Lesbók Morgunblaðsins - 03.12.1967, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 03.12.1967, Blaðsíða 6
ANNAR HLUTI E, I itt var það, sem átti mikinn, ef tii vill mestan þátt í siglingu Englend- inga hingað um þetta leyti, og það voru miklar framfarir í skipasmíði og s'egl- búnaði, í stað smárra einmastra skipa með einu ferhyrndu segli, koma þrjú þrímöstruð borðhærri og stafnhærri skip með þríhyrndum seglum, fyrir- mynd þessa seglbúnaðar var fengin frá fiotum siglingaborganna við Miðjarðar- haf. Þessar framfarir og einokun Hansa- manna á fornum verzlunarsamiböndum Englendinga og aukin áhrif borgara- stéttarinnar á Englandi hrundu af stað sókn hingað. í enskum heimildum segir, að á þess- um árum hafi ísland verið einangraðra en nokkru sinni fyrr, íbúana skorti flest allt og fiskgengdin við strendurnar væri með fádæmum. Hér virtist þeim lítt mettanlegur markaður fyrir alls konar vörur, timbur, járn, tjöru, vax salt og vefnaðarvöru. Það var því ekki að undra að enskir fiskimenn og kaup- menn yrðu heldur en ekki stúrnir, þeg- ar þessari fisknámu var lokað fyrir þeim. Og margt bendir til að íslending- ar hafi heldur ekki orðið of hrifnir af verzlunarbanni konungs. Hirðstjórinn, Vigfús fvarsson, virðist hafa litið þessa verzlun hentuga landsmönnum og þvi verið sviptur hirðstjórn eftir 23 ára starf. Árni biskup Ólafsson var gerður hirðstjóri í stað hans, og kom hann út „knerri, sem hann sjálfur lét gera, haf- andi svo stórt vald, sem enginn hafði fyrir honum haft áður einn um sig, hvorki lærður né leikur". Biskup þessi hafði umboð Hólastóls, umboð klaust- ursins í Munklífi um tíundir af Vest- mannaeyjum og umboð kaupmanna í Björgvin um skuldir, og var biskup í Skálholti. í Nýja annál er þess getið, að hann hafi „komið heim aftur (í Skálholt) með miklum fjárafla". Vig- fús ívarsson fór aftur á móti úr landi til Englands, mieð einu þeirra sex skipa, sem lágu í Hafnarfirði sumarið 1415, og hafði með sér fjörutíu iestir skreið- ar og mikið magn brends silfurs. Kon- ungur leit þetta sem landráð og gerði síðar tilkall til fasteigna Vigfúsar. Það voru fleiri svipaðs sinnis og Vig- fús. 1914 var Eiriki konungi skrifað bréf og kvartað yfir að konungur hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar um sexskipasiglinguna og íslenzkir hefðu því orðið að verzla við erlenda menn, sem farið hefðu með friði, en hegnt fiskurum og duggurum, sem farið hefðu með ránum. Eftir þessar bréfaskriftir fór Arnfinnur hirðstjóri Þorsteinsson tii Hafnarfjarðar og veitti tveimur ensk- um skipum þar leyfi til að verzla um allt land og ednnig 'leyfði hann þeim að stunda útróðra í eitt ár. E I iríki konungi hefur ekki litizt á verzlunarmál úti hér. Hann sendir Hannes Pálsson hingað til lands ásrmt mörgum aðstoðarmönnum, til þess að athuga verzlun og siglingar Englend- inga hér. Hannes þessi var illa þokkað- ur ytra og varð sízt betur þokkaður hér á landi. Nú hefjast óspekktir, rán og gripdeildir Englendinga. Þeir óðu uppi, rændu Ólafsfjörð og Hrísey og rændu einnig fólki, sem þeir höfðu með sér til Englands. Þeir eyddu Bessastaði hvað eftir annað og réðust á norsk skip, sem sigldu hingað. Verzlun var engin Norðanmenn tóku biskupinn í messuklæðunum, i'óru mcff hann til tjalda sinna, settu hann þar í poka og vörpuðu síðan pokanum í Brúará. nema við Englendinga. Umiboðsmenn konungs fengu ekki við neitt ráðið, enda illa þokkaðir af landsmönnum. Skýrslur um ástandið hér og yfirgang Englendinga eru samdar af Hannesi Pálssyni og hallar hann að öllum likind- um heldur á enska menn, en þó ekki svo, að ekkert mark sé á henni takandi. Englendingar fóru ekki aðeins með ránum hérlendis, heldur einnig í öðr- um skattlöndum Eiríks konungs, svo sem í Færeyjum og Noregi. Hannes gerir mikið úr mannránum Englend- inga héðan og að þeir hafi slægzt eftir að fá fólk keypt. Það bar nokkuð á að fólk færi af fúsum vilja úr landi þegar tækifæri gafst og einnig voru dæmi til mannrána. JL firgangur Englendinga hélzt hér á landi fram til 1432. Eiríkur kon- ungur hafði í mörgu að snúast; átti í óíriði við Holseta og við Hansastaði frá 1426-32. Honum tókst með herkjum að halda ríkisheildinni saman að mestu, týndi þó Grænlandi í bókstaf- legri merkingu. Það hefur munað mjóu að ísland gengi honum úr greipum og var það að þakka eða kenna Englands- stjórn. Enska stjórnin amaðist heldur við siglingum enskra manna hingað en aó hún styddi þá í verzlunarsamkeppn- inni við Hansastaðina. Margir áhrifa- menn hér á landi hafa gjarnan viljað enska verzlun hér og jafnvel frekari af- skipti ensku stjórnarinnar. Eiríki kon- ungi virðist hafa verið þetta ljóst þeg- ar hann sendir Hannes Pálsson hing- að. Togstreita valdamanna á Englandi torveldaði allan stuðning við þau öfl, sem ágirntust ísland, enda lyktaði þess- ari togstreitu eftir miðja öldina í inn- anlandsstyrjöld þar, Rósaslríðunum. Engelskir mínir gáfu mér rauða reim og líka bjór á kagginn minn þegar ég kem heim. Þetta var- raulað um það leyti sem Englendingar taka að verzla hér. Þeir opnuðu landsmönnum nýja heima, nýja tízku og buðum þeim vörur, sem hingað til höfðu verið mjög sjaldséðar og auk þess gáfu þeir stórum hærra verð fyrir fiskinn, en áður hafði þekkzt. Þeir fiuttu ekki aðeins inn reímar og bjór, altaristöflur íslenzkra miðaldakirkna voru flestar frá Englandi; alabastur var notað í mannamyndirnar. Enskt klæði var eftirsótt ekki aðeins hér á landi heldur og út 'um alla Evrópu. Auk þeirra skipa, sem talin eru að komið hafi hing- að til beinnar verzlunar, voru hér við land stórir flotar enskra fiskiskipa og þau hljóta að hafa tekið land öðru hverju þó ekki væri til annars, en að taka vatn. Verzlun Englendinga hefur því verið mun meiri en beinar heimildir eru tiltækar um. Duggararnir hafa flutt með sér ýmsan varning til skipta við landsfolkið og koma þau viðskipti hvergi fram á skrám. /¦•fstaða kirkjunnar til verzlunar Englendinga fór eftir þjóðerni biskup- anna. Jón Tófason biskup var vígður til Hóla 1411; hafði verið förumúnkur af norsku þjóðerni, hann kom ekki hingað út fyrr en með Hannesi Páls- syni 1419, og var mikill stuðningsmað- ur hans í baráttunni við Englendinga. Sama ár farast 24 ensk fiskiskip hér við land og Árni biskup Ólafsson fer utan, eftir að hafa farið um allan Austfirð- ingafjórðung um veturinn og um Norð- lendingafjórðung og heim í Skálholt. „Aflaði herrann þá enn stór-peninga sem optar", stendur í Nýja annál. Árni Ólafsson var mikill vin Eiríks kon- ungs. Á þessum árum veitti páfi bisk- upsembætti hér á landi og hafði svo staðið frá 13'83. Hann veitti Skálholts- biskupsdæmi til 1466 og Hólatoiskups- dæmi til 1442. Veitingin vildi fara eftir féstyrk umsækjenda og leiddi þetta til hinna mestu vandræða, ævintýramenn cg falsarar kræktu sér í þessi embætti, sumir þeirra komu aldrei í sín biskups- dæmi. Einn þessara manna var Jón Vilhjálmsson, norsk|-enskur að eftir- nafni Craxton. Hann var níu ár bisk- up á Hóhim og eftir það tvö ár biskup í Skálholti. Jón þessi studdi mjög Eng- lendinga, svo mjög, að talið er að þeir hafi átt hlut að því að hann náði veit- ingu fyrir Hólastól og yrði enskum til styrktar. Biskup þessi átti í útistöðum við ýmsa höfuðklerka í biskupsdæmi sínu og veraldlega höfðingja, en fræg- astur er hann fyrir afskipti sín af ensk- um kaupmönnum og fyrir verzlun sína við Englendinga. i Skarðsannál 1431 er sagt frá þessum atburðum: Bardagi á að hafa orðið við Mannslagshól eða Mannskaða- hól á Höfðaströnd í Skagafirði millum enskra og íslenzkra, sem lyktaði með þvi að 80 enskir voru drepnir en nokkr- ir hafi flúið til Hóla og gefið sig á vald biskups, sem hafi bannað valds- mönnum að sækja þá til saka og gefið allt á konungs náð. Björn Jónsson, höf- undir annálsins, nefnir sem heimildar- mann Magnús prúða Jónsson, en hann getur um þennan bardaga í Vopna- dómi 1581. „Fyrir utan Mannslagshól, sem merki sér til, að dysjaðir eru af mönnum, og Magnús bóndi Jónsson hefur sagt að nærri 80 engelskra manna hafi þar verið til dauða slegnir......". Nýlega hefur verið grafið eftir minjum um þessa atburði, en ekkert fundizt, sem sanni söguna, og því ályktað, að hér sé um ýkjur einar að ræða eða uppdiktan. Svo þarf alls ekki að vera, þótt hinir föllnu hefðu verið dysjiaðir þarna eftir bardagann, þá er mjög lík- legt að Jón biskup hafi látið jarða þá í vígðum reit. Því er hinna 80 ekki þar að leita. Menn vita ekki hverjar lyktir urðu í þessu máli biskups og enskra. Biskup var þessum mönnum skuld- bundinn, því að hann hafði keypt helm- ing skips þeirra haustið 1431, en bar- daginn á að hafa átt sér stað nokkrum dögum síðar. Flóttamenn gáfu síðan biskupi hinn helminginn til verndar sér. Hafi um menn af einu skipi verið að ræða, þá er talan 80 hæpin, og má vera að hér sé blandað saman her- hlaupi enskra í Skagafirði 1420 á dög- um Jóns biskups Tófasonar og fundin- um við Mannslagshól 1431, en í her- hlaupinu 14)20 voru menn af þrerwur skipum. 1432 var ger&ur samningur milli Eir- íks konungs og Hinriks VI eða þeirra, sem stjórnuðu í nafni hans, þar eð hann var á barnsaldri, um verzlun. Englend- 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 3. desember 1967

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.