Lesbók Morgunblaðsins - 16.04.1988, Blaðsíða 15

r ■
<! orí*Mi- jiswiWmWm ajt þ'}utí jtt c baotoájtft Vtr-lfq þtýtv'e unti
$ ^nvmt aia,m Vflmv í'mfl í«iri mftn fua anfi^a «,»pí«t»f* tt fpm
l:!ittr' a»9 Itm ijvií ■j»f -nni^utta $3 cpfiv WtKttlflt IjKft trtííto^
U.í'h l\___^í~tf»,.i___r: L.1..IL. r..A ^.u»L
Ji ,%S fíwlntðnjta íitir ffv cH>&t?il«}t\kjtplnt0ia& á«b íitnnfalrtH
'í itt ?m’ ?pí ntJtj fmu ttttllninai'- tiu^fl tictííVi fjnifan^t famm
£ff fi,‘* ji&'ft fttumkti^a at- knan ðp |tu!!tn fjctlfu prt^n-ialla ftaSt
tn&j fjieníe tjua fjít j> íju fon fðítflrt gub *. f^tftii ntðj? tm ,
* f ífntU'- Votta rurjinP ft>tóf)cntt f9íV"tti& fuflívusítg7vðnmym
fju !jtjtí>i fni gíttt -f pcttr f<mt «»a kmm* <at tctoft- fjatr <2*
í 1» « -Írsbíit AMrtá V>i*rnf1*/V« «V. <w > .,»,.1 mmaIIi
i íTi'-tmiH »crn tiaw vpaz ímítzia t\y>
» ’ajuftjjan^Jaatlat Cjdfntiíja vðuftgf 'nwft-llín
•' ^ uotVttt-vtVf intWm -t fwttm’m mtffcttnavwttÉ
<1®* fjnfua >*4>Vv tttclT|rc- lifamanf ítrfjn matti atbgt 4
'i j -<£ ftntí Sog • Jtfa ai ttffjja cíijiVp ttíc;av-fjn vatíftt ftjkþfl Jlfáir'
-rt! ftliji* jitmtpfttt aftr0ui\ip IbrfM lfVufm, f<r fep* <»t
m tenotgttiUgabaifa^fyop*■ foptem. msrfatfatgi :
4 M 7 * nt (»,'«tttí ftaJ mtofe JiattV'Mft 1]|<mS"Vjj<m 9 tic5
ifn tnaitj tjtíjji 993-«• on^a «-p>tntt a’ajtla-JjnamftS
», U cma notr-ftv tiavn- ní ftctt'ítt fjta fjíh r.M fc^iahín p fjúitt
Iggi |iu fj’Vfy.V1-* v UftV-int Rmj >tSK tít ri*u|;i tíí fuaK ÍjSfl ttttn «&
fflfl Ái jtfl npéw*-^ fá^feuUvfl Jjorsl -áVaii tttatem-f jui míttrí fc
tttftgfl ,/^ft ofjjn ptfl • a.»p r«fl tfllíttr p>akí'pitnjtVi m ftpVv|tfllfj
j cjll flt- ollu titflma-ö «t» feoftv í«* f^Vta Ijicmi»V-^rarn /p^tv-cmtt
' *ftn mtljoíav guðf lataft- «!* miitl!!!
‘fljfc i t6M -nocVuv 5M> lcjtwlt^i mtflvftam 0« }jfl fofe bV Ipt fAJp
e«í tnfln mí^cwame'fnmfln-öViífiiflgflttt^í.Æritnoci
• 15
Síða úr Helgastaðabók.
ins og hefur þannig sest á fremsta bekk
þeirra manna sem íslensk menning á
mest að þakka.
Johannes Terkelsen: Hinn 21. apríl
1971 átti sér stað í Reykjavík atburður sem
er einstæður í sögu Norðurlanda. Danska
þjóðin gaf af fúsum og frjálsum vilja
íslensku þjóðinni hinar fornu skinnbækur
og handrit sem eru þjóðardýrgripir Islend-
inga og höfðu verið geymdir í Kaupmanna-
höfn í 250 ár.
Þetta var gleðilegur viðburður fyrir Dan-
mörku ekki síður en ísland. Það var þjóðar-
gjöf til bræðraþjóðar. Enginn einstakling-
ur hafði átt stærri hlut í þeirri baráttu
sem háð var á undan sigri málsins.
Carl Peter Sunov: Það er íslendingurinn
Bjami M. Gíslason sem kveikti þann eld er
lýsti veg hreyfingar lýðháskólamanna og
þannig allrar dönsku þjóðarinnar. Hann
hefur lagt drýgri skerf en nokkur annar
til þess.
Ummæli þessara ágætu dönsku lýðhá-
skólamanna, sem stóðu í eldlínu baráttunn-
ar og þekktu alla málavöxtu til hlítar, sýna
eins ljóst og verða má hve mikils þeir mátu
hlutdeild Bjama að þessu máli.
Að mati þeirra allra er hann bæði kveikj-
an og vopnasmiðurinn að þjóðarhreyfing-
unni miklu, sem öllu öðm fremur kom því
til Jeiðar að við fengum handritin heim.
í framhaldi af þessu vil ég að það komi
hér skýrt fram að lokum að mér er vel
kunnugt um, að Bjarni vildi aldrei gera
mikið úr þátttöku sinni í þessari löngu bar-
áttu. Það kom oft fram í viðtölum okkar og
í viðtölum við blaðamenn. Slík var hógværð
hans.
Og hann dró aldrei dul á að ýmsir ágæt-
ir landar okkar ættu þar hlut að máli. Til
dæmis man ég glöggt að hann minntist þar
sérstaklega á dr. Jón Helgason og prófessor
Sigurð Nordal.
En eftir stendur sú staðreynd að dómi
allra lýðháskólamannanna dönsku: að eng-
inn einn maður á meiri þátt í að sigur
vannst í handritamálinu.
Landar mínir mættu fleiri gera sér fulla
grein fyrir því.
Heimili og fjölskylda
Bjarna M. Gíslasonar
Ekki er hægt að ljúka svo þessari frásögn
af frábærum störfum Bjarna M. Gíslasonar
í handritamálinu að ekki sé minnst á heim-
ili hans og fjölskyldu. Á ég þá fyrst og
fremst við hina ágætu eiginkonu hans og
frábæran vinarhug hennar til Islands og
órofa skilning á baráttu bónda hennar í
handritamálinu. Hún heitir Inger Rosager.
Þau giftust og stofnuðu heimili sitt 1951,
í Asnæs á Sjálandi þar sem hún fékk stöðu
sem kennari. Fjórum árum síðar fékk frú
Inger góða kennarastöðu í bænum Ry á
Jótlandi. Það festu þau rætur, byggðu sér
fallegt hús og áttu sér þar heimili síðan.
Þar tóku þau oft á móti íslendingum af
mikilli rausn og hlýju og naut ég þess oftar
en einu sinni.
Frú Inger Gíslason er mikil menntakona.
Að loknu stúdentsprófi tók hún kennarapróf
og starfaði sem kennari til ársins 1977 þeg-
ar hún varð að hætta vegna veikinda.
Þau hjón eignuðust þrjú böm sem heita;
Torsten, f.13.9.1951, Jón, f.10.11.1955 og
Ida, f.25.3.1958
Þau eru nú öll uppkomin fyrir löngu og
hafa stofnað heimili nema Þorsteinn sem
dvelur hjá móður sinni.
Það má aldrei gleymast að ísland á frú
Inger afar mikið að þakka. Það er fyrst og
fremst vegna skilnings hennar á íslenskri
menningu, réttlætistilfinningar hennar og
virðingar á minu mikla áhugamáli eigin-
manns hennar að Bjarni gat, heill og óskipt-
ur, helgað því alla starfskrafta sína í hart-
nær aldarfjórðung. Geta má nærri hve heim-
ilishaldið og uppeldi barnanna hefur oft
hvílt miklu meira og þyngra á henni en
Bjami hefðir kosið í langvarandi jarvistum
hans. Og víst er að á fyrstu baráttuárunum
þurfti hún alveg að sjá um fjármál heimils-
ins.
Það er því harla ljóst að framlag frú Ing-
er Gíslason í þágu handritamálsins er þungt
á metum, og þyrftu íslenskir ráðamenn að
sýna henni þar betur hug sinn í verki.
Kynning Bjarna á öðrum
baráttumálum Islending-a
Hér á að hafa komið glöggt fram, að
Bjami M. Gíslason vann stórvirki í handrita-
málinu, „að hann fómaði lífsstarfi sínu fyr-
ir endurheimt handritanna," eins og einn
merkur landi okkar komst réttilega að orði
í grein um hann.
Þá á það einnig að hafa komið hér fram,
að áður en hann hóf baráttu sína í handrita-
málinu, leysti hann af hendi mikilvæga og
stórmerka kynningu í Danmörku á ýmsum
málum íslendinga. Var þar einkum um að
ræða ísland og íslendinga, líf þjóðarinnar,
bókmenntir 0g sjálfstæðisbaráttu. Úm þessi
mál skrifaði hann margar greinar og flutti
fjölda fyrirlestra í framhaldsskólum og fyrir
almenning í mörgum bæjum og þorpum.
Einnig skrifaði hann um þessi mál bæk-
ur, sem vöktu verðuga athygli, og nefni ég
þar sérstaklega tvær sem drepið er á fyrr:
Glimt fra Nord og Islands litteratur efter
sagatiden.
Og þegar kom að skilnaði við Danmörku
1944 vakti það mikla ólgu og gremju um
gjörvallt landið. Þá sá Bjarni strax að brýn
nauðsyn var á að skýra fyrir Dönum hin
réttu sjónarmið okkar og hóf þegar baráttu
fyrir því sem bar að allra dómi sem til
þekkja mikinn og góðan árangur.
Um þetta viðkvæma mál hélt hann marga
fyrirlestra um land allt, skrifaði greinar og
sendi einnig frá sér merka bók, Island und-
er besættelsen, sem mun hafa átt mestan
þátt í að móta réttan skilning Dana á þessu
viðkvæma máli.
Af því sem drepið hefur verið á í þessum
þætti má glöggt greina, að áður en Bjarni
hóf langa og gagnmerka baráttu sína fyrir
heimkomu handritanna, hafði hann unnið
ótrúlega stórt og mikilsvert kynningar- og
upplýsingastarf á ýmsum málum íslendinga
í Danmörku og einnig á hinum Norður-
löndunum.
Mér hefur stundum fundist að þessi
miklu, víðtæku og árangursríku kynningar-
störf Bjarna áður en hann hóf handritabar-
áttuna, hafi ekki verið metin hér heima sem
skyldi.
Og enn er eitt mikilsverðasta mál okkar
ótalið sem Bjami kynnti mikið og vel, og
ekki kom fram á sjónarsvið af fullum þunga
fyrr en baráttunni um handritin var lokið.
Þetta var landhelgismálið. Eins og flestum
er kunnugt var um það háð löng og ströng
barátta sem segja má að allur heimurinn
hafi fylgst með af vakandi áhuga.
Bjami hóf þegar víðtæka kynningu á
málstað okkar í ræðu og riti, ekki aðeins í
Danmörku heldur og í blöðum víða um heim.
Ég hef í höndum eina af þeim málefnalegu
og markvissu greinum er hann skráði um
landhelgismálið og nefndi „Barátta íslands
um landhelgi sína“ og sendi mörgum þekkt-
um dagblöðum á Norðurlöndum og í Evrópu
og Ameríku.
Enginn vafi er á að kynning hans á þessu
umdeilda máli, þessu grundvallarhagsmuna-
máli íslensku þjóðarinnar, hefur víða flýtt
fyrir kynningu á réttum skilningi málsins.
Þannig var Bjarni M. Gíslason. Ef þörf
var á að kynna og skýra einhver sjónarmið,
einhver baráttumál sem skiptu máli fyrir
ættjörð hans, hóf hann ætíð markviss kynn-
ingarstörf, hvernig sem á stóð fyrir honum,
og með þeirri rökfestu og glæsibrag sem
honum var jafnan lagið.
Ritstörf Bjarna að
handritamálinu loknu
Eins og fram hefur komið í þessari rit-
gerð hafði Bjarni náð glæsilegum árangri
sem skáld og rithöfundur áður en hann hóf
langa og erfíða baráttu sína í handritamál-
inu. Hann hafði fengið einkar jákvæða og
uppörvandi dóma hjá dönskum gagnrýnend-
um bæði fyrir ljóð sín og skáldsögur. Lá
þá að sjálfsögðu beint við, að hann sneri
sér enn meira að ritstörfum en fyrr, enda
væntu vinir hans og fjölmargir aðrir enn
meiri afreka af honum á sviði skáldskapar-
ins.
En þegar handritadeilan harðnaði sá
hann, sem einlægur ættjarðarvinur og unn-
andi og aðdáandi hinna fornu, íslensku
fræða, þjóðardýrgripa okkar, að hann gat
ekki setið hjá, að hann varð að fórna skáld-
skapnum og ganga heilshuga og óskiptur á
hólm andstæðinga málsins. Og það gerði
hann með þeim glæsibrag sem hér hefur
lauslega verið rakinn á undan.
En baráttan reyndist lengri og erfiðari
en hann hugði í upphafi. Hún varð nær ald-
arfjórðungur.
Þegar baráttunni var loks lokið, er danska
þjóðþingið hafði samþykkt að afhenda ís-
lendingum handritin sem gjöf, hvarflaði
hugur hans að sjálfsögðu að skáldskapnum
að nýju eins og hann hafði upphaflega hugs-
að sér. En þá reyndist ekki auðgert að taka
þráðinn aftur upp, eins og nærri má geta
eftir svo langt hlé. Ég veit vel, að þar voru
líka að verki vissar nýjar ástæður sem hindr-
uðu það, þótt hér verði ekki raktar.
Engu að síður gaf hann út eftir þetta
tvær ljóðabækur, aðra á dönsku, Vinde
over jöklen, og hina á móðurmáli sínu, „Af
fjarri strönd".
Auk þess fylgdist ég með því að hann
var að vinna að skáldsögu sem hann skrif-
aði á dönsku, en auðnaðist ekki ad ljúka
áður en hann lést.
Af þessu má sjá, að hann var kominn
nokkuð á veg með að vinna sig upp að nýju
á listabraut skáldskaparins þegar hann féll
frá.
Hitt veit ég einnig vel, að í handritasafni
hans, sem nú er geymt á Árnasafni í vörslu
dr. Jónasar Kristjánssonar forstöðumanns,
má finna sitt af hverju, bæði ljóð og laust
mál, sem brýn nauðsyn er á að athuga sem
fyrst og meta hvort ekki sé rétt og skylt
að gefa út.
Þegar ævisaga Bjarna verður skráð, þarf
þetta að liggja ljóst fyrir.
Lokaorð
Þegar Bjarni varð sjötugur 4. apríi 1978
ákváðu ættingjar hans og vinir að bjóða
honum heim og heiðra hann með ýmsum
hætti. Bar þar tvennt hæst:
Hið fyrra var heiðursrit sem honum var
helgað og gamall vinur hans, Axel Kristjáns-
son iðnrekandi, kostaði, en Jón Björnsson
rithöfundur og Sigurður Gunnarsson fyrrv.
skólastjóri sáu um. Dr. Jónas Kristjánsson,
forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússon-
ar, fylg'di ritinu úr hlaði með ágætum for-
mála.
Hið síðara var veglegt heiðurssamsæti
sem sömu aðilar efndu til á Hótel Sögu og
fjölmargir vinir og aðdáendur Bjarna sóttu.
Sátu það einnig ýmsir ráðamenn þjóðarinn-
ar, það á meðal Gunnar Thoroddsen forsæt-
isráðherra, Vilhjálmur Hjálmarsson mennta-
málaráðherra og dr. Jónas Kristjánsson og
fluttu þeir honum allir hlýjar viðurkenning-
arræður og þakkir.
Mér er það vel kunnugt að Bjami var
einkar þakklátur fyrir þetta heimboð og þá
miklu viðurkenningu sem honum var sýnd
í tengslum við afmælið.
Þótt ég telji að Bjarni M. Gíslason hafi
ekki enn hlotið þá viðurkenningu hjá fræði-
mönnum okkar og ráðamönnum sem honum
ber og hann á skilið vegna fágætlega
víðtækra og farsælla starfa fyrir þjóð sína
á erlendum vettvangi, vildi ég síst gleyma
þeim heiðri sem ríkisstjórn Islands sýndi
honum tvisvar meðan hann var enn á lífi.
Ég veit að hann mat hvort tveggja mikils
og vildi alls ekki láta draga slíkt undan ef
hans væri minnst.
Bjami var kennari við lýðháskóla í Ry á
Jótlandi þegar hann ákvað að helga hand-
ritabaráttunni alla starfskrafta sína. Sam-
kvæmt bendingu frá góðum vinum Bjarna
ákvað ríkisstjórnin nokkru seinna, að Bjarni
héldi frá íslenska ríkinu þeim launum sem
hann hafði notið við lýðháskólann í Ry. Og
þeim launum hélt hann til dauðadags. Eins
og geta má nærri var Bjarna þetta mikils
virði og tjáði ríkisstjórninni einlægar þakkir.
Síðari viðurkenningin var Fálkaorðan.
Stefáni Jóhanni Stefánssyni, sem þá var
sendiherra í Danmörku, var falið að afhenda
hana ... Sendiherrann afhenti Bjarna síðan
orðuna með viðhöfn og flutti ræðu, þar sem
hann bar mikið lof á Bjarna fyrir kynningar-
störf hans í Danmörku, ekki síst í handrita-
málinu. Auk frú Inger, konu Bjarna, vom
nokkrir oddvitar lýðháskólamanna viðstadd-
ir svo sem Jörgen Bukdahl og S.H. Jensen
skólastjóri við Gmndtvig Höjskole í Hille-
röd. Bukdahl flutti þar einnig ræðu og að
lokum Bjami.
Bjama þótti að sjálfsögðu vænt um þessa
viðurkenningu og mat hana mikils.
Að lokum er svo að geta þeirrar viður-
kenningar sem íslenska ríkið sýndi minningu
hans að honum látnum.
Bjarni andaðist í Skanderborg í Dan-
mörku 31. mars 1980. Aska hans var flutt
heim og minningarathöfn um hann fór fram
í dómkirkjunni í Reykjavík 1. júní. Því næst
var aska hans flutt til Þingvalla og komið
fyrir í kirkjugarðinum þar samkvæmt ósk
hins látna.
Fjölmenni var við minningarathöfnina,
og séra Eiríkur Eiríksson þjóðgarðsvörður,
náinn vinur Bjarna heitins, flutti frábæra
ræðu. Hann flutti einnig bráðsnjalla ræðu
yfir moldum hans á Þingvöllum.
Ríkisstjórn íslands, undir forsæti Gunnars
Thoroddsens, vinar Bjarna, kostaði útför
hans og einnig einkar geðþekkan minning-
arstein á leiði hans.
Aðstandendur hins látna og vinir hans
og aðdáendur nær og fjær þakka innilega
þann sóma og viðurkenningu sem ríkis-
stjómin sýndi minningu hans.
Hér verður svo að lokum borin fram sú
einlæga ósk undirritaðs og fjölmargra ann-
arra, sem undrast og dást í senn að því
ótrúíega fjölþætta og afkastamikla starfi,
sem Bjami M. Gíslason leysti af hendi fyrir
esína á mörgum sviðum, að ríkisstjórn
ids ráði sem fyrst hæfan mann til þess
að skrá ævisögu hans. Þá fyrst er minningu
hans reistur óbrotgjarn minnisvarði og sýnd-
ur sá sómi sem honum ber.
Heimildir:
Guðmundur G. Hagalín: Eftirmáli við ljóðabók
Bjama, Af fjarri strönd.
Blaðagreinar.
Höfundur er fyrrverandi skólastjóri.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. APRÍL 1988
15