Lesbók Morgunblaðsins - 16.05.1987, Page 13

Lesbók Morgunblaðsins - 16.05.1987, Page 13
Teikningin er eftir fanga úr Buchenwald-fangabúðunum. Ég frétti af handtöku Hermanns síðla hausts 1935, hálfu ári áður en ég yfirgaf Þýzkaland. Énginn vissi neitt um tildrög handtökunnar. Augljóslega hafði leyni- lögreglan verið þar að verki. Ekki var vitað nákvæmlega hvar Hermann var í haldi; ef til vill var það í Albertstrasse. Síðar kom í ljós, að hann hafði endað í Buchenwald. litla bók um fólk af minni kynslóð sem fall- ið hafði í baráttunni gegn Hitler. Ég ritaði nöfn á lista, og eitt þeirra var nafn Her- manns. Mig fýsti að vita hvort hægt væri að ná til einhverra ættingja hans. Ég komst að því að móðir hans hafði dáið í Berlín í stríðinu. Systir hans, sem hann hafði stund- um talað svo innilega um við mig, bjó erlendis; hún var gift breskum liðsforingja og hafði þá fyrir tveimur árum flust frá Berlín til Lundúna. Hún var nú frú Young, ég hafði fundið hemilisfang hennar. Ég sendi henni alllangt bréf, þar sem ég gerði grein fyrir erindi mínu. Ég sagði að sú mynd sem ég hygðist gefa af Hermanni í frásögn minni yrði að lifa. En mig vantaði sitthvað um æsku hans og unglingsár. Mig vantaði allt það sem gerst hafði í lífi hans áður en ég kynntist honum. Ég fór fram á það í bréfinu að ég fengi að sjá bréf hans og skjöl, ef hún vissi um einhver þeirra. Ég kvaðst vona, að sakir vináttu bróður hennar og mín, væri nafn mitt ekki ókunn- ugt henni. Sökum þessarar vináttu, skrifaði ég, væri ég að vona að hún liðsinnti mér. Ég þurfti ekki að bíða lengi eftir svari. Nafn mitt hafði hún heyrt öðru hveiju. Hún mundi enn hve hlýlega bróðir hennar hafði talað um mig. Samt sagðist hún ógjarnan láta frá sér þau gögn sem ég hafði falast eftir. Það væri líka óhægt um vik að gera eftirrit af þeim. Því væri best að við hitt- umst einhvern tíma í Lundúnum og ræddum málin; hún bjóst ekki við að koma til Berlín- ar á næstunni. Undir niðri bar bréfið vitni um efasemdir. Þetta verður erfltt, hugsaði ég- Það atvikaðist svo, að ég varð af ýmsum ástæðum að fara til Lundúna þremur mán- uðum síðar. Ég tilkynnti frú Young komu mína tímanlega. Ég hafði ekki komið til Lundúna síðan skömmu fyrir stríð. Það var margt sem tengdi mig þessari borg; ég hafði heimsótt hana alloft. Þó fannst mér í senn sem ég þekkti hana og hún væri mér ókunn. Hún var eins og fjarskyldur ættingi, sem bam er feimið við og umgengst með óttabland- inni virðingu. Frá jámbrautarstöðinni hélt ég á lítið hótel í Kensington. Ég tók fljótt að sinna því verkefni sem í rauninni var megin- ástæða ferðar minnar. Næsta morgun hringdi ég í frú Young. „Eg er hún,“ svaraði rödd í símanum. „Hvað er þér á höndum?" Ég kom ekki upp orði af undmn: „Fyrirgefðu," bætti röddin við, „auðvitað veit ég hver þú ert og hvers þú óskar. Ég hef oft hugsað um bréf þitt.“ „Ef til vill gætum við ...“ sagði ég, en rödd mín brast. „Hermann minntist oft á þig,“ sagði hún hægt. „Eða var það annars ekki svo oft? Við sáum hann svo sjaldan, móðir mín og ég. Við vissum ekki heldur hvað hann hafði fyrir stafni. Nafn þitt nefndi hann aldrei. Hann talaði um vin sinn, og þegar þú skrif- aði þóttist ég vita að þú værir hann. „Já,“ sagði ég, „ég er þessi vinur.“ Hún ræskti sig öðm hverju. Stundum hikaði hún. Eftir nokkra stund tók ég eftir því að í hvert sinn sem hún talaði hélt ég niðri í mér andanum. Ég hélt niðri í mér andanum til að hlusta betur á rödd hennar. Til að finna í henni aðra rödd sem auðvitað var dimmari og ömggari, og einu sinni hafði sagt: „Eiginlega fæmð þið býsna vel sam- an.;.“ „Ég vildi gjaman," sagði ég, „tala við þig um Hermann." „Guð minn góður,“ sagði hún, „það er nú langt um liðið. Hermann, Guð minn góð- ur. Stóri bróðir minn sem hugsaði svo lítið um okkur. Hann vildi heldur breyta heimin- um. Og svo dundi ógæfan yflr. Það hefði svo sem mátt sjá fyrir." „Hann hugsaði," sagði ég: „Hann hugs- aði líka um þig. Hann hugsaði einmitt sérstaklega um þig. Hann ..." „Ég veit hvað þú átt við,“ sagði röddin. „Ég hef reynt ýmislegt sem ég þekkti ekki þá.“ „Ef til vill gætum við hist,“ sagði ég. „Það gleddi mig, ef ég mætti einhvemtíma heimsækja þig.“ Ég heyrði að hún ræskti sig. „Það er því miður ekki hægt í dag,“ sagði röddin eftir nokkra þögn. „Ég er vant við látin allan daginn." „Ef til vill hentaði þér það betur á morg- un, “ sagði ég: „Eða hinn daginn." „En hvað þú ert þijóskur, kæri vinur," sagði röddin með háðskri undmn. Ég fann að ég skalf, því að þetta var rödd Her- manns. Ég hafði þá enn heyrt hana! Samt var þetta líka kvenrödd, rödd systur hans sem hugsanlega líktist honum í útliti. Syst- ur sem hann hafði hrósað svo mjög í eyru mér. „Hvers vegna þennan asa. Hvers vegna þarf yfírleitt að draga alla þessa hluti fram í dagsljósið? Látnir skulu fá að hvfla í friði. Við fórum í gegnum öll skjöl þá.“ „Ég kem þegar það hentar þér,“ sagði ég vonsvikinn. „Á morgun eða hinn daginn eða enn seinna. Vegabréfsáritun mín gildir í tvær vikur.“ „Ég losna víst ekki auðveldlega við þig.“ Röddin reyndi að vera glaðleg, en ég heyrði aðeins gremju. „Sjáðu nú til. Það er ekki hægt heima hjá mér. Hittumst því frekar niðri í borginni. Klukkan átta í kvöld." Hún nefndi veitingastað í Soho sem ég kannað- ist við. „Ég verð þar klukkan átta,“ sagði ég. „Þú hlýtur að fínna mig. Á borði mínu mun liggja eintak af Financial Times. Ég geri tæpast ráð fyrir að margir komi með Financ- ial Times á þennan stað." Hún hló lítillega og lagði á heymartólið. Ég reyndi að eyða tímanum. Ég lét vin minn D. bjóða mér í klúbb sinn, þræddi götur í Albany og las fjölda dagblaða í Hyde Park. Ég kom á veitingastaðinn tíu mínútum fyrir átta. Hann var nokkuð þétt- setinn. Ég sagði þjóninum að ég ætti hér stefnumót, væri að bíða eftir konu. Ég drakk eitt glas af campari og hafði ekki augun af dyrunum. Klukkan var orðin tæplega hálfníu þegar þjónninn kom til mín og sagði að sér skeikaði varla, ég hlyti að vera rétti maðurinn. Það væri kona í símanum sem vildi tala við mig. „Gjörið svo vel að koma með mér,“ sagði hann. „Símaklefinn er hér.“ „Mér þykir það leitt," sagði röddin. „En ég er hrædd um að ég eigi ekki heiman- gengt.“ „Ég gæti vel beðið lengur,“ svaraði ég. „Ég hef hugsað mig um,“ sagði hún. „Eg vil síður koma. Ég þoli ekki að æsa mig upp. Það er líka svo langt um liðið, hvaða máli skiptir allt þetta ...“ „Hann á það hjá mér,“ sagði ég. „Skil- urðu það ekki?“ „Ég skil þig fyllilega," sagði röddin. „En ég efast um að þú skiljir mig. Líf mitt hef- ur breyst, nú er allt öðru vísi. Ég er ánægð með, að það skuli vera þannig. Ef þú skrif- ar um Hermann og það birtist á prenti þá gæti það valdið mér óþægindum.“ Röddin líktist nú skyndilega engri annarri rödd. Hún kom úr nöprum fjarska. Hún þagnaði skyndilega. „Ég held,“ sagði ég, „að þú hafi óþarfa áhyggjur. Hveijir ættu að tengja þig ein- hveijum tilteknum Hermanni R. ef þú vilt það ekki?" „Þeir eru margir," svaraði röddin, „sem eru forvitnir um það sem kemur þeim ekki við. Veistu það ekki? Hér vita margir að ég er þýsk, að ég kem frá Berlín, hvað ég hét_ í æsku.“ Ég fann til ömurlegs tómleika. „Þér get- ur ekki verið alvara," sagði ég. „Ég er kominn hingað vegna Hermanns, að vísu ekki eingöngu, en samt mest vegna hans.“ „Mér þykir það mjög leitt," sagði röddin. „Ég hef samúð með þér, þótt þú sért einn þeirra sem stöðugt hræra upp í því liðna, geta ekki látið heiminn í friði.“ „Hvaða heim áttu við?“ spurði ég. „Ef til vill væri heimurinn dálítið rólegri og skynsamari ef menn eins og Hermann hefðu )ar einhveiju ráðið. En þeir drápu hann." „Ég ætla ekki að þrasa við þig,“ sagði röddir., „Ég ætla ekki heldur að æsa mig upp. En þú getur ekki reitt þig á mig.“ „Sjáðu til,“ sagði ég, „sjáðu til. Hugsaðu um...“ „Þetta er mitt síðasta orð,“ sagði röddin. „Nei, annars, dokaðu við . . Reyndar ætlaði ég ekki að segja þér það. En sennilega er betra að þú vitir það. Þegar Hermann var handtekinn trúði hann ekki lengur á þær.“ „Á hvað trúði hann ekki lengur?" spurði ég og fann til nístandi hrolls. „Hann trúði ekki lengur á þær,“ sagði röddin. „Á hugsjónir sínar, á þínar hugsjón- ir. Hann trúði ekki lengur á neinar þeirra. Hann trúði því ekki lengur að þær hefðu borgað sig. Ég hitti hann í fangelsinu áður en þeir fóru með hann til Buchenwald. Hann sagði mér það sjálfur," „Þú lýgur,“ sagði ég. „Nú hefurðu drepið hann í annað sinn! En þér skal ekki takast það.“ „Æstu þig ekki svona upp,“ sagði röddin. „Góða nótt.“ Það gnauðaði í línunni. Það heyrðist sónn. Þúsundir ógreinilegra radda hvísluðu. Ég hrasaði þegar ég hratt upp hurðinni á símaklefanum. Ég staulaðist að borði mínu og settist. í huga mér bærðust þúsund flóknar hugsanir en engin þeirra var skýr. Ég pantaði annað glas af campari. Þegar þjónninn kom með það sagði hann: „Ég held að konan í símanum vilji tala meira við þig.“ Ég þeysti aftur inn í símaklefann. „Ég vildi gjaman að við skildum ekki svona kuldalega," sagði röddin. „Þú ert hugsjónamaður og skilur ekki að venjulegt fólk vill ekki einlægt setja sig upp á móti hlutunum. Reiðstu ekki... Ég sagði áðan,“ endurtók ég, ,,að þú hefðir drepið hann í annað sinn. Ég tók víst nokkuð djúpt í árinni. En þú sagðir til hans . ..“ Aftur hvísluðu raddimar. Það varð djúp þögn. Þá sagði hún. „Já.“ Aftur varð þögn. „Hvað kemur þér þetta við?“ sagði hún. „Þetta kemur þér ekkert við. Þér og þínum fáránlegu hugsjónum. Ég var sex árum yngri en Hermann en samt nógu gömul til að vita hvað hann var að gera og hvers vegna hann var að því. Ég vildi ekki að hann dæi. Hann var bróðir minn. Hann átti aðeins að læra að taka tillit til fjölskyldu sinnar. Þá var talað um vemd, skjól. Fang- amir áttu að laga sig að nýjum hugsjónum, laga sig að nýju þjóðfélagi. Ég vildi ekki þurfa að hrökklast frá námi vegna hans. Ég vildi ekki láta eyðileggja líf mitt. Móðir mín vissi ekkert um það þegar hún dó. Og hann gmnaði það ekki heldur ...“ Ég færði símtólið hægt frá eyranu, lét það hanga í snúmnni og gekk hægt út úr klefanum. Svo greiddi ég reikning minn og yfirgaf veitingastaðinn. Eg þrammaði um götur eins og í svefni. Stundum, stundum tók að bærast með mér hugsun: Ef til vill hafði Hermann gmnað mig. Ég vaknaði hér og þar. í mókinu þekkti ég eina og eina götu, eitt og eitt torg. Út úr knæpu á götuhomi barst djasstón- list. Glæsilegir bílar stóðu yfirgefnir framan við hús á Park Lane. Inni á kaffihúsum var ungt fólk sem hló og söng. Rödd í hálf- rökkrinu sagði: „Gleymið okkur ekki, herra!“ Ég beygði mig niður og sá mann sem sat þama hreyfingarlaus og horfði framhjá mér. Ég gekk nær og gat þá lesið áletrun- ina á spjaldinu: PEOPLE LIVING IN A WORLD OF DARKNESS DESPERATELY NEED YOUR HELP. Fyrir neðan stóð ritað smærri stöfum: The Royal School for the Blind, Leatherhead, Surrey. Ég seildist í vasann eftir nokkmm skildingum. Það hímdi slikja af óhreinu lofti, birtu og reyk yflr borginni. Á næturhimninum glóði endurskin af fjarlægum götuljósum. Það heyrðist lágvært urg úr járnbrautar- lest. Ég fann til nístandi sársauka sem nálgaðist mig líkt og úr fjarska. Hann átti langan veg ófarinn og var ekki í neinu tíma- hraki. En ég var rólegur. Hann næði mér skjótt. Þýöandinn er viö nám í þýzkum fræöum í Frei- burg í Þýzkalandi. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. MAl 1987 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.