Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1965, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1965, Blaðsíða 8
Árni Öla: Úr sögu Reykjavíkur: Mötaka og momyrar FYRRI HLUTI "egar rætt hefir verið um kosti ©g hlunnindi Reykjavíkur, hefir eitt jafnan orðið útr#.dan. Það er mótakið. Hefir það þó eigi haft litla iþýðingu fyrir vöxt og viðgang byggðarinnar frá önd- verðu. Hvernig hefðu menn átt að kom- ast af hér, ef ekkert hefði verið elds- neytið? í byggðunum suður með sjó sóttu menn eldsneyti sitt í sjóinn. Aðallega var það þang Og þari, og það þótti ómet- anlegur kostur á jörðum ef þar var góður þangskurður í fjöru. Á stórum heimilum voru oft sóttir 400—500 hest- burðir af þangi í fjöruna, og úr þessu urðu um 100—125 hestar af þurru þangi. Þetta var eldsneyti heimilanna, og auk þess fiskbein vætt í lýsi. En í grennd við Reykjavík var lítið um þangfjörur. Þótti gott ef menn gátu fengið svo mikið iþang, að hægt væri að þekja móhrauk- ana með því, og svo var það þang haft tii eldsneytis jafnhliða mónum. VL lór hefir haft ýmis nðfn. Eggert Ólafsson kallar hann mótorf, og fjöru- mó nefnir hann sjótorf, en segir þó að -4>essi eldiviður gangi líka undir nöfnun- um mór og torf. I Norðurlandi var hann kallaður svörður. Sennilega er torf elzta nafnið. í Rígsþulu, sem ¦segir frá því hvernig mannkynið skiptist upphaflega í stéttir, er þetta sagt um verksvið þeirra, er voru þrælaættar: — lögðu garða, akra töddu, unnu að svínum, .geita gættu, grófu torf. Hér eru talin þau verk, er frjálsum œönnum þótti ekki samboðið að vinna. Að „grafa torf" mun hér þýða hið sama •g „að taka upp mó", eins og málvenja var í Reykjavík fram á þessa öld, en annars staðar „að vera í mógröfum". Þetta styðst og við það, að Einar Orkneyjajarl fékk kenningarnafn sitt Torf-Einar fyrir það, að hann kenndi Orkneyingum á 9. öld að nota mó til eldsneytis. Hér á landi er getið um mó- tekju í lok 10. aldar, er Þangbrandur kristnitooði var hér á ferðinni. Þá orktu margir níð um hann og þar á meðal Veturliði skáld í Sumarliðabæ í Holtum. Þá var með Þangbrandi Guðleifur Ara- son frá Reykhólum. Þeir fréttu að Vetur- liði væri að „torfskurði" með húskörlum sínum. Þangað sneru þeir. Varðist Vetur- liði Guðleifi með ,,torfskera", en Þang- brándur lagði hann í gegn með spjóti. Hér er getið um torfskera, sem notaður hefir verið til þess að taka upp mó. En í Hávarðar sögu ísfirðings er á tveim stöðum getið um „torföxi", og er senni- legt að sú öxi hafi verið höfð til þess að höggva sundur móköggla. í Njáls áögii er sagt frá manni austur í Mýrdal og var hann með „torfhrip" á hrossi; sennilega hefir hann verið að flytja mó. Og í Landnámu er getið um „torfnaust" vestur á Meðalfellsströnd; sumir halda að þétta þýði að húsið hafi verið úr torfi, eri þar hefir verið mógeymsla. Kofinn hefir verið kenndur við það til hvers hann var notaður, og má þar til sarínindamerkis benda á hliðstæð orð: „skipanaust" og „bátanaust". í Búalögum er talið meðalmannsverk á dag: 1. að rista 200 heytorfs og sé 7 feta löng hver heytorfa; 2. að velta fjórðungslandi á dag (þ. e. að stinga upp); 3. að skera 20 fóta gröf, 10 fóta breiða, og liggi niður 20 torfur og risti- torfu að auk. í Grágás er sagt um leiguliða að „hann á torf að skera í landinu, er leigt hefir, sem hann þarf til eldibranda sér". Hér er bersýnilega átt við mó, og á öðrum stað talar Grágás um torfmó. E í ftir þessu er sýnilegt, að greinar- niunur er gerður á því að „rista" torf og að „skera" torf. Þegar talað er um að rista, er átt við grassvörðinn (stor. ristitorfa), en þegar talað er um að skera torf, þá er átt við mó, og þar er hver stunga kölluð torfa (sibr. 20 torfur niður). Hve djúpar þessar grafir hafa verið veltur á því hve þykkar stung- urnar hafa verið, og hefir það farið eftir aður til eldsneytis hér á fyrstu öldum íslandsbyggðar, og alls ekki til upphit- unar í skálunum, sem voru aðalvistar- vera fólksins. í bæjarrústum þeim frá þjóðveldistímanum, sem grafnar hafa verið upp, eru alltaf grófir á miðju skálagólfi fyrir lángeld. Þessar grófir eru þannig, að þar hefir ekki verið auðvelt að brenna mó, heldur hefir þar verið brennt skógarviði og rekatimbri. í Reykjavik hefir þetta sjálfsagt verið eins, meðan entist hrísið og kjarrið á holtunum hér um kring. Það er ekki fyrr en allur skógur er upp urinn, að menn verða að fara að nota mó til elds- neytis. Er ekki ósennilegt, að einmitt um þær mundir hafi orðið breyting á byggingarlagi og húsaskipan, og að þá sé farið að reisa sérstök eldhús vegna þess óþrifnaðar, er fylgdi mónotkun, sérstaklega mómylsnu og móösku. En um það eru engar heimildir fremur en um annað er við kemur sögu Reykja- iltó.f«*.*W^/#í iþví áhaldi, sem notað var. Enginn getur nú sagt um hvernig torfskerínn hans Veturliða skálds var, en Eggert Ólafsson getur um torfskera, er notaðir voru um miðja 18. öld í Borgarfirði og á Snæ- fellsnesi. Lýsir hann þessu áhaldi svo, að það hafi verið ferhyrndur spaði, járnsleginn að framan og með hvassri egg. Á annarri hlið blaðsins hafi verið 4 þumlunga langt járn, sem gekk horn- rétt út frá blaðinu, og með beittri egg. Með þessu verkfæri sé stungnir hnaus- ai, sem sé 1 fet á lengd, % fet á breidd og þriggja þumlunga þykkir. Má vel vera að svipaður þessu hafi verið torf- skeri Veturliða skálds. En á öldinni sem leið var hér í Reykjavík alltaf miðað við pálstungur, þegar rætt var um dýpt á mó eða mógróf. Var það vegna þess að páll var notaður til að stinga móinn, o{,: urðu þá hnausarnir miklu þykkri en hér er talið. En jafnframt var þó enn notaður móskeri; var hann þannig gerð- ur, að blaðið var hornbeygt, og þurfti því ekki að stinga honum nema einu sinni niður við hvern hnaus, en pálnum varð að stinga niður tvisvar. Hver mó- gröf varð þá 6—12 pálstungur á dýpt.. . I ennilega hefir mór vérið lítið not- i.c. > i\.n.i. víkur fyrstu aldirnar. Af máldögum kirkna virðist mega ráða, að mótekja sé orðin algeng um land allt á 12. og 13. öld. Er þess þá víða getið, að kirkjur hafi náð undir sig mótökum, og er sums staðar talað um „áttfeðming torfs" eða „áttfeðmings torfskurð", líka um „tólffeðming", jafn- vel 3 og 4 „tólffeðminga". Fyrstu heimild um móttöku hér í Reykjavík er að finna í landamerkjalýs- ingu, sem talin er vera frá árinu 1500, eða þar um bil. Þar er talað um Rauðar- árgrafir, og getur ekki átt við neitt ann- að en mógrafir, sem verið hafa í mýr- inni þar upp með ánni. Jarðabókin 1703 er svo næsta heimild. Þar segir að útigangur í Reykjavík sé þrönglendur og hættur mjóg fyrir torf- gröfum. Hér er „torf'-nafninu enn hald- ið á mógröfum, en þetta sýnir að mótekja hefir þá þegar verið stunduð um langt skeið, því að varla gæti hafa verið um miklar hættur fyrir sauðfé að ræða af mógröfum, nema 'þær hefðu náð yfir stórt svæði. Þetta sýnir líka skeytingar- leysi manna, að þeir hafa hlaupið frá opnum mógröfum og þær síðan fyllzt af vatni og leðju. ¦¦• í ¦. Jarðabókinni segir ennf remur, að mótak sé nægilegt í Reykjavíkurlandi, en ekki nefnir hún staðina, þar sem mór- inn var tekinn. Samkvæmt öðrum heim- ildum hefir mótakið aðallega verið i Kaplaskjólsmýri og Vatnsmýri. Það var ekki aðeins Reykjavík ein, sem sat að þessu hagræði að geta fengið nóg elds- neyti svo að segja heima við bæjar- vegginn, heldur nutu aðrir góðs af. Þar má fyrst nefna bændur á hjáleigunum Landakoti, Götuhúsum, Grjóta, Suður- bæ, Melshúsum, Hólakoti, Skálholts- koti og Stöðlakoti. Þeir máttu allir taka upp eins mikinn mó og þeir þurftu í Reykjavíkurlandi. Hlíðarhúsamenn tóku einnig þar allan mó handa sér, því að þeir töluu sig eiga sjöttung í Reykja- víkurlandi óskiptu, og naut hjáleigan Ananaust þar einnig góðs af. Kirkjujörð- in Sel fékk að taka mó úr Víkurlandi. Arnarhóli og Litla-Arnarhóli fylgdi þá einnig torfrista og móskurður í landi Reykjavíkur. Rauðará átti afskipt land og átti þar svo nógsamlega mótekju, að þar fengu bændur í Örfirisey að taka upp mó handa sér. Skildinganes hafði þá verið sjálfstæð jörð um heila öld eða lengur, og landi þess skipt úr Reykja- víkurlandi. ft lér verður þá að minnast ofurlítið á Víkursel, því að það kemur óbeinlínis við þessa sögu. 1 Oddgeirsmáldaga, sem. gerður var 1379, segir að Reykjavíkur- kirkja eigi Víkurholt með skógi og sel- stöðu. Þá var Öskjuhlíðin nefnd Víkur- holt, til aðgrainingar frá Arnarhóls- holti (nú Skólavörðuholti). Selið stóð sunnan og vestan undir háhlíðinni og þarna höfðu Hlíðarhúsamenn einnig í seli eftir að þau urðu sérstók eign. Þegar Skildinganes verður sérstök jörð, verð- ur selið og umhverfi innan landamerkja þess, en réttindi kirkjunnar virðast þó haldast lengi eftir það, svo sem selstað- an, hrísrif og beit í Seljamýri. En þegar Reykjavík hafði fengið kaupstaðar- réttindi, hófust landamerkjadeildur þar á milli og Skildinganess og stóðu fram til 1839. Þarf ekki að rekja þær hér, heldur hitt, að Ulstrup bæjarfógeti safnaði vottorðum kunnugra manna um landamerkin árið 1828. Meðal vottanna var Elín Þórðardóttir Sighvatssonar í Hlíðarhúsum. Hún var þá 56 ára gömul og hafði verið seinasta selmatselja í Víkurseli. Selið hefur sennilega lagzt niður árið 1800, er landamerkjadeildan hófst fyrir alvöru. Elín sagði svo: „Sel hafði faðir minn og allir hans forfeður vestan og sunnan undir Öskjuhlíð, sem faðir minn sagði að stæði í Reykjavíkur- kirkjulandi. Það sel höfðu þeir ákæru- laustþangað til" ...... ,)Faðir minn fojo a hálflendunni í Hliðarhúsum til dauðadags, í full 40 ár. Hann sagði mér sem fleirum, að Skildinganessland vestur eftir næði vestur fyrir Kapteins- nef, út að Móholti, sem allir sem þá bjuggu fyrir vestan Reykjavik, allt að Seh, þurrkuðu mó á. Úr þessu Móholti væn Skildinganessland upp í stóran skurð fyrir vestan Björnshól. Úr Mó- holtinu beint í sjó, fyrir vestan Gyð- riðargarða". Hér er getið nokkurra örnefna, sem nú munu týnd. Merkast þeirra fyrir þessa frásögn er örnefnið Móholt, vegna þess að þar þurkuðu mó sinn allir þeir, sem bjuggu fyrir vestan Reykjavík. Verða svo afdráttarlaus ummæli varla skilin á anna veg en þann, að menn, sem tóku upp mó hjá Kaplaskjóli, hafi reitt hann á þurkvöll vestast í holtinu, en hinir, sem tóku upp mó syðst og vestast í Vatnsmýrinni, hafi reitt sinn mó upp á holtið austanvert. Holtið hef- ir því allt verið kallað Moholt og hefir það örnefni sögulega þýðingu*). Um iþær mundir var engin byggð þarna, en árið 1842 reisti maður nokkur, er Grím- ur Egilsson hét, bæ á „holtinu" og nefnd- er nú Laufás. * ŒSér í Reykjavík hét eitt kotið Móhús og var ¦ skammt frá Vatnsmýrinni. Þar 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS" 34. tbl. 1965

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.