Lesbók Morgunblaðsins - 25.01.1976, Blaðsíða 14

Lesbók Morgunblaðsins - 25.01.1976, Blaðsíða 14
Skáldsaga Halldórs Laxness, Sjálfstætt fólk, kom út í tveimur bindum árin 1934 og 1935. Þá þegar upphófust miklir reiöilestrar yfir sögunni og höfundi hennar í fletum sveitum landsins. Viðtökum þeim, sem Sjálf- stætt fólk fékk á þessum tíma, hefur Halldór Laxness lýst m.a. á þessa leið. „Þeir fáu sérvitríngar sem báru blak af bókinni á ís- landi voru hrakyrtir af áhrifamönnum og úthrópaðir af almenníngi." (Skáldatími, bls. 208; Sjálfstætt fólk, þættir úr ævi bókar.) Blöð og tímarit þessara ára fóru ekki var- hluta af þeirri tjáningarþörf sem greip um sig við útkomu bókarinnar. Þar geisaði heilagt stríð. Fyrir kom jafn- vel, að ritdðmari líkti öðrum ritdðmara við þá persónu í Sjálfstæðu fólki, sem hann taldi leiðast að líkjast. Það er „alveg eins og Rauðs- mýrarmaddaman hefði sagt það", sagði einn ritdómari um skrif annars. Og hefur þá væntanlega átt við að þau líktust hinni frægu ræðu sem Halldór Laxness lætur skáld- konuna á Útirauðsmýri flytja í brúðkaupi Bjarts og Rósu. Enda vissu þá fáir, að brúð- kaupsræða skáldkonunnar er tekin að nokkru orðrétt úr greinum í Hlín, ársriti Sambands norðlenskra kvenna. í greln, sem dr. Stefán Einarsson skrifaði um Halldór Laxness í Tímarit Þjððræknis- félags íslendinga, mun það fyrst hafa komið fram á prenti, að brúðkaupsræða skáldkon- unnar er tekin úr greinum í Hlín. Dr. Peter Hallberg segir í bók sinni um skáldverk Halldórs Laxness, Hús skáldsins L, að ræðan sé tekin úr tvéimur tilteknum greinum í Hlín. Hið rétta er, að ræðan er tekin úr þremur greinum í Hlín. Greinarnar eru þessar: „Verðleikar bændastöðunnar. Erindi flutt á búnaðarfjelagsafmæli að Núpi í Dýra- firði." Undirritað „H.G.", Hlín 13. árgangur 1929, bls. 112—116, „Samúð. Tileinkað „Hlín", af austfirskri konu." Undirritað „Austfirsk kona", og „Móðir, kona meyja. Erindi flutt að Hvítadal í Dalasýslu 28. júlí 192.9 af Sveini Gunnlaugssyni skólastjóra í Flatey. Tileinkað konum í Dölum." Hlín 14. árgangur 1930, bls. 96—107. Hér á eftir verða rakin dæmi um tengsl milli ræðu skáldkonunnar og fyrrnefndra greina. I. „Mikill munur er á uppcldi kaupstaða- og sveitabarna. Þegar kaupstaðabarnið fer að geta vappað úti, þá er oftast ekki annar leikvöllur til fyrir það en rykug eða forug gatan... Barnið þekkir ekki þann frið, sem móðir náttúra veitir,..., og meðan hann ekki finst, er andanum svalað með augnabliks nýungum. — Hvað er eðlilegra en að slfkt móti hverflynda augnabliksmenn, er mest hugsa um útlit likama og fata og finna augnabliksfró í heimskulegri tísku og öðrum lítilsverðum tilbreytingum. —" (Hlín. 1929, bls. 113. Úr „Verð- leikar bændastöðunnar.") „Hún sagðist vera fædd mcð þeim ósköpum að geta aldrei látið neitt tækifæri gánga ur greipum sér til þess að lofa verðleika bændastöðunnar,... Kaupstaðafólkið kvað frúin aungva hugmynd hafa um þann frið er móðir náltúra veitir, og meðan sá friður er ekki fundinn er andanum svalað af augnabliks- nýúngum. Hvaó er eðlilegra en að slíkt móti hverflynda augnabliks- menn, er hugsa mest um úflít líkama og fata og finna augna- bliksfró i heimskulegri tísku og öðrum lítíisverðum tílbreytíng- um?" (Sjálfstætt fólk, II. útgáfa, bls. 27.) II. „En sveitabarnið kemur út á gróna völlu, í hreint og tært and- rúmsloft, og um leið og það andar að sjer, streymir óþekt lífsafl um lfkama og sál. — Friðurinn, sem ríkir i náttúrunni, gerir skapið rðlegt og staðlynt. — Skrúðgrænt grasið, glitofið blómum undir fót- iiniini vekur fegurðartilfinningu, næstum lotningu, þægilegt er að hvílast í því, ilmurinn er angandi, kyrðin unaðsleg." (Hlfn 1929, bls. 113. Úr „Verðleikar bænda- stöðunnar.") „En sveitamaðurinn, hann kemur út á gróna völlu í hreint og tært andrúmsloft, og um leíð og hann andar þvi að sér streymir óþekt lifsafl um líkama og sál. Friðurinn sem ríkir i náttúrunni gerir skapið ósjálfrátt rólegt'og glaðlynt, skrúðgrænt grasið glit- ofið blómum undir fótum hans vekur fegurðartilfinníngu, næst- um lotníngu, þægilegt ér að hvílast i þvi, ilmurinn er ángandi, kyrðin unaðsle'g." (Sjálfstætt fólk, II. útgáfa, bls. 27.) III. „Brekkurnar, hlfðarnar, fossarnir lautirnar, og fjöllin verða æskuvinir, scm aldrei gleymast. ... Þau eru tíguleg og svipmikil sum fjöllin okkar. Fátt mun hafa haft dýpri áhrif á hjarta ykkur en einmitt hreinn og tfgulegur svipur þeirra. Þau veita okkur skjól f dölum sínum, og benda okkur með þvf á að veita einnig skjól ölliim þeim, sem eru lægri vexti og minni máttar en við sjálf." (Hlín 1929, bls. 114 Úr „Verðleikar bændastöðunnar.") „Brekkurnar, lautirnar, fossarnir og fjöllin verða æsku- vinir sem aldrei gleymast. Þau eru tiguleg og svipmikil sum fjöllin okkar. Fátt mun hafa haft öllu dýpri áhrif á hjarta ykkar en einmitt hreinn og tigulegur svipur þeirra. Þau veita okkur skjól í dölum sínum og benda okkur um leið á að veita einnig skjól öllum þeim sem eru lægri vexti og minni máttar en við sjálf." (Sjálfstætt fólk, II. útgáfa, bls. 27.) IV. „Hvar er unaðsælli frið að finna en f kyrlátum, blómsælum, fjalldölum, þar sem blómin þessi engilaugu, ef jeg mætti svo að orði kveða, benda til himins og bjóða mönnum að krjúpa frammi fyrir almættinu, fegurðinni, viskunni og kærleikanum. Alt þetta er voldugt og víðfaðma, en getur þó búið f einasta smáblómi. Það er ekki einskisvert að verða fyrir svona áhrifum." (Hlfn 1929, bls. 114. Úr „Verðleikar bænda- stöðunnar.") „Hvar, spurði skáldkonan, er unaðsælli frið að finna eh í kyrlát- um blómsælum fjalldölum, þar sem blómin, þessi eingilaugu, ef ég mætti svo að orði kveða, benda til himins og bjóða mönnum að krjúpa frammi fyrir almættinu, fegurðinni, viskunni og kær- leikanum? Já, sannarlega er alt þetta vold- ugt og víðf aðma. Konan sagði að það væri ekki einskisvert að verða fyrir svona áhrifum." (Sjálfstætt fólk, II. út- gáfa, bls. 27—28.) „Það þótti drengilegt á miðöld- unum að vernda lítilmagnann. Hvf skyldi það ekki þykja svo enn? En Iftilmagna getum við kallað alla þá, sem eru minni máttar en við sjálf, eða þurfa skjóls að leita undir okkar vernd. Gegningar, eða hirðing búpenings að vetrinum er göfugt starf." (Hlín 1929, bls. 114 — 115. tJr „Verðleikar bændastöðunn- ar.") „Það þótti dreingilegt á miðöld- unum að vernda lítilmagnann, sagði hún. Hví skyldi það ekki þykja enn? Lítilmagna vildi hún nefna alla sem eru minni máttar en við sjálf og þurfa skjóls að leita undir okkar vernd. Gegning- ar eða hirðíng búpeníngs að vetrinum er göfugt starf." (Sjálf- stætt fólk, II. útgáfa, bls. 28.) VI. „Fjósamenn og fjármenn fara snemma á fætur á morgnana út f kuldann, já oft út f grimdarfrost- bylji, til þess aö vitja um mál- leysingjana f húsunum. En þeir kveinka sjer ekki. Samúðin knýr þá áfram ogfrostbylurinn herðir þá og stælir. Þeir finna hjá sjer þrótt, sem þeir ekki þektu áður. Það vaknar hjá þeim hetjulund við að stríða við storminn, og þeim hlýnar um hjartaræturnar við þá hugsun að Ieggja á sig erfiði umkomuleysingjunum til góðs. — Svona er sveitalífið. Það „RÖSA- LUNDUR FÁTÆKTAR- INNAR" FONG HALLDÓRS LAXNESS í ræðu skáld- konunnar á Utirauðsmýri Eftir Eirík Jónsson Eirlkur Jónsson er besta uppeldisstofnun þjóð- anna, og bændurnir bera sveita- menninguna á herðum sjer.... Hjá þeim situr forsjál alvara f öndvegi, landi og lýð til bless- unar." (Hlín 1929, bls. 115. Úr „Verðleikar bændastöðunnar.") „Fjármaöurinn fer snemma á fætur á morgnana útí kuldann til þess að vitja um málleysíngjana í húsunum. En.hann kveinkar sér ekki, sagði hún. Samúðin knýr hann áfram. Frostbylurinn herðir hann og stælir. Hann finnur hjá sér þrótt sem hann þekti ekki áður. Það vaknar hjá honum hetjulund í stríðinu við storminn, honum hlýnar um hjartaræturnar við þá hugsun að leggja á sig erfiði umkomuleysingjunum til góðs. Svona er sveitalifið fagurt. Það er hin besta uppeldisstofnun þjóðarinnar. Og bændurnir bera sveitamenninguna á herðum sér. Hjá þeim situr forsjál alvara i öndvegi landi og lýð til blessunar." (Sjálfstætt fólk, II. útgáfabls. 28.) VII. „Ymsir ykkar kannast við trúarbrögð Persa. Þeir trúðu þvf, að guð Ijóssins og guð myrkursins ættu í sffeldum ófriði, og niönnum bæri að styrkja Ijóssins guð í baráftunni með þvf að yrkia akra og vinna að jarðabótum. Það er einmitt þetta, sem bændurnir gera. Þeir eru að hjálpa guðí, ef svo mætta að orði kveða, vinna með guði að uppeldi jurta, dýra og manna. Göfugra starf er ekki til á jörðu hjer." (Hlín 1929, bls. 115. Úr „Verðleikar bænda- stöðunnar.") „Ég veit ekki hvort þig kannist við trúarbrögð persa. Þessi þjóðflokkur trúði því að guð Ijóssins og guð myrkursins ættu i sífeldum ófriði, og mönnum bæri að styrkja ljóssins guð í barátlunni með því að yrkja akra og vinna að jarðabótum. Það er einmitt þetta sem bændurnir gera. Þeir eru að hjálpa guði, ef svo mætti að orði kveða, vinna með guði að uppeldi jurta, dýra og manna. Göfugra starf er ekki til á jörðu hér." (Sjálfstætt fólk, Il.útgáfa, bls. 28.) VIII. „Og þið bændur og búalið, sem oft eigið annrfka og hvíldarlitla daga. Verið ykkur þess meðvit- andi hve gott og göfugt verk þið eruð að vinna. Jarðyrkja ykkar er samstarf við sjálfan skaparann og hann hefur vclþóknun á því. En gleymið aldrei að það er hann, sem ávóxtinn gefur." (Hlín 1929, ®

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.