Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 15.03.1986, Blaðsíða 13
I endaslepp þvi hann féll af hestbaki og hlaut varanlega fötlun. Engu að síður átti hann eftir að votta hermennskunni virðingu sína þó sjálfur gæti hann ekki tekið þátt í henni, því hinn spartverski agi og þrautpínandi þolraun prússneskra heræfinga höfðuðu sterkt til hans. Nietzsche var gert kleift að hefja nám að nýju og í febrúar 1869, þá aðeins tuttugu og fimm ára gamall, var honum veitt dokt- orsgráða (án hefðbundinnar doktorsvarnar) í klassiskum málvísindum við háskólann í Basel. Þessi virta stofnun átti sér fjögur hundruð ára sögu. Þarna kynntist hann ságnfræðingnum fræga Jacob Burckhardt og hann tengdist vináttuböndum við guð- fræðinginn Franz Óverbeck og tónskáldið Peter Gast. í Basel uppgötvaði hann kenn- arahæfileika sína og þar dvaldist hann því næstu tfu árin eða þar til hann neyddist til að segja að sér vegna framvindu sjúkdóms síns. Kynni hans og Richards Wagner, sem hann hafði hitt í Leipzig skömmu áður, reyndust þó afdrifaríkust. Vinátta þessara tveggja manna og gagnkvæm virðing þeirra jókst stórum eftir að Nietzsche heimsótti Wagner í Triebschen nálægt Luzern. Þar hafði tónskáldið, sem þá var fimmtíu og sex ára, stofnað heimili ásamt Cosimu von Biilow (þau giftust ári síðar). Sjálfur var Nietzsche alls ekki 'slæmur músíkant. Hann lék dáindis vel á píanó og hafði jafnvel samið nokkur kammerverk. Hann varð gjörsamlega berghuminn af Wagner bæði sem einstakling og hug- myndasmið Gesamtkunstwerk. Það var yfir- litsmiðill sem fól í sér öll listform og list- greinar. í nokkur ár var Nietzsche ákafasti og hæfileikaríkasti lærisveinn og talsmaður Wagners. Þessi samskipti urðu kveikjan að riti Nietzsches „The Birth of Tragedy from the Spirit of Music" (1871). í því setur hann fram skilgreiningu á gríska harmleiknum i anda Wagners. Þarna lítur sú kenning dagsins ljós að sönn listsköpun verði fyrir innbyrðis baráttu geðshræringanna, að sköpunarmáttur sé hamdar geðshræringar, sem síðan sé veitt í réttan farveg. í verkinu er farið inn á ótal mörg svið en megininn- riðir þess eru útlistun Nietzsches á tvískipt- ingunni, bæði í listinni og í lífinu, í lögmál sem hann nefnir Appolónísk og Diónísísk. Hið fyrra merkir í einfölduðu máli flótta frá hvunndeginum með því að skapa fögur form sem hugurinn getur endurnærst í. Hið seinna, sem birtist ljóslifandi í þeirri hálf ölvunarkenndu vímu þess er nýtur fegurðar, er ekki í sjálfu sér lögmál um fegurð heldur hvernig beina megi hinni innri spennu sem fegurð orsakar, þ.e.a.s. tryllt og ómótstæði- leg löngun til að tjá sig. Nietzsche sagði að þessar tvær tilhneigingar í mannlegu eðli hafi runnið saman í eina og útkoman varð forngríski harmleikurinn. AUGU LÆmSVEINSINS LJÚKASTUPP Brottför Wagners til Bayreuth í apríl 1872 reyndist fyrsta feilnótan í sambandi þeirra. í fyrsta sinn vék ótakmörkuð hollusta Nietzsches við tónskáldið fyrir vonbrigðum þegar hann uppgötvaði þjóðernisrembu og gyðingahatur Wagners. Skömmu síðar hafði myndast óbrúanleg gjá á milli þeirra og gremja Nietzsches fékk útrás í skrifum hans um þennan atburð (Der Fall Wagner, Nietzsche contra Wagner). Nietzsche flúði frá listum og hinum díón- ísíska hita og ofsa Triebschen og Bayreuth og leitaði hælis í svalandi andbyr hinna appólónísku vísinda. í Menschlich, allzu Menschlich (Mannlegt, alltof mannlegt) fór sálfræðingsins fyrst að gæta. Ritið er óvæg- in greining á leyndum hvötum að baki mannlegri hegðan (þ. á m. hans eigin) sem hann segir þjóna þvi markmiði að bjarga mönnum frá hjátrú, sérstaklega frá þeirri slægustu: dulspekinni. Arið 1879 þegar hann var þrjátíu og fimm ára og hefði átt að vera í blóma lífs síns, fékk Nietzsche taugaáfall semnæstum gekk af honum dauðum. En hann náði sér og batinn kveikti í honum ást á heilbrigði og sólskini, á lífinu, hlátri og dönsum og tónlist suðursins (sem opinberaðist honum í óperu Bizets, Carmen). Hann gerði einnig tilraun til að sættast við mannlegar takmarkanir og örlög sín. „Forskrift mín að mikilleika er amor fati (ást á örlögum sinum), ekki aðeins að standast allar þolraunir heldur einnig að láta sér þær líka," skrifaði hann. Af næstu bókum hans, Morgenröte (1881) og Die Fröhliche Wissenschaft (1882) endurspeglast einmitt þessi þakkar- gjörð til lífsnautnarinnar og hljóð sátt við hinar á tíðum tregafullu takmarkanir. Sú ró sem hann öðlaðist á ferðum sínum um ítalíu, Sviss og Þýskaland þar sem hann sóttist eftir einveru, var fremur einhverri sáttarlund að þakka en innri lífsfyllingu. Orsakanna var ekki að leita í naumum fjár- hag Nietzsches (hann var á lágum launum hjá háskólanum), því gagnstætt Wagner hafði hann enga þörf fyrir munað. Hins vegar leið hann stöðugar þjáningar, sem hann óskaði stundum að dauðinn myndi binda enda á. Þá reið yfir hann enn eitt sálaráfallið þegarkona að nafni Lou Salomé, snargáfuð ung rússnesk mær og eina kven- veran sem Nietzsche nokkurn tíma þráði, neitaði bónorði hans. Hún dáði heimspeking- inn Nietzsche takmarkalaust en kærði sig ekkert um hann sem eiginmann. Þrátt fyrir vonbrigði og heilsuleysi (eða kannski einmitt vegna þess) knúði Nietzsche sig miskunnarlaust til starfa, líkt og hann vissi að hann hefði nauman tíma til að koma boðskap sínum á framfæri. Og úr öskustó þessara atburða reis hans stórkostlegasta verk, Also sprach Zarathustra. Þetta var meistaraverkið, það vissi hann vel. Afskipta- leysi almennings mætti hann með taumlausu stolti. Hann skrifaði: „Þetta eina verk gildir, það stendur eitt og sér. Við ættum ekki að tala um skáldin í sömu andrá og við hugleið- um það. Sennilega hafa fá verk yerið samin af slíkum vitsmunum. Væri allri þeirri andagift og manngæsku sem býr í sér- hverjum andans manni safnað í eina heild, nægði það ekki til að semja eina einustu af ræðum Zaraþústru." Þó litið sé fram hjá þessu hálf-vitfirringslega sjálfshóli, leik- ur enginn vafi á því að þetta er eitt stórfeng- legasta verk 19. aldar. Engu að síður átti Nietzsche í mestu erfiðleikum með að fá það útgefið. Bókin reyndist gjörsamlega misheppnuð söluvara, en mörgum árum eftir dauða Nietzsches, sló hún öll met í sölu. Valdadýrkun í bókinni snýr Zaraþústra-Nietzsche aftur til byggða eftir einveru uppi á fjöllum. Hann tekur að predika yfir lýðnum á markaðstorg- innu en fólkið yfirgefur hann og snýr sér að því að fylgjast með línudansara. Hann fellur af línunni og deyr en Zaraþústra jarðar hann með eigin höndum, því maður- inn hafði gert hættuna að sínu lifibrauði. „Lifið hættulega," predikar hann. „Ég boða ykkur komu ofurmennisins. Maðurinn er það sem þarf að yfirstíga." AUar skapaðar verur búa yfir löngun til valda en aðeins maðurinn getur öðlast vald yfir sjálfum sér. AUt sem eykur á valdatilfinninguna er af hinu góða. Tilfinningin fyrir auknum völdum og yfir- stignum hindrunum er hamingja. „Mann- kynið öðlast markmið með ofurmenninu. Með því öðlast hugtökin gott og illt merk- ingu." í þessu samhengi má kalla ofurmenn- ið „arftaka guðs". „Guð er tilgáta, en ég vil að tilgátur leiði ykkur ekki lengra en vilji ykkar til sköpunar leyfir." f huga Nietzsches hefur guð gufað upp og við stöðu hans tekur ofurmennið. Það mun ekki gerast án þess að skærur blossi upp, en menn ættu að fagna því. „Virðið friðinn sem vísi að nýju stríði. Og skamm- vinnan frið betur en langvinnan. Þið segið að góður málstaður réttlæti jafnvel stríð? Eg segi ykkur: Það eru góðu stríðin sem rétt- læta hvern málstað. Hugrekki og stríð hafa fengið meiru áorkað en góðgerðarsemi..." I Zarathustra er kenning Nietsches um hina eilífu endurkomu fullmótuð, en hennar gætti fyrst í Die Fröhliche Wissenschaft. Hún er afleiðing tveggja heimspekilegra skilyrða, i fyrsta lagi þarfarinnar til að út- skýra heiminn og i öðru lagi þarfarinnar til að sætta sig við hann. „AUt endurtekur sig eilíflega og við sjálf einnig. Nú dey ég og rotna... á einu andartaki hætti ég að vera... en sú orsakaheild, sem ég er nú flæktur í, mun taka sig upp á ný — hún mun endurskapa mig. Eg mun snúa aftur til samsvarandi lífs, til nákvæmlega sama Iífs eilíflega, jafht til stærstu atburða þess sem hinna smæstu. Og aftur mun ég boða ykkur eilífa endurkomu hlutanna." Það er rétt augljóst að þessar opinberanir ber fremur að líta á sem hugsýnir skálds en rökfærslu heimspekings um dauðann, himnaríki og helvíti. Þær er hvorki hægt að sanna né afsanna. Það sem stendur óhagganlegt er að kjarnyrt snilld Nietzches, blindandi málskrúð og þróttmikil og ósveigj- anleg uppreisn hans gegn öllum kreddum í vísindum, trúarbrögðum og siðum, er óend- anlega örvandi fyrir hugann og hann höfðar sérstaklega til ungdómsins og þeirra sem eru ungir í anda. Uppreisn hans gegn því að Rfkið væri sett skör hærra einstaklingn- um, mun ekki geta af sér stjórnleysingja. Hún mun fá lesandann til að hugsa um ómissandi hlutverk allra stjórnvalda en jafn- framt íhuga takmarkanir þeirra. Hið sama á við um aðrar kenningar hans. Nietzsche er og verður einn djarfasti leiðsögumaðurinn sem völ er á um víðlendur hugans. Greín þýdd úr tímaritinu Ne w Knowledge. ERLENDAR BÆK U R ANDRELEVOT: F. SCOTT FITZGERALD. A Biography. Tr. from the French by William Byron. Penguin Books 1985. I< SCOTT PITZGERALD Ekki einasta að hægt sé að þakka F. Scott Fitzgerald það að hafa skrif-. að meira en prýði- legar bækur, hann átti stóran þátt í því að samtíma- maður hans og þungaviktarmaður í bókmenntunum, Ernest Heming- way, öðlaðist þá ágætu frægð, sem vera má hafi neytt hann til þess ráðs að hola innan á sér hausinn með blýkúlu. Þeir Hemingway og Fitzgerald kynntust í Evrópu og þá vitaskuld í Paris þar sem einhver dularfyllsta goðsaga nýald- ar er alltaf að endurtaka sig, goðsagan um rithöfunda og listamenn sem þangað fara og sitja þar um einhvern tíma. „Góðir Ameríkanar fara til Parísar þegar þeir deyja," sagði Thomas Appleton og hafði ekki rétt fyrir sér, í það minnsta ekki hvað varðar E. Hemingway og Fitzgerald. Nei, það var af efnahagslegum ástæðum sem menn sátu lengi í Evrópu, allt var helmingi billegra heldur en í Ameríku og að auki boðið upp á aðrar og máski fleiri lystisemdir þar en í Nýja heiminum. En allt um það. Fitzgerald las Hemingway og sötraði méð honum viskí og svipaðar veigar og mun hafa truflað þann siðarnefnda við vinnu sína. En Hemingway átti hauk í horni þar sem Fitzgerald var, hann kom honum á samning í New York. Fitzgerald fór til Evrópu 1924 og hafði þá sent frá sér fáeinar bækur. Árið 1925 kom svo The Great Gatsby út og er sú bók talin meistarastykki hans. F. Scott Fitzgerald átti eina Zeldu fyrir konu, hún var geðklofi og varð honum líkast til minna úr verki þess vegna eða þá í bland við mikla áfengisdrykkju sem hann stundaði tíðum. Það var á jazzöldinni að Fitzgerald stóð í blóma, hann lést 44 ára að aldri í desember 1940. Þessi bók um Fitzgerald er skrifuð af frönskum manni sem er prófessor í amerísk- um bókmenntum við Svartaskóla í París. Hún er læsileg og varpar ljósi á starf þessa ágæta rithöfundar, F. Scott Fitzgerald. NANCYMILFORD: ZELDA FITZGERALD. Penguin Books 1985. N~A H C T M l_ I F 0_BJ> AUir láta eitthvað af sér leiða. Sumir eru slík óhófleg góðmenni að allt sem þeir taka sér fyrir hendur er gott og ekki þá fyrst og fremst fyrir þá sjálfa heldur miklu frek- ar samferðamenn þeirra og eftir- komendur. Þessi kostur finnst tilamunda afar sjaldan með stjórnmálamönnum þó langt í frá þeir séu illmenni að upplagi eða þess konar eigin- hagsmunaseggir að ekki taki nokkru tali. Nú, ef út í það væri farið væri auðvelt að sýna fram á það að alger góðmenni eru ekki á hverju strái og þar með hljóta þeir sem ekki eru það að vera illmenni. Maðurinn hefur svo búið sér til einskonar stigatöflu þegar dæma þarf hversu góðir eða allajafn- an vondir menn eru og jafnast taflan á við heitin á vindhraðanum, og er ónákvæm viðmiðun. Undirritaður las af skemmtun nokkurri, hryllingi einnig og forvitni, ævi- sögu þeirrar konu sem hét áður en hún gaf sig F. Scott Fitzgerald Zelda Sayre og ólst upp suður í ríkjum Bandaríkjanna, skrifaði bækur og hafði yndi af dansi. Ung giftist hún F. Scott og gjörðist veik á geði og átti af þeim sökum erfitt og bera bækur hennar þvi vitni. Ævisaga þessi er hvorki betri né verri en sæmilegar ævisögur sem ekki eru svo'margar, því ósæmileg miðlungsmennska ræður jú lögum og lofum á ævisagnamark- aðnum eins og víðast hvar annars staðar. Sumsé, góð bók Zelda Fitzgerald. Og spyrji nú hver, hvað upphafsstef þessa pistils hafi með bókina að gera. Jú, víst má telja að Zelda Fitzgerald hafi gert bókmenntir Norður-Ameríku nokkru fátækari, þó það hafi alls ekki verið hennar sök að F. Scott Fitzgerald yrði minna úr verki en efni stóðu kannski til, svona beint, konan var jú sárlasin á sálinni, var geðklofi og það getur enginn orðið, eins og menn verða lögfræðingar, bifreiðastjórar eða slátrarar, það eru þeir menn einfaldlega sem sjúkdómurinn herjar á. Og hvort hefur Zelda Fitzgerald þá verið; góðmenni eða skúrkur? DIRKBOGARDE: WESTOFSUNSET. Penguin Books 1984. Þegar svo er kom- ið að maður gleðst yfir því sem ber hinu versta vitni, feginn því að þar sé í það minnsta ekki þessi leiða meðalmennska á ferðinni, þá er það stórfenglega og góða svo sjaldgæft og dýrmætt að það verður heilagt og maður áræðir ekki að leiða hugann að því, hvað þá að tala um það. Og þetta er auðvit- að framþróun mannsins, eða úrkynjun, að þakka eða kenna, eftir því hvort maður rembist eins og rjúpan við staurinn að skera sig nú ekki um of úr umhverfinu, vera eins og nágranninn, lifa eftir boðorðum nútímans sem eru á annars konar töflum en þau sem Móses sýndi ferðafélðgum sínum forðum tíð, það eru normin eða staðlarnir upp á ákveðna íslensku, eða ekki, vera ögn upp á kant við almenn viðhorf, vera minnihlutamaður í öllu. Ekkert er ömurlegra og kotungslegra en meðalmennskan. Og vitaskuld kemur hún alls staðar fram, á öllum sviðum mannlegra viðfangsefha, nema ef vera skyldi í ímyndun barns sem blessunarlega sér sjaldan á sjón- varp og stígur fám sinnum upp í bíl. Og West of Sunset ber meðalmennskunni vitni og nægir það eitt til að hliðrað verði til fyrir henni í hillunni undir gólfi sem brátt fyllist. Malise Ruthven: Islam in the World. Penguin Books 1984. Spámaðurinn Mú- hameð, fæddur í Mekka á að giska árið 570, stundaði kaupmennsku þar til hann var kallað- ur af guði sínum til að boða rétta trú. Þá var hann um fertugt og þekkti af ferðum sínum atta stíga, allar víddir eyði- merkurinnar. í ein tuttugu ár tók hann við orðinu af himnum og var þá rituð hin mikla bók, Kóraninn. Þar með hafði Islam tekið fyrstu spor sín og áttu hermenn Allah eftir að flæða yfir löndin, snúa fólki frá villu, hertaka þjóðir og ógna Evrópu mjög. Islam er dreift um alla jörðina. Flesta for- mælendur á trúin í Afríku og Asíu, allnokkur fjöldi býr í Evrópu, fáir aftur á móti í Ástral- íu og Ameríku. Múslimar standa saman. Svo rík er trúarhefð þeirra. Mörg af fátæk- ustu ríkjum heims eru byggð nær einum múslimum og þau olíuríkustu einnig. En um Islam í veröldinni er hægt að lesa af þessari bók og verður maður nokkru fróðari þó mikið vanti upp á að maður geti talið sig þekkja þessi trúarbrögð eða lífsstfl, eftir að hafa lesið hana. Höfundurinn er fæddur í Dublín. Hann er höfundur tveggja annarra rita og leggur BBC til þjónustu sína í málum sem varða Islam og pólitík þess. Guðbrandur Siglaugsson LESBÓKMORGUNBLAÐSINS 15.MARZ1986 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.