Lesbók Morgunblaðsins - 16.08.1980, Page 13

Örin vísar á hinn veröandi foringja, sem hér er aöeins tvítugur aö aldri og er hér
á mynd ásamt vinnufélögum sínum í járnsmiöju í Slóveníu.
Fyrri heimsstyrjöldin er skollin á; þaö er áriö 1914 og hér hittum við Tito með
byssu í hönd og til alls líklegan í skotgröfum á austurvígstöðvunum.
heimsstyjöldin brauzt út, var hann
hermaður í her Austurríkis-Ungverja-
lands.
Læröi rússnesku
í fangabúöunum
Neistinn, sem féll í púöurtunnu
Evrópu 1914, kviknaöi rétt hjá fót-
gönguliöanum Josip Broz: Serbinn
Gavrilo Princip skaut Franz Ferdinand,
krónprins, og konu hans í Sarajevo.
Austurríki-Ungverjaland setti Serbíu
haröa úrslitakosti og sagöi henni síöan
stríö á hendur 28. júlí 1914. Rússland
tók þegar aö vígbúast, en þaö var í
bandalagi meö Serbíu.
Hin hörmulega keöjuverkun, sem
byggöist á flóknu kerfl bandalaga,
hófst meö ódæöi, sem einn maöur
drýgöi, en kostaði aö lokum tíu
milljónir manna lífiö og tuttugu milljónir
heilsuna.
Viö upphaf stríösins var Josip Broz
undirliöþjálfi og var sendur til vígstööv-
anna í Rússlandi, þar sem hann varö
foringi könnunarsveitar. Hann gat sér
mjög góöan orðstír, en særöist í marz
1915 og var tekinn höndum. í fanga-
búöunum notaöi hann tækifæriö til aö
læra rússnesku, og þegar byltingin var
gerö, var hann nærstaddur, því aö
hann var bæöi í Pétursborg og Omsk.
Hann gekk síðan í lið meö rauðliðum.
Þegar hvítliöar, sem voru tryggir
keisaranum, tóku Omsk í júní 1918,
forðaðist Tito að blanda sér í innanrík-
ismál Rússa og skauzt í skjól hjá
vinsamlegum hjónum í útjaöri borgar-
innar. Þau áttu fallega dóttur, sem
Palageja hét. Þarna dvaldi hann um
tíma í sæmilegu öryggi, en hvarf svo
þaöan út á steppurnar, þar sem hann
komst í slagtog viö kirgískan ættflokk.
í honum var einnig stúlka, sem leizt vel
á manninn. Svo sem góöir siðir buöu í
þeim flokki, tíndi höföingjadóttirin
lýsnar af gestinum og beit þær meö
sínum fögru tönnum. En þegar til
lengdar lét, fór honum aö leiöast aö sjá
alltaf lúsablóö á vörum hennar, þegar
hún kom nálægt honum. Og jafnskjótt
og Omsk haföi falliö aftur í hendur
rauöliöa, hraöaöi hann sér þangaö,
kvæntist Palageju og fór fram á aö
mega snúa heim tíl sín meö konuna,
sem átti von á barni.
Forsaga að myndun
Júgóslavíu
Hann mátti það. Og eftir erfiö
Óumdeildur leiötogi í landi sínu: Tito
heldur til þjóöhátíðar ásamt Jovönku
konu sinni.
Aö leiðarlokum: Þjóöhöföingjar og
annað stórmenni vottuöu Tito virð-
ingu viö útför hans í Belgrad. Efri
myndin: Hinsta kveöja frá Jovönku.
feröalög meö járnbrautum og fljóta-
bátum komust þau loks til Kumrovec.
Heimkynni hans tilheyröu nú „Kon-
ungsríki Serba, Króata og Slóvena“.
Þaö var ekki fyrr en 1929, sem nafni
þess var breytt í „Júgóslavíu".
Hús foreldra hans stóö enn, en
móöir hans var látin og faðir hans
fluttur til annars þorps. Aöeins einn
bræöra hans bjó enn í Kumrovec.
Skömmu eftir komuna þangaö ól kona
hans son, sem aðeins liföi í tvo daga.
Eftir fyrri heimsstyrjöldina hófust
sigurvegararnir handa um aö skipa
málum Evrópu á þann veg, að aldrei aö
eilífu gæti komiö aftur til stríös. Þeir
skópu þrjú ný ríki, sem öll voru byggð
fólki með hin ólíkustu tungumál og
trúarbrögö.
Pólland hafði allt til 1795 veriö
sjálfstætt konungsríki með ríka út-
þenslutilhneigingu, og nú var þaö
endurreist sem lýðveldi meö veru-
legum fjölda úkrainskra og þýzkra
íbúa.
Tékkóslóvakía var tilraunasmíöi úr
landshlutum, sem áöur tilheyröu Aust-
urríki-Ungverjalandi, byggðum Tékk-
um, Slóvenum, Þjóöverjum, Ukrainu-
mönnum og Ungverjum.
En furðulegasta nýsköpunin var
Júgóslavía. Þaö var eins og sigurveg-
ararnir heföu saumað saman nýjan
skrokk úr afskornum limum á her-
sjúkrahúsi án þess aö leiöa hugann aö
því, hversu miklar líkur væru á því, aö
hann gæti lifað. í landi því bjuggu auk
Serba, Slóvena og Króata um hálf
milljón Ungverja og Þjóöverja og svo
einnig Svartfjallabúar, Makedóníu-
menn, Búlgarar, Rúmenar, Tyrkir og
ítalir. Hvaö trúarbrögö snertir voru
íbúarnir grísk-kaþólskir, kaþólskir, Mú-
hameöstrúar, mótmælendur og Gyö-
ingar.
Serbar voru fjölmennasti þjóðflokk-
urinn, nær 7 milljónir, og þeir lögöu til
höföuborgina, konunginn og embætt-
ismenn hans og töldu sig jafnframt
vera fremstu þjóö ríkisins. En þaö var
ekki þar meö sagt, aö þeir heföu á aö
skipa hinum beztu mönnum þess,
Króötum og Slóvenum fannst þeir vera
afskiptir. í fimm hundruö ár haföi
Serbía veriö tyrkneskt hérað, en ekki
orðið furstadæmi fyrr en 1817 og loks
sjálfstætt konungsríki 1881. Báöar
konungsættirnar, sem skiptust á aö
eiga hiö valta hásæti, voru komnar af
daglaunamönnum, og í þeim ættum
hneigðust menn til aö giftast niöur fyrir
sig og hljóta óeðlilegan dauðdaga.
Króatar og Slóvenar fengu ekki
skilið, hvers vegna þeir heföu stuölaö
að því því aö steypa Habsburgurum af
stóli, ef þaö væri aöeins til aö taka viö
þessu fólki sem yfirvöldum af Guðs
náö í staö þess aö stofna lýðveldi.
Sigurvegararnir héldu í einfeldni sinni,
aö meö þessu nýja Balkanríki hefðu
þau búiö til deiglu til aö bræöa saman
þjóöerni og trúarbrögö, en í reyndinni
höföu þeir smíöað útungunarvél
óstöövandi deilumála.
þessa forsögu veröa menn aö hafa í
huga, ef þeir vilja gera sér grein fyrir
sérkennum Júgóslavíu og þýöingu
þess manns, sem var farandverkamað-
ur, en þroskaðist upp í stjórnarskör-
ung, sem einsetti sér að skapa einingu
úr sundrungu og andstæðum.
Helmíngur allra verka-
manna var atvinnulaus
Hann haföi litla ástæöu til aö hrífast
af konunglegum hugsjónum, er hann
kom heim aftur eftir fimm ára vist í
stríösfangabúöum og þriggja ára kynni
af rússensku byltingunni. Þjóöfélagiö
haföi lítiö sem ekkert breyzt aö gerö.
Þar var aðeins komin til skjalanna ný
Framhald á bls. 15