Lesbók Morgunblaðsins - 16.04.1988, Blaðsíða 9

huga mér svo mér fannst ég horfa niðrí
gagnsætt hyldýpi hins dularfulla og grilla
í ófreskjumar þar niðri. Mér fannst ég jafn-
vel sjá sjálfan dauðann eins og einhvem
þjóðsögunykur sem við allir verðum að ríða
einhvem tíma, nauðugir viljugir, út í eilíft
svartnættið. Það fór hrollur um mig allan
við þá hugsun. Mér datt í hug vísa Jóns frá
Víðimýri:
Svarta nátt að sjónum ber,
segir fátt af einum.
Og ég sá dauðann teyma hest hans í
náttmyrkrinu niður í einhveija vökina á
Héraðsvötnunum. Ein sagan rak aðra um
þá menn sem dreymt höfðu fyrir dauða
sínum. Þær vom margar svipaðar sögu
Hálfdáns gamla. Það var til dæmis sagan
af manninum sem dreymdi að komið væri
á gluggann hjá sér og kveðið hásum róm:
Nú er fjaran orðin auð,
öll með þara gróin,
best mun að fara að reyna hann Rauð
og ríða ’onum bara í sjóinn.
En daginn eftir dmkknaði hann og Rauð-
ur í Vogalæknum.
Allar þessar sögur gagntóku huga minn
og styrktu trú mína á draum Hálfdáns
gamla. Hann var feigur; hann var áreiðan-
lega feigur. Tárin streymdu niður eftir kinn-
unum á mér þegar ég hugsaði til þess hve
góður hann hafði verið við mig og hve
margar skemmtilegar sögur hann hafði sagt
mér. Mér fannst ég hlyti að sakna hans
óumræðilega mikið, en ég fann að ekki var
hægt að taka beislið út úr þeim bleika.
Dómur dauðans var óraskanlegur.
Ég breiddi sængina upp yfir höfuð og
hágrét þangað til ég varð þreyttur og sofn-
aði.
En alla nóttina var mig að dreyma að
ég sæi Hálfdán gamla liggja deyjandi
frammi í skemmu, en fyrir utan skemmu-
dyrnar heyrði ég bleika klárinn hneggja og
nugga höfðinu upp við dyrnar.
Það fyrsta sem mér var sagt um morgun-
inn, þegar ég vaknaði, var að Hálfdán gamli
væri dáinn. Hann hafði dáið klukkan sjö
um morguninn.
Fólkið í baðstofunni hafði vaknað klukkan
fjögur við það að hann var búinn að fá
dauðahrygluna. Vinnukonumar urðu fyrst
myrkfælnar en þutu samt niður til föður
míns, sem klæddi sig í snatri og gekk upp
til hans.
Hann sá strax að helstríðið var að byija
og flýtti sér að gefa honum sakramentið
því Hálfdán gamli hafði beðið þess að sér
væri gefið það ef dauða hans bæri fljótt
að höndum.
Faðir minn sá að hann vissi allt hvað
fram fór og sýndust varir hans bærast ofur-
lítið eins og hann ætlaði að þakka eftir að
hafa meðtekið „líkama og blóð Krists". En
hann mátti ekki mæla og rétt á eftir fór
andlitið að blána og froða að renna út um
munnvikin.
Hann fékk fremur hægt andlát.
Vinnukonan, sem kom með morgunkaffíð
til mín, sagði mér þetta allt með mestu
nákvæmni. Mér kom það ekki á óvart en
samt gat ég ekki að því gert að ég fór að
hágráta er hún sagði mér frá dauða hans.
Mér þótti svo vænt um Hálfdán gamla.
Vinnukonan sagði mér loks að nýlega
hefði verið lokið við að leggja Hálfdán gamla
til frammi í skemmu.
Það var mitt fyrsta verk að ganga þang-
að út, eftir að ég var kominn á fætur.
Líkið lá á tveim borðum sem lögð voru
yfir tvo tóma tjörukagga í skemmunni. Það
var sveipt línlökum. Handleggirnir voru
krosslagðir á bijóstinu og yfir þá lögð sálma-
bók, svört með gylltum krossi á spjaldinu.
Ég skoðaði líkið í krók og kring með lotn-
ingarfullri alvöru. Mest var ég hissa á hve
langt það var. Nú var Hálfdán gamli ekki
lengur lotinn.
Ég gerði krossmark yfir líkinu með mikl-
um fjálgleik eins og mér hafði verið sagt
að gera. Síðan lyfti ég varlega klútnum frá
andlitinu sem lagður hafði verið yfir það.
Ég horfði gagntekinn á þessa þekktu, en
köldu og stirðnuðu andlitsdrætti.
Hrukkurnar á andlitinu voru næstum því
horfnar og yfír því Tivfldi einhver friður,
einhver köld ró sem ég aldrei hafði þekkt
áður.
Augunum hafði verið lokað svo það var
hálfvegis eins og hann svæfi en munnurinn
stóð hálfopinn.
Ég lagði klútjnn aftur hægt yfir andlitið
og nokkur tár hrutu um leið niður á hann.
Ég minntist þess er við sátum saman í
kirkjugarðinum fyrir aðeins einni nóttu. Nú
var þá draumurinn kominn fram.
Og það var eins og ég heyrði fótatak
þess bleika, einhvers staðar langt burtu,
eins og þegar hleypt er skaflajámuðu yfir ís.
Verzlunin
yarð lítið meira en
nafnið eitt
Skip hreppir hafis við ísland 1855. Verzlunin var aUtaf háð siglingum til landsins og fríhöndlunarlögin komu fyrir lítið
í fyrstu, þegar sífellt færri og færri skip sigldu til Iandsins.
egar á reyndi voru rentukammerið og sölu-
nefnd verzlunareigna konungs heldur ófús til
að stuðla að fjölgun kauptúna. Hætta var
nefnilega talin á, að það myndi bæði baka
ýmsum kaupendum konungsverzlunareigna of
Síðari hluti greinar um
tveggja alda afmæli
fríhöndlunar, sem
reyndist hafa
takmarkaða blessun i för
með sér fyrsta kastið, því
siglingar til landsins
drógust mjög saman, svo
1794 sigldu aðeins 38
skip til landsins.
Bænarskjali til konungs
um verzlunarfrelsi á
íslandi til handa öðrum
þjóðum var samt fálega
tekið og þeirri beiðni
algerlega vísað frá.
Eftir SIGFÚS HAUK
ANDRÉSSON
mikla samkeppni og draga úr vaxtarskilyrð-
um hinna nýstofnuðu kaupstaða. Þessir
staðir, sem áttu eins og fýrr segir að verða
miðstöðvar verzlunar, iðnaðar og útgerðar
í landinu, voru Reylq'avík, Grundarfjörður,
Ísafjörður, Akyreyri, Eskifjörður og Vest-
mannaeyjar. En engin verzlun var fyrir á
Eskifírði. Hver kaupstaður hafði sitt
ákveðna umdæmi og töldust aðrir verzlunar-
staðir þar úthafnir hans. Þeir, sem ætluðu
að stunda verzlun eða iðnað í kaupstað eða
á úthöfn, urðu að gerast borgarar í hlutað-
eigandi kaupstað. Til þess að slíkir menn
settust frekar að í sjálfum kaupstaðnum var
þeim gefínn kostur á ókeypis byggingarlóð-
um og nokkru láni eða styrk til að byggja
þar. Reynt var að stuðla enn betur að því
að verzlunin drægist til kaupstaðanna með
því ákvæði, að við komuna til landsins
skyldu allir lausakaupmenn sigla fyrst til
einhvers þeirra og sýna þar hlutaðeigandi
yfírvaldi skilríki sín. Þannig var þess vænzt
að lausakaupmenn verzluðu fyrst og fremst
í kaupstöðum þótt þeir væru ekki skyldugir
til þess.
Verzlunarfrelsið skert
Reynslan sýndi fljótlega að lítil von væri
til þess, að kaupstaðimir kæmust til neins
þroska eins og á stóð, nema helzt Reykjavík.
Stjómin reyndi þá að bæta aðstöðu þeirra
með tveimur tilskipunum árið 1792 og 1793,
sem miðuðu jafnframt að því að bægja of
mikilli samkeppni frá kaupendum konungs-
verzlunareigna. Þessir menn, sem reyndust
misjafnlega aflögufærir þegar að því kom
að þeir fæm að greiða afborganir af skuld-
um sínum, kvörtuðu bæði yfír lausakaup-
mönnum og fjölgun verzlunarstaða. Én
lausakaupmenn höfðu einkum látið að sér
kveða suðvestan- og vestanlands og yfírleitt
reynt að sniðganga þær takmarkanir sem
verzlun þeirra við landsmenn var háð.
Þessar tilskipanir áttu að heita nánari
skilgreiningar á ýmsum atriðum fríhöndlun-
arlaganna en fólu í rauninni í sér nokkur
ný ákvæði. Þau helztu þeirra vom, að allur
verzlunarrekstur utan gömlu verzlunarstað-
anna og staða, er konugur kynni eftirleiðis
að löggilda sem kauptún, væri stranglega
bannaður. I samræmi við það var fyrirskip-
að að verzlun yrði hætt í Þorlákshöfn, Sel-
vogi og á Akranesi og nokkm síðar einnig
á Seyðisfírði. Þeir, sem stofna vildu fasta
verzlun á iöggiltri úthöfti, skyldu einnig
verða að reka stöðuga verzlun í þeim kaup-
stað er sú úthöfn lægi undir. Kaupendur
konungsverzlunareigna vom þó undanþegn-
ir þessu ákvæði og látið óátalið að þeir
byggju ekki einu sinni sjálfir í landinu. Þá
var lausakaupmönnum algerlega bannað að
verzla lengur en Qórar vikur á sama verzlun-
arstað eða flytja vaming sinn í land. Loks
var tekið fram að íslenzkum bændum væri
óheimilt að verzla með innfluttar vörar,
nema því aðeins að þeir flyttust til kaupstað-
anna og gerðust kaupmenn þar.
Sveiflur í íslenzku
verzluninni
Áhrif tilskipananna frá 1792 og 1793
urðu mun meiri við það, að um sama leyti
bmtust út í Evrópu styijaldir í kjölfar
frönsku stjómarbyltingarinnar sem stóðu
linnulítið allt til 1815. Meðan Dönum tókst
að standa utan þessara átaka var kaupskipa-
floti þeirra og annarra þegna Danakonungs
önnum kafínn við alls konar flutninga, sem
kaupför styijaldarþjóðanna önnuðust við
venjulegar aðstæður. Þetta var að vísu
langtum áhættusamari atvinnuvegur en
íslenzka verzlunin en mörgum sinnum arð-
vænlegri meðan hann entist. Með því að
þessi tækifæri tóku einmitt að bjóðast þeg-
ar kjör lausakaupmanna vom þrengd til
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. APRÍL 1988 9