóðarþökk fyrir aðhlynningu þá, sem hún veitti Einari á efstu árum hans. E inar Benediktsson var svo langt & undan sinni kynslóð í hugsun og athöfn- um, að meginhluti þjóðarinnar skildi hann ekki nema að takmörkuðu leyti meðan hann lifði, og öfundarmenn átti hann marga. Jafnoki Einars Benediktssonar fæðist vart einn á öld í landi voru. Eftir hans dag hefur álit hans farið si vaxandi. Samt metur fjöldi fslendinga hann sjálfan, starf hans og" skáldsnilli, ekki enn að verðieikum, Það tekur þjóð irnar oft langan tkna að átta sig á og viðurkenna sína mestu menn. Minningu hans var sýndur sá heiður, að hann var grafinn á alþjóðarkostnað, að Þingvöllum, fyrstur manna. Nú á ald arafmælinu var glæsileg stytta hans, gerð af Ásmundi Sveinssyni, gefin af Braga útgáfufélagi skáldverka hans, af- hjúpuð á Miklatúni í Reykjavík. Ljómi mun leika um nafn Einars Benediktssonar á ókomnum ölduan sem skálds, brautryðjanda í frelsisbaráttunni og framsýnasta íslendings á 20. öldinni. Sveinn Benediktsson LESBOK MORGUNBLAÐSINS 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.