Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 9

Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 9
Giotto di Bondoni málaðiþessa mynd áriðl303,enhún erhlutiaf vegg-skreytingu Scrovegni-kirkj- unnaríPadúa. Betlehemsstjarn- an erþarna sýndí mynd Halley-halastjörn- unnar, sem birst hafði tveim árum áður. aflað sér upplýsinga um eðli og eiginleika þessara fyrirbrigða, en um uppruna þeirra er enn lítið vitað. Hugsanlega eru þetta lítil dæmi um þá samþöppun, en varð, er reiki- stjörnurnar mynduðust úr loftefnum og ryki. Flestar þessara óteljandi halastjarna dveljast um aldur og ævi í hinu mikla skýi, er hreyfist hægt á gríðarstórri braut um sólina, en truflast öðru hverju af þyngdar- sviði stjörnu, er fer hjá. Nokkrar halastjörn- ur hverfa þá út í geiminn og eru glataðar sólkerfinu að eiiífu, en aðrar beygja í átt að sólu og birtast ef til vill jarðarbúum sem skær, síðhærð halastjarna. í fyrstu fara halastjörnurnar mjög hægt. Sólin er langt í burtu og þær verða varla varar við aðdráttarafl hennar. Með hverju ári sem líður eykst hraði þeirra og sólin framundan verður stærri og bjartari. Þegar halastjarnan er komin svo nálægt sólu, að hún sker yztu braut reikistjarnanna, hitnar yfirborðið,vegna orku sólarljóssins og sum fljótandi efni gufa upp. Fáeinar „ísfjaðrir" brotna af, en fylgja kjarnanum á braut hans og mynda ört vaxandi ský. HALASTJARNAN HALLEY SÉST Á NÝ Áður fyrr var litið á hana sem óheillaboða, en nú taka sex könnunarhnettir á móti henni, þeirra á meðal rannsóknarhnötturinn Giotto, sem mikils er af vænst. Síðast var halastjarnan hér á ferð 1910 og sást þá miklu betur en nú. Nýlega — eða íapríl 19S5 — vitnaðist aðá leirtöflu frá Babylon íBrítish Museum fundust flugrúnir, sem skýrðu fráþvímeðalltaðþvívísindalegriná- kvœnmi að halastiarnan sem síðar var , kennd við Halley befði birzt, sennilega áríðl64f.Kr. en nokkru sinni síðustu tvö þúsund ár. Lúð- vík taldi hana tákna „dauða drottnara", ástundaði föstur og bænahald og lét byggja kirkjur fram í andlátið, sem reyndar bar að þremur árum síðar. Halley skein einnig skært og ógnvænlega árið 1166 skömmu fyrir innrás Vilhjálms bastarðs f England. Á hinu fræga Bayeux-veggteppi er við- burðurinn sýndur. Tveimur umferðum síðar, árið 1222, var þessi halastjarna, sem fer sína reglubundnu braut, bendluð við ódæðis- verk Djengis-Khan og eftir tvær umferðir í viðbót við ógn þá, sem stafaði af Tyrkjum. Árið 1531 táknar upphaf raunhæfs mats og skilnings á „aster kometes eða „sfð- hærðri stjörnu", eins og Grikkir kölluðu þessi fyrirbæri. Fyrstu einblððungarnir, fyrirrennarar dagblaðanna, boðuðu nýja tíma og jafnframt upplýsingar um hala- stjörnur, sem fram til þessa höfðu verið álitnar einstakir boðberar illra tíðinda. Að visu taldi Marteinn Lúther halastiörnuna „öruggt merki um reiði Guðs", en hinn keisaralegi stjörnufræðingur, Peter Bienew- itz, kallaður Apian, sá meira. Hann tók eftir því og gaf það til kynna, að hinn leiftrandi hali stefndi ávallt frá sólu. Halastjarna nokkur, önnur en Halley, átti ríkan þátt í þvf, að hin ósveigjanlega heims- mynd Aristóteíesar tók að gliðna sundur. Um 330 f.Kr. hafði Aristóteles boðað þá kenningu, að halastjörnur væru ljósfyrirbæri „neðar tungli" í lofthjúpi jarðar. En árið 1577 gat hinn mikilvægi, danski stiörnu- fræðingur, Tycho Brahe, endanlega sýnt fram á það án sjónauka, að sú halastiarna, sem birtist það ár, hlyti að vera miklu fjær jörðu en tunglið. EdmondHalléy KemurTdlSögu Endanleg niðurstaða fékkst þó reyndar ekki fyrr en með hinni fádæma bjðrtu „halastjörnu aldarinnar" 1680 og komu Halley-halastjörnunnar tveimur árum síðar. Enski stiörnufræðingurinn Edmond Halley, sem þá var 24 ára gamall, frétti þá af þeirri hugmynd hins franska starfsbróður síns, Gian Cassini, þegar fyrrnefnda hala- stjarnan var á ferðinni, að verið gæti, að þar færi sú hin sama og sást 1577. Edmond Halley reyndi að reikna út braut halastjarn- anna, en samkvæmt því, sem opinberlega var kennt í þá daga, áttu þessir friðarspillar úti f geimnum að fara beina leið gegnum sólkerfið. En árið 1684 vildi þannig til, að hinn ungi stjörnufræðingur hitti þann mann, sem gat leyst vanda hans: Isaac Newton. Fundur þeirra f Cambridge varð sögulegur. Newton hafði þá þegar fundið lykilinn að lausn gátunnar um brautir halastjam- anna — það er áhrif þyngdaraflsins — en útreikninga sfna hafði hann ekki birt opin- berlega og meira að segja fann hann þá ekki. En að eindreginni beiðni Halleys reikn- aði snillingurinn þetta allt út að nýju og birti endurskoðaða útreikninga sfna f merk- asta riti sínu, „Principia". Haíastiörnur fóru einnig í sporbaugum umhverfis sólu, og því réð lögmál hins gagnkvæma aðdráttar- afls massanna. Verk Newtons með lögmáli hans, sem olii aldahvörfum, var prentað á kostnað Edmonds Halley. Hann gat að vísu ekki tekið til við að reikna út brautir hala- stjarnanna fyrr en tæpum áratug síðar. En eftir margra ára vinnu birti Halley loks útreikninga sína árið 1705. Samkvæmtþeim reyndust halastjörnurnar 1531, 1607 og 1682 vera ein og sama halastjarnan, sem færi á sporöskjulaga braut umhverfis sólu á um það bil 75 ára fresti. Edmond Halley leyfði sér síðan þann spádóm, sem átti eftir að gera nafn hans ódauðlegt: Umrædd halastjarna mun koma til baka árið 1758. Seinna lét hann í ljós þá von, að „komandi kynslóðir væru þáð heiðarlegar að neita því ekki, að þetta hafi Englendingur upp- götvað fyrstur manna". Edmond Halley lézt 86 ára gamall, 15 árum áður en halastjam- an, sem síðan hefur borið nafn hans, sneri aftur. Þegar svo saxneski bóndinn og áhuga- maðurinn um stjörnufræði, Johann G. Pal- itzsch, kom auga á halastjörnuna á að- fangadagskvöldi 1758, var ekki aðeins sigur fyrir Edmond Halley, heldur einnig Newton og náttúruvfsindi í heild sinni. Það var fyrsta sönnunin fyrir þyngdaraflskenningunni. Sfðan hefur hjátrúin f sambandi við hala- stjörnur farið minnkandi, og stjörnufræðing- ar hafa smám saman komið þeim örugglega fyrir í heimsmynd náttúruvísindanna. hvaðan koma HalaStjörnurnar? Flestir stjörnufræðingar álíta nú, að utan við yztu reikistjörnurnar svífi heill herskari halastjarna, er mynda eins konar ský, sem ná allt að 15 milljarða km út í geiminn, eða næstum þvf hálfa leið að næstu fastastjörnu. í þessum dimma afkima, þar sem sólin virð- ist ekki bjartari en hver ðnnur stjarna, eru hundruð milljarða halastjörnukjarna. Flestir þeirra eru um 1 km í þvermál, en örfáir eru allt að 70—100 km, og ekki er einhlítt, að þeir séu kúlulaga. Þegar þeir eru í heim- kynnum sfnum f skýinu mikla, er ekkert, sem bendir til, að þetta séu halastjörnur. Þetta eru dimmir kjarnar, mestmegnis gerð- ir úr fs, en blandaðir föstum lofttegundum svo sem metan, koltvíildi og ammoníaki. Þeir eru frauðkenndir og þéttleikinn lítill. Yfirborð þeirra virðist mjúkt eins og nýfall- inn snjór, en þegar innar dregur, er fsinn blandaður alls konar rykögnum og óhrein- indum. Með mikilli þotinmæði hafa menn SoMilljónKm LangurHali Um það leyti sem meðalstór halastjarna fer fram hjá braut Júpíters, er skýið, sem umlykur kjarnann, orðið nógu stórt til að það sjáist í sjónauka. Stöðugt nálgast hala- stjarnan sólina, fleiri efni gufa upp og bera burt rykagnir. Kjarninn þenst út og verður stundum 150.000 km í þvermál, en leiftrandi hallinn stefnir frá sólu. Hann er gerður úr ryki og loftefnum og feykist aftur úr kjarn- anum vegna þrýstings sólarh'óssins og hlað- inna agna, sem streyma frá sólinni. Halinn getur orðið allt að 80 milljón km langur og halastjarnan orðið skærari en reikistjarna. Flestar halastiörnur fara inn á langa sporbauga, sem ná þúsund milljarða km út í geiminn, og svífa þar í niðamyrkri um þúsund ára skeið, en ekki sleppa þær allar svo vel við kynni sín af sólu. Ef á vegi halastjö munnar verður stór reikistjarna, t.d. Júpíter, getur aðdráttarafl hennar svipt halastjörnunni inn á minni braut um sólu. Halastjðmur koma aftur og aftur og verða minni og minni. Þegar allur ísinn er horfinn, splundrast þær og eftir verður straumur agna, sem smám saman breiðast út um hvippinn og hvappinn, og halastjarnan er glötuðaðeilífu. MlKlL NÝ VITNESKJA ÍVÆNDUM Eins og áður sagði gætu halastjörnurnar verið litil dæmi um þá samþjöppun, sem varð, er reikistjörnurnar mynduðust úr loft- efnum og ryki. Þær gætu því á sinn hátt borið vitni um þann tíma fyrir 4,6 milljörðum ára, þegar sólkerfið varð til. Þegar „Giotto" og aðrir halastjörnukönn- uðir úti í geimnum hafa sent upplýsingar sínar til jarðar, og þegar hin alþjóðlega Halley-vakt er búin að vinna úr ðllum hinum nýju gögnum, munum við öðlast meiri vitn- eskju um halastjömur en fékkst með stjömuskoðun í þrjú hundmð ár. En forvitni þeirra vísindamanna, er kanna halastjömur, er vissulega engan veginn svalað með hinum nýju upplýsingum. Þá langar til að fá sýnishorn úr halastjörnu- kjama til rannsóknar á tilraunastofu. Áætl- anir um ómannaða halastjörnuleiðangra hafa þegar verið gerðar bæði í Bandaríkjun- um og Evrópu. Það gæti gerzt fyrir árið 2000, að gervihnöttur skyti tæki, sem líktist skutli á halastjömumar Wild 2, Tempel 2 eða Kopff og næði stykki úr kjamanum. Skyldi vfsindamðnnum enn vera eitthvað hulið um halastjömur, þegar Halley kemur næst-árið2061? Sv.Ásg. Samantekt úr „ZEIT magnzin" með innskoti úr „Reykistiöriiimum" AB. LESBOK MORGUNBLAÐSINS 15.MARZ1986 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.