Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 12
-^k^ "^W^T^" Freudisti eins ög þú hlýtur þegar að háfa gert þér grein fyrir. Ég trúi á lífshvötina og dauðahvötina. Þetta gerði Freud, því skyldi ég ekki gera það líka. Það er atvinna mfn að trúa því. Það var í fyrstu hugsjón, hugljómun, en með árunum, þessum enda- lausu endurtekningum, þá er Freud ekkert annað en brauð. Eg ét Freud." Hann hló við. Ég kannaðist við fátt eitt af því sem hann var að tala um, en samt roðnaði ég lítið eitt við að heyra þetta nafh, Freud. Mér fannst eins og bæði Ernir og Freud væru að gera gys að mér eða gerðu sér ódýrt gaman á minn kostnað. Eg tók eftir því að gretta færðist yfir andlit hans. Hann fór að ókyrrast og ég vissi af gamalli reynslu að þetta væri undanfari stórra tíðinda. Hann tók stórt reyksog og púaði beint í andlit mér. Horfði síðan á mig dágóða stund og yfir hann færðist ískðld ró. „Þegar þú sagaðir kranann sællar minningar í sundur þá varstu ómeðvitað að hafna eiginmanni þínum. í kynferðislegum skilningi fór hann beint á öskuhaugana." Ég rak upp skellihlát- ur. Hann leit alvarlegum augum á mig og ég fann að ég hafði hlegið á vitlausum stað í leikritinu. „Það er löngu orðið ljóst af samtölum okkar að ofheyrn þín stafar af niðurbældu kynferðislegu hatri á eiginmanni þínum, Eyjólfi. Losaðu þig við hann og fáðu þér annan." Ég sá strax að hér var hægara um að segja en í að komast. Gat kona á mínum aldri, 43 ára gömul, haft efni á slík- um munaði? Og börnin, ekki mundu þau liggja á athugasemdum sínum í þessu efni. Það kumraði í honum er hann heyrði mót- bárur mínar og honum virtist einhvern veginn svo innilega skemmt. „Alltaf má fá annað skip og annað föruneyti. Ertu ekki sammála?" Ég hrökk upp. Ég hafði gleymt mér alveg. Þetta hafði allt saman komið mér svo á óvart. „Já, er það? Jú, það hlýtur að vera hægt að fá sér nýjan farangur, ég meina föruneyti. Það hlýtur að vera," end- urtók ég og reyndi að brosa dálítið sann- færandi. Hann hélt áfram: „Þið konur eruð alltof lengi að átta ykkur á hverjir eru hinir raunverulegu böðlar lífs ykkar." Hann gerði hlé á ræðunni og fékk sér tog af vindlinum. „Þið eruð sffellt að kenna sjálfum ykkur um, eilífar sjálfsásakanir, alltaf að sækja vatnið yfir lækinn. Það er hin misheppnaða sköpun í alsheimsklukkunni sem slær vit- laust og setur ykkar eigin klukku úr jafn- vægi." „Hefur þá nokkurn tilgang að vera, þú veist, að skipta um," spurði ég og ég fann að rödd min skalf lítið eitt. „Auðvitað, auðvitað. Það eru ekki allar klukkur jafn vitlausar. En hvað þér viðvíkur þá hittumst við aftur á miðvikudaginn í næstu viku á sama tíma." Hann brosti til mín, stóð upp, gekk að dyrunum, opnaði hurðina, leit hvatlega til mín og sagði: „Já, hvað meðulum viðkemur, þá geturðu bara tekið þig saman í andlitinu, farið að ráðum mínum og hent þeim. En að öðrum kosti þetta venjulega, 2—3 töflur af hverri sort yfir daginn. Og reyndu nú endilega að taka þetta inn á rétt- i um tíma." Ég jánkaði þessu öllu saman, en sá að einhver hugdetta var að fæðast með honum. „Þú ættir að skrifa þér til hugar- hægðar um samskipti okkar. Þau eru orðin löng og ströng. Þú ættir að geta skrifað eitthvað um þau." Hann leit glettnislega til mín um leið og hann sagði: „En í guðanna bænum láttu það ekki birtast nokkurs staðar á prenti, enda sjálfsagt vandfundinn sá asni sem yrði svo vitlaus að gefa það út." Hann hló stórkarlalega. Áður en ég vissi af var ég komin út á götu. — Ég var stödd meðal blómakerjanna eins og sagði frá í upphafi þessarar sögu. Ég var á leiðinni, án þess að hafa hugmynd um það þá, í mitt síðasta viðtal til Ernis. Hann tók brosandi á móti mér: „Hvernig höfum við það í dag, munað eftir pillunum, þú heitir nú aftur?" hann leit spyrjandi á mig og ég sagði honum nafn mitt. „Já, já, alveg rétt, þetta er allt saman hérna í plögg- unum. Hefur Svarti seppi nokkuð komið í heimsókn? Þú manst, Churehill og þunglynd- ' ið. Nei, fyrirgefðu. • Ég er með kolvitlaust| spjald, eða sjálfur orðinn vitlaus." Hann hló. Fann auðsjáanlega rétta spjaldið og spurði: „Hefurðu munað eftir að taka töfl- urnar reglulega?" „Nei, ég henti þeim í klós- ettið eins og þú ráðlagðir mér, hripaði niður nokkur minnisatriði um samskipti okkar, skellti mér svo niður á Morgunblað og talaði við þá þar, eins og þú hafðir skipað mér og þeir lofuðu mér að þessi „spegilmynd" mundi birtast í Lesbók Morgunblaðsins í dag, sunnudag. Er ekki sunnudagur í dag?" Eg leit á Erni og sá að augu hans sem alltaf voru svo dauf voru nú orðin fallega blá, fagurvatnsblá og augnaráðið fjarrænt einsogeilífðin. ¦^^BPWeí' 1 rrraVffi láv. iinSvííis lifis iaiíJrw | jjtfjijf ijo iifidieáíi ÍS ÍIÉ íififtfi ív'd nae'sBbna Allt endurtekur sig eilíflega áir hugsuðir hafa haft jafh mótandi áhrif á nútímann og þýski heimspekingurinn Friedrich Nietzsche. Margar kenninga hans eru sveipaðar dularfullu andrúmslofti spámannsins og sé litið til sögu tuttugustu aldarinnar sést að þar hefur Um heimspekinginn Friederich Nietzsche og kenningar hans Vegna kenningarinnar um ofurmennið hefur Nietzsche verið tengdur upphafi þýzka nasista- flokksins. Én sannleikur- inn er sá, að hann hafði fyrirlitningu á þýzkri þjóðernishyggju og um Þjóðverja hafði hann þetta að segja: „Þeir hafa á samvizkunni sérhvern þann glæp sem framinn hefur verið gegn menn- ingunni á síðustu fjórum öldum." honum fátt skjátlast. Þrátt fyrir að hann lægi í undarlegu þagnargildi meðal sam- tímamanna sinna, varð hann seinna andlegt yfirvald þeirra sem vildu sameinað Þýska- land og þjóðernissinna sem f tilbeiðslu fylktu sér um kenningu hans um hið beinskeytta ofurmenni sem þeir töldu hornsteininn að Þýskalandi járnagans og þeir boðuðu. Þó var það menning Frakka og Miðjarðar- hafsþjóðanna sem Nietzsche var meira að skapi, ekki „Kultur" germönsku þjóðanna. Hann hafði megna andúð á andgyðingiegum áróðri, fordæmdi allt kynþáttahatur og bar lof á gyðinga. Hann átti í hatrömmum deil- um við systur sína, þegar hún giftist manni nokrum sem hugðist stofnsetja nýlendu í ''Hh ^^B Hfri VV 'M 1 '>L !M ^rn^r - ¦ ¦*' -*<*¦ >í- ' '¦'¦' •¦¦'¦'¦ ¦ /: ÉÉPT**, WWw -¦¦ J ¦ ¦'/ ¦ ; ' :.,"¦ ¦'JW-"-- '¦¦ m k "Tv^ ^bh fc^_ F"^i l^&mS, '-^^ Nietsssche á yngríárum. Suður-Ameríku, þar sem gyðingum væri meinaður aðgangur. Hann hafði fyrirlitn- ingu á þýskri þjóðernishyggju og um Þjóð- verja hafði hann þetta að segja: „Þeir hafa á samviskunni sérhvern þann glæp sem framinn hefur verið gegn menningunni á sfðustu fjórum öldum." Hann boðaði þjóðskipulag þar sem aðall- inn og herinn drottnuðu og varaði við hug- myndum hnignandi borgarastéttar um fé- lagslegt jafnræði og lýðræði, sem var í órjúf- andi tengslum við fyrrnefnda kenningu um „ofurmennið". Á því leikur hins vegar lítill vafi að Hitler og hyski hans hefðu ekki sótt í greipar hans annað en fyrirlitningu, því Nietzsche var fyrst og síðast húmanisti. Meðal eftirlætis orðtaka hans sem lýsa áttu viðbjóði voru: „almúgi", „þýlyndi", og „rót- leysi" og „hjarðdýr" og þessum orðum hefði hann vissulega beitt til að skilgreina nánar eðli nasistanna, sem á hinn bóginn vfsuðu til hans sem andlegs leiðtoga sfns. Höfuðástæðan fyrir þessum mistúlkunum er sú að Nietzsche var fremur „sjáandi" og skáld en kerfisbundinn heimspekingur. Viðfangsefni sín túlkaði hann af einstæðri málfarslegri snilld og skýrleika, en þau mynda ekki heilsteypt kerfi kenninga og i þeim gætir töluverðrar ósamkvæmni. Flest verka hans eru samsafn laustengdra, lýsandi spakmæla sem snerta á heimspeki, félags- fræðum, bókmenntum, siðfræði og trúar- brögðum og f mörgum þeirra fólst biturt andóf við ríkjandi kennisetningar. Sérstaklega var Nietszche uppsigað við kristindóminn og fylgikvilla hans, „þrælasið- ferðið". í sfðustu verkum sfnum, sjálfur á mörkum brjálsemi, gaf hann sér nafnið and-Kristur. Þegar hér var komið hafði andi uppreisnar leitt hann í hring og nú réðst hann að rótum þess trúarlega uppeldis sem honum hafði f æsku hlotnast. Því í raun var hann á sinn hátt eplið sem féll af eik prestsetursins. Það var ekki nóg með að faðir hans væri prestur heldur var hann kominn af klerkum langt aftur í ættir. Og sjálfur var hann predikari, f vissum skiln- ingi, allttil æviloka. Nietzsche deildi ákaft á kristindóminn, þó sjálfur fyndi hann mikið af siðferðilegum anda hans f sjálfum sér. Þessi meðvitaða nærgætni og góðmennska sem honum var eðlislæg, leiddu hann út í harkalegar árásir, eins og til að bæta fyrir að vera haldinn þessum kristilegu dyggðum. Á svipaðan hátt brást hann við veikbyggðum líkama sínum (hann var alla tfð heilsulítill). Hann hlóð hinn Ijósa, sterkbyggða norræna kynstofn ómældu lofti. Skírlífi sitt og feimni gagnvart konurn bætti hann sér upp með skjalfestri fyrirlitningu sinni á þeim. Hann þreyttist aldrei á því að skammast út í konur. í „Also sprach Zarathustra" (Svo mælti Zaraþústra) segir hann konur, enn sem komið er, ekki hæfar til að stofna til vináttu, þær séu enn kettir eða fuglar eða f besta falli kýr. „Manninn á að þjálfa til hernaðar, konuna til að geta hermenn. Allt annað er flónska." NAFNKÓNGSINS Hann fæddist 15. október í Röcken, þorpi nálægt Liitzen í Prússlandi. Þannig vildi til. að sá dagur var einmitt afmælisdagur keis- arans, Friedrich Wilhelms IV. Faðir hans var í sjöunda himni yfir þessari tilviljun. Hann hafði kennt mörgum úr hinni keisara- legu fjölskyldu og nú skfrði hann soninn eftir keisaranum. Þetta hafði þær ánægju- legu afleiðingar fyrir Friedrich að í bernsku hans voru afmælin almennir hátfðisdagar. Hann varð fyrir þungu áfalli þegar hann missti skyndilega föður sinn þrjátfu og sex ára gamlan. Upp frá því tóku konurnar á heimilinu við uppeldi hans og dekruðu við hann og gerðu hann næstum kvenlega næman. Hans mesta ánægja var fólgin í því að loka sig af og lesa úr Biblíunni eða lesa úr henni fyrir aðra af svo mikilli innlif- un að viðstaddir táruðust. Hann var átján ára þegar hann missti trúna og það sem eftir lifði ævi hans leitaði hann nýrrar trúar, sem hann seinna taldi sig hafa fundið í fagnaðarboðskap „ofur- mennisins". Hann varð bölsýnn eins og sá sem hefur lagt allt sitt undir í teningaspili og tapað. Hann tók upp líferni stúdentanna við háskól- ann í Bonn og Leipzig. Það er næstum fullvíst að hann hafi smitast af sárasótt á þessu tímabili sem aftur leiddi til andlegs áfalls hans 1888. Vitfirrtur og einmana lést hann 25. ágúst aldamótaárið 1900. Skömmu eftir komu hans til Leipzig 1865, uppgötvaði Nietzsche rit Schopenhauers „Heimurinn sem vilji og hugmynd", sem gjörbylti andlegu lffi hans. Seinna skrifaði hann að f þessu riti hafi hann séð „spegil sem ég skoðaði heiminn í, lífið og eðli mitt af skelfilegri tign". Svartnættið í heimspeki Schopenhauers varð ekki afmáð úr hugsun Nietzsches, þrátt fyrir að hann í riti hafnaði svartsýni fyrirrennara síns og kröfu hans um afneitun, mótstöðu gagnvart viljanum. Hermannadýrkun Tuttugu og tveggja ára var Nietzsche kvaddur í herinn en viðdvöl hans þar varð 12 .Ml.mtim muMHHlHllii.l.....m/m .....¦»¦»¦¦ ll'*ll II -..Ml lll»ll»lft|Éi Wtnl if.-~ —- ^'¦l-méímmmímVmftm.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.