Lesbók Morgunblaðsins - 01.03.1970, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 01.03.1970, Blaðsíða 12
ísbjöra á norðurslóðum. Hann er dæmi um það hvað náttúran aðlagar sig að óblíðustu aðstæðum. ISBJORNINN finnur lykt úr 30 km fjarlægð nær 40 km hraða á ísnum og er með eins konar sólgleraugu UNDANFARIN 4—5 hafísár hafa ísbirnir verið meira til umrœðu, manna á meðal hér á landi, en um langt árabil þar á undan. Nú fyrir nokkru lauk sýningu á uppstoppuðum ísbirni í Bogasalnum. Aðsókn að sýningu þessari var mjög mikil, og sýnir hún, að menn hafa áhuga á að kynnast þessu sérstœða dýri. Það er því ekki úr vegi að segja of- urlítíð frá ísbjörnum í þœtt- inum að þessu sinni. Heimkynni ísbjarna er, eins og menn vita, Norðuríshafið allt og nyrztu hlutar^ þeirra landa, sem að því liggja. ís- birnir halda sig að lang- mestu leyti á ís, þar sem vak- ir eru og jakar. Sennilegt er, að margir einstaklingar komi aldrei á land ævilangt. ísbirn- ir hafa lagað sig að umhverfi, sem einna óblíðast er á jörð- inni. Þeir verða að standast fimbulkulda og storma norð- ursins og verða að geta farið i sjó, þótt margra tuga gadd- ur sé yfir hjarnbreiðunum og umhverfið allt hið óblíðasta að okkar mati. Við þessu hef- ur Móðir náttúra útbúið þessa íbúa heimskautamyrkursins á undursamlegan hátt. ísbirnir eru meðal allra stœrstu og þyngstu rándýra heims. Kodiakbjörninn í Al- aska, sem er deiliiegund skóg- arbjarnarins, hefur verið tal- inn stœrstur allra bjarndýra- tegunda, að meðaltali 3.15 m á lengd og um 750 kg að þyngd. Menn hafa þó veitt ísbirni, sem voru rúmir 4 m á lengd og vógu rúmlega 900 kg, þannig að stöku ísbirnir eru þá töluvert stærri en Kodiakbjörninn. Stœrðarmun ur á kynjum ísbjarna er tals- verður og er björninn stœrri og allur gildari en birnan. Is- birnir eru hálslengri og bygg ing þeirra öllu rennilegri en Lífið íkringum okkur ¦¦¦ ¦, ÆÆmmm, * -á ísbjarnarhíði. annarra bjarndýrategunda. Isbirnir eru ilfetar eins og önnur bjarndýr og er ilin al- sett þéttum hárum til hlífðar. Þeir virðast dálítið stirðbusa- legir til gangs við fyrstu sýn, en það er öðru nær. Þeir geta náð allt að 40 km hraða á klst. og það jafnvel á úfnum is. Augnlok ísbjarna eru sér- staklega gerð til þess að verj- ast snjóbirtu hjarnbreiðanna. Þeir hafa sem sagt eins konar sólgleraugu. Sennilegt er að ekkert dýr hafi eins gott lykt arskyn og isbirnir. Sagt er, að þeir geti fundið lykt úr 30 km fjarlægð. Hinn gulhvíti feldur ísbjarna er mjög þéttur, en er þó loftkenndur og getur mynd að góða einangrun á þann hátt. Fitukirtlar húðarinnar eru vel þroskaðir og sjá um að feldurinn sé ávallt fitu- borinn. Þá eru ísbirnir að öllu jöfnu þaktir þykku spiW,agi undir húðinni. Allt þetta ger- ir það að verkum, að ísbirnir eru vel varðir gegn kulda og léttir í sjó, enda geta þeir synt mjög vel. Þeir eru að visu ekki mjög hraðsyndir, komast sennilega ekki öllu meira en 5 km á klst., en úthaldið á sund inu virðist vera þeim mun meira. ísbirnir hafa sézt úti á sjó um 150 km frá landi eða ís. Þeir geta ennfremur synt i kafi og haldið sér neðan- sjávar állt að þrjár mínútur. Aðalfæða ísbjarna eru sela- tegundir Norðuríshafsins, vöðuselur, blöðruselur og hringanóri, og ef til vill kamp selur líka. ísbirnir verða oft að sýna mikla leikni, þegar þeir veiða seli. Þegar ísbjörn hefur séð sel hagar hann at- lögunni eftir vindstöðunni. Ef vindur stendur af selnum út yfir vökina eða sjóinn, reynir björninn að synda að skör- inni, þar sem selurinn V.ggur og lyftir sér i einu vetfangi upp á hana og þarf þá ekki að spyrja að leikslokum. Á ísn- um lœðíst ísbjörninn að seln- um, upp í vindinn að sjálf- sögðu, notar hverja mishœð til að leynast, skríður á kviðn um, hljóðlaust svo nœrri seln um, að björninn getur stokkið á hann í fáum löngum stökk- um. Sagt er, að þelr hylji trýn ið, sem er svart, til þess að leynast betur fyrir selunum. Annars leggja isbirnir sér einnig til munns fugla, fiska, unga rostunga, lœmingja og hvað eina úr dýraríkinu, sem þeir ná til. Fullorðna rost- unga ráða ísbirnir ekki við. Komið hefur fyrir, að rostung ur hafi rekið hinar stóru skög ultennur sínar í isbirni og þeir beðið bana. ísbirnir hafa sézt klifrandi í fuglabjörgum eftir eggjum svartfugla. Þótt ís- birnir séu ekki eins miklar jurtaœtur og aðrar bjarn- dýrategundir þá tína þeir blá- ber og krœkiber, þegar þau er að fá svo og þang. ísbirnir eru mjög ófélags- lyndir og ráfa yfirleitt einir sins liðs um óravíddir Norð- uríshafsins. Birnan og björn- inn sjást nœr því aldrei sam- an nema um fengitimann. Fullorðin dýr eru á ferli állt árið um kring, nema húna- fullar birnur. Þær leggjast í dvála hluta af vetrinum. Venjulega fœða þœr ekki húna nema annað hvort ár og grafa sér holu í hjarnið, oft í norð- urhliðum einhverrar hœðar og leggjast síðan til svefns. Oftast koma húnarnir í heim- inn seinast í desember eða í janúar. Þeir eru ekki burðug- ir við fœðingu, hálfnaktir, blindir og vega ekki meira en tœpt kíló. Er það nœsta furðu legt, þegar stærð foreldranna er höfð í huga. Birnan á oft- ast tvo húnu, alloft einn en mjög sjaldan þrjá. Alwin Pedersen hinn danski dýra- Ijósmyndari og Grœnlandsfari segir, að ísbjarnarhíði það, sem hann kom í á Norðaustur- Grænlandi hafi hœglega rúm- að þrjá fullorðna menn og hafi inngangurinn verið fyrir neðan sjálft híðið, og hafi hit- inn úr þvi ekki farið út um innganginn, enda var hitinn í hiðinu um frostmark, en úti -H 22 gr. C. Þegar vorið er gengið í garð kemur birn- an út með húnana sina, sem eru þá orðnir á stœrð við með al kanínu. Þeir fylgja móður sinni í iy2 ár og teljast þá orðnir sjálfbjarga. Talið er að ísbirnir verði 25—30 ára gamlir. Eskimóar hafa veitt bjarn- dýr sér til hvers konar nytja frá ómunatíð. Þeir gera úr beinunum ýmis konar áhöld, úr feldunum fatnað og skó, kjötið er nýtt til matar, tenn- ur og klær til skrauts. Þeir skilja aðeins eftir lifrina. 1 henni er svo mikið magn af A fjörva, að hún getur orsak- að eitrun, er stundum hefur leitt til dauða. Það eru þvi miður ekki ein- göngu Eskimóar, sem veiða ísbirni. Feldir þeirra hafa löngum verið eftirsóttir og þótt konungsgersemar, sem prýddu híbýli margra fyrir- manna. Nú á tímum tœkninn- ar eru hin torsóttu heim- kynni ísbjarnanna ekki leng- ur trygg fyrir ágangi menn- ingarinnar. Menn hafa meira að segja farið á flugvélum og notað vélbyssur til að veiða bjarndýr. Hið hlýnandi veðurfar þess arar aldar hefur orðið til þess, að ísinn í Norðuríshafinu hef- ur minnkað, og þar með eðli- legt umhverfi ísbjarna. Loks munu nýuppgötvaðir olíufund ir á norðurslóðum sjálfsagt hafa truflandi áhrif á bjarn- dýrin. / dag er talið, að í mesta lagi séu um 10.000 ís- birnir til í heiminum. Ennþá eru þeir veiddir. Gleðilegt var að heyra það í fréttunum fyrir rúmum tveim vikum, að þjóðir þœr, sem eiga lönd að heímkynnum ísbjarna hafi komið saman á fund til þess að rœða um framtíð þessa fallega og tignarlega dýrs. Vonandi bera þjóðir þessar gæfu til að koma í veg fyrir, að ísbirnir verði aldauða. 12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 1. imarz 1970

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.