Lesbók Morgunblaðsins - 05.11.1988, Síða 5

Ójafhir strengir?
Ég lét að því liggja að löngum hefði
gætt nokkurs fálætis eða tortryggni í garð
Mills meðal fræðimanna. Óþarft er að skafa
utan af því að í flestum ritum/á.m.k. fram
að 1960, er hlutur hans gerður harla rýr.
í besta falli er hugsun hans lýst sem blöndu
af blindu og skyggni, í því versta er stað-
hæft að það sem hann hafi tætt úr toglaup
sínum sé ekki af einum toga spunnið heldur
allt í einni bendu. Á honum eiga að hafa
sannast máltækin að ójafnir strengir tvinn-
ist aldrei vel og að mistrúað sé marglátum
manni. Hinir „ójöftiu strengir" eru þá ann-
ars vegar frelsisreglan, sem að framan er
lýst, og hins vegar lögmál nytjastefounnar
er hann stóð faðir að og einnig var drepið
á hér að ofan.
Þorsteinn Gylfason orðar þessar efasemd-
ir af mikilli hæversku í formála sínum að
Frelsinu er hann segir að deila megi um
„hvort Mill takist til fulls að byggja hina
nákvæmu rökfærslu sína á nytseminni einni
fyrir almenningsheill eins og hann vildi gera.
Því hugsanlegt virðist að frumregla Mills
um frelsið komi ekki heim við almennings-
heill." (21; leturbr. höf). Margir hefðu tekið
dýpra í árinni og staðhæft að fullkomið
ósamræmi væri þama á milli þar sem frels-
isreglan legði bann við ýmsum aðgerðum
er ykju heildarhamingju heimsins — og jafn-
vel öfugt, þ.e. að nytjalögmálið bannaði sitt-
hvað sem frelsisreglan heimilaði4. Þorsteinn
tekur sjálfur dæmi af árekstrum er varða
líkamlegt heilsufar, svo sem því að upp-
götvað yrði, svo óyggjandi sé, að tóbaksr-
eykingar valdi krabbameini. „Almennings-
heill gæti þá virzt kreíjast þess að reyking-
ar verði beinlínis bannaðar," segir Þor-
steinn, en slíkt bann væri „ótviræð frelsis-
skerðing í skilningi Mills“. (22) Rétt er að
taka fram að Þorsteinn á við að íhlutunar
væri þörf vegna þess tjóns sem reykinga-
mennimir valda sjálfum sér, hann er hvorki
með í huga áhrif óbeinna reykinga á aðra
né þann kostnað sem þjóðfélagið er skuld-
bundið að bera nú á dögum vegna læknis-
hjálpar við væntanlega krabbameinssjúkl-
inga; enda féllu dæmin þá augljóslega und-
ir frelsisregluna. Bók Mills er líka skrifuð
á þeirri tíð er menn gátu enn leyft sér að
fara í hundana í friði.
Við getum sett okkur fyrir sjónir fjöl-
mörg dæmi af svipuðu tagi þar sem um-
hyggja fyrir velferð annarra virðist krefjast
þess, í krafti almannaheilla, að við höfum
vit fyrir þeim en frelsisreglan setur okkur
stólinn fyrir dymar. Einnig sýnist ekkert
því til fyrirstöðu, samkvæmt nytjalögmál-
inu, að alls kyns siðir og hættir einstaklinga
sem þorri almennings hefur megna and-
styggð á séu bannaðir með heildarhamingju
samfélagsins í huga. Ætli íslendingi sem
komist hefði upp á rottuát í Kína, og stund-
aði nú daglegar veiðar á þeim kvikfénaði
sér til matar, yrði t.d. vært í okkar sam-
félagi? Væri ekki happadrýgst að setja blátt
bann við iðju er vekur svo almennan við-
bjóð? Og óþarfi er að minna á margs konar
„afbrigðilega" kynlífshegðan sem einstakl-
ingar stunda af sjálfvilja sínum í einrúmi,
og án þess að bíða sýnilegt heilsutjón af,
en ofbýður öllu „siðprúðu" fólki ef upp
kemst. Fljótt á litið virðist opinbert bann
við slíkri iðju samrýmast nytjalögmálinu en
ganga þvert á frelsisregluna.
í sem fæstum orðum byggjast ásakanir
á hendur Mills um ósamkvæmni á þrem
meginforsendum; a) að nytjalögmálið, sem
að hans dómi sé eitt og altækt, geri önnur
lögmál utangátta og óþörf, b) að nytjalög-
málið og frelsisreglan gangi út frá ólíkum
og oft andstæðum gildum, annars vegar því
að hamingjan ein hafi gildi í eðli sínu en
hins vegar að sum réttindi megi ekki skerða
hvað sem sé í húfí, og c) að hér se um að
ræða lögmál af gjörólíkri tegund: Á meðan
nytjalögmálið byggi á leikslokakenningu,
um að siðlegt gildi breytni ráðist af afleið-
ingum hennar, þá hvíli frelsisreglan á lög-
málskenningu um að sum breytni sé í eðli
sínu rétt eða röng, óháð afleiðingunum6.
Það liggur í augum uppi að ef öll þessi rök
hæfa í mark stendur vart lengur steinn yfir
steini í siðfræði Mills.
Nú er skemmst frá því að segja að eftir
1960 hefur þessi túlkun á verkum Mills að
nokkru rýmt fyrir annarri og jákvæðari.
John Gray orðar það svo að þá hafi hafist
alvarleg endurskoðun á hugsun hans6.
Þungamiðja þessarar „endurskoðunar-
stefnu" er að nytjalögmálið og frelsisreglan
séu ekki sömu röklegrar ættar. í hinu fyrra
felst almennt verðmætamat sem gildir um
allar „lífslistir", er Mill nefndi svo7 (sið-
ferði, hyggindi, fegurð) og kveður þar ein-
faldlega á um að hamingjan ein sé góð í
eðli sínu. En það er ekki siðferðislögmál
þar eð ekki er hægt að draga af því neinar
ályktanir um rétta eða ranga breytni nema
með því að bæta við þeirri leikslokareglu
Guðrún Agnarsdóttir alþm. í ræðustóli.
Hún minnti okkur á að frelsi einstakl-
ingsins næði aðeins að nefi náungans.
(sem hvergi er þó skýrt orðað í Nytjastefnu
Mills) að breytni sé rétt ef hún stuðli að
því sem er gott í eðli sínu, röng ef hún vinni
gegn því. A hinn bóginn er frelsisreglan
hagnýtt siðferðislögmál sem hefur afdrifa-
ríkar afleiðingar fyrir mat okkar á rétt-
mæti athafna.
Þótt „endurskoðunarsinnunum“ hafí tek-
ist að skjóta skildi fyrir Mill með þessum
rökkúnstum sínum, er leiða í ljós að nytja-
lögmálið og frelsisreglan stangist ekki á í
strangasta skilningi, þá erum við litlu nær
um á hvaða grundvelli frelsisreglan hvíli,
þ.e.a.s. á hveiju hin bláu bönn hennar séu
reist. John Gray stingur upp á þeirri lausn
að þótt frelsisreglan neyði okkur á stundum
til að byrgja augun fyrir nytjum og ham-
ingju þá sé hún samt sem áður nytsamleg
þegar öllu er til skila haldið. Hugmynd hans
er sú að bein viðleitni til að stuðla að nyt-
semd sé á endanum sjálfskæð, alveg eins
og ekkert sé ríkari trygging fyrir vansælu
lífí en að spyija sig á hveiju augnabliki
hvað maður geti nú gert næst til að verða
sem hamingjusamastur. Annar endurskoð-
unarsinni, C.L. Ten, gengur enn lengra og
fullyrðir að frelsisreglan kvami víða út úr
nytjastefnunni. Andstætt hinni síðamefndu
líti hún framhjá vissum afleiðingum athafna
okkar á aðra, skilgreini tjónshugtakið á mun
þrengri hátt og færi rök fyrir gildi einstakl-
ingseðlisins sem ekki komi nytjum þess við9.
Ég er hins vegar sannfærður um að bæði
Gray og Ten eru á villigötum og að rétta
megi hlut Mills með miklu hampaminni
hætti en þeir hafa reynt. Vonast ég til að
geta dregið lesandann til samsýnis mér um
að svo sé í framhaldinu.
Rýnum fyrst ögn dýpra í vandann. Því
fer vitaskuld flarri að frelsisreglan skil-
greini eitthvert svið „einkasiðleysis", mark-
að heilögum véböndum sem fyrir engan
mun megi seilast inn yfir. Hinu er ekki að
leyna að Mill krefst þess að öll slík íhlutun
velti á öðrum ástæðum en eingöngu andúð
eða hryllingi annarra. Þannig eru vissar
ástæður afskrifaðar fyrirfram sem ófull-
Guðrún Helgadóttir alþm. í ræðustóli.
Ætli MiII hafí verið sammála beitingu
hennar á frelsisreglunni í umræðum
um tóbaksreykingar á opinberum stöð-
um?
nægjandi eða marklausar (forsjárrök, vel-
sæmisrök, tilfinningarök). En það er því
kynlegra sem nytjastefnumenn leggja yfir-
leitt alla ánægju og vansæld að jöfnu og
telja fullnægingu hverrar löngunar eða hvat-
ar góða í eðli sínu. Stundum bregður Mill
fyrir sig orðalagi sem gefur til kynna að
eðlismunur sé á athöfnum sem varða aðra
menn og þeim sem „varða hann sjálfan ein-
an“ (45); en á mælikvarða hefðbundinnar
nytjastefnu er allur slíkur greinarmunur út
í hött enda getur allt sem varðar mann sjálf-
an hreyft við þó ekki væri nema tilfínning-
um annarra og þannig varðað þá einnig á
þann hátt sem máli skiptir. Mill viðurkennir
þetta raunar: „Því allt, sem orkar á einn
mann, getur orkað óbeint á aðra fyrir at-
beina hans.“ (48) Einn ritskýrandi hefur
rejmt að greiða úr þessari flækju með því
að staðhæfa að Mill geri skýran mun á því
sem varðar aðra og því sem varðar hags-
muni annarra og það sé aðeins síðara tilvik-
ið sem heimilað geti íhlutun10. En hvort
tveggja er að Mill notar þessa tvo talsmáta
jöfnum höndum og að því er virðist greinar-
munarlaust og svo hitt að hagsmunir hljóta
í þessum skilningi að byggjast á einhveijum
almennt viðurkenndum reglum og réttind-
um. En ekkert var Mill meiri þymir í augum
en ofriki ríkjandi skoðana og hátta! Sömu
gagnrök hrína á þeirri hugmynd Richards
Hare, sem er einhver þekktasti nytjastefnu-
maður samtímans (en sá stofn er nú í útrým-
ingarhættu), að frelsisreglan sé „1. stigs
lögmál" í siðfræði, þ.e. þumalfíngursregla
sem kunni einstöku sinnum að stangast á
við nytsemd, ef grannt er skoðað, en lang-
samlega oftast borgi sig að fylgja íhugunar-
laust. Ástæðan á að vera sú að gildi hennar
sé runnið okkur í merg og bein vegna inn-
rætingar frá bamæsku og því veki brot
gegn henni mikinn óhug11. Meinið er enn á
ný að Mill leit alla hefðarspeki tortryggnis-
augum og varaði sífellt við skoðunum sem
visnað hefðu í blóðleysi vanans.
LAUSN: „VERNDARSVÆÐIГ
Leita þarf nýrra vamarstöðva þegar út-
virkin bresta. Enn einn möguleiki felst í að
benda á þá staðreynd að vegna vanþekking-
ar á nákvæmum afleiðingum athafna okkar
í einstökum tilfellum kunni almannaheill
best að vera borgið með því að leggja blátt
bann við ýmiss konar íhlutun12. En á móti
vegur að gildismat almennings fer oftast
óleynt og vanþekking okkar á því er síst
meiri en á öðmm afleiðingum gerða okkar.
Ted Honderich kemst næst sannleikanum
í túlkun sinni. Hann skilur frelsisregluna
svo að hún banni íhlutun nema einstakling-
urinn, sem skaða veldur, sé að bijóta gegn
þeim hagsmunum og réttindum sem annar
maður eða samfélagið í heild hefði ef hags-
munum og réttindum væri skipað í sam-
ræmi við nytjalögmálið13. Augljósasta
mótbáran er sú sem Ten vekur máls á að
samkvæmt túlkun Honderichs mætti gera
tæmandi grein fyrir frelsisreglunni út frá
nytjalögmálinu einu saman. Hvaða þörf er
þá fyrir að helga henni heila bók sem sér-
stakri og afdráttarlausri frumreglu? Hví
sagði Mill ekki einfaldlega að íhlutun væri
þá og því aðeins leyfileg að hún yki á heild-
arhamingju þjóðfélagsins?14.
Mér er nær að halda að þessi mótbára
sé ekki mjög alvarleg. Við megum aldrei
gleyma því að Mill var sem siðfræðingur
læstur í eina höfuðreglu, reglu sem hann
orðar skýrt og skorinort í Frelsinu: „Ég tel
nytsemina grundvöll alls siðferðis, hinn end-
anlega mælikvarða góðs og ills.“ (47) Með
frelsisreglunni er hann ekki að draga nein
handahófskennd skil milli athafna sem varða
mann sjálfan, annars vegar, og aðra, hins
vegar, né heldur að skilgreina tjónshugtakið
upp á nýtt, sbr. kenningu Tens. Hann er
einfaldlega að afmarka fyrirfram handa
okkur verndarsvæði, nokkurs konar heilagt
vé þar sem íhlutun svari aldrei í raun kostn-
aði. „Fyrirfram“ merkir hér ekki apriori eða
óháð allri reynslu enda viðurkenndi Mill í
hinni ströngu raunhyggju sinni ekki aðra
dóma en reynsludóma, m.a.s. ekki í stærð-
fræði og rökfræði16. Þvert á móti er hann
að feila reynsludóm um svið þar sem nytja-
rök, önnur en þau sem frelsisreglan hnýtir
að, muni — þegar öllu er á botninn hvolft
— ávallt verða vegin og léttvæg fundin.
Tilfinninga-, velsæmis- og forsjárrök fyrir
íhlutun eru útilokuð, ekki vegna þess að þau
séu ekki fullgild nytjarök sem slík heldur
fyrir þá sök að önnur nytjarök séu alltaf
í reynd þungvægari. Það er einfaldlega al-
hæfing út frá reyrislu okkar af mannlegum
aðstæðum og mannlegu eðli í fortíð og nútíð.
Nú hefur það ekki verið plagsiður nytja-
stefriumanna að fella slíka fyrirfram dóma.
En þá er þess að gæta að Mill var ekki
frumstæður nytjastefnumaður af þeirri teg-
und sem andstæðingar nytjastefnu hafa
gaman af að taka í karphúsið. Hann var
jafnan að tala um „nytsemi í víðustu merk-
ingu, grundvallaða á varanlegum hagsmun-
um mannsins á þroskabraut hans“. (47)
Mill byggði m.ö.o. á ákveðinni kenningu um
mannlegt eðli sem gerði honum kleift að
taka tillit til afleiðinga athafna á einstakl-
inginn, gerandann sjálfan, en ekki aðeins
samfélagið í kring: „Því ekki skiptir aðeins
miklu, hvað menn gera, heldur einnig hvem-
ig menn það eru sem gera hlutina." (116)
Eg tel mig þegar hafa fært að því nokkur
rök að frelsisreglan sé þannig í fyllsta sam-
ræmi við nytjalögmálið en til að bæta um
betur þurfum við að hyggja nánar að mann-
eðliskenningu Mills og þá einkum hugmynd-
um hans um einstaklingseðlið og gildi þess.
Síðari hlutinn birtist í næstu Lesbók.
1) Reykjavík 1970, 2ur útgáfa 1978, i Lœrdóms-
ritaflokki HÍB. Svigatölur f greininni visa til
blaðsfðutals f bókinni.
2) Sbr. Capital (London 1933), bfs. 671.
3) Um muninn á j&kvœðu og neikvæðu frelsi
m& m.a. lesa f ritgerð minni, „Að geta um
frjálst höfuð strokið", Frelaið (1. hefti 1986),
bls. 12-13.
4) Sbr. T. Honderich, „The Worth of J.S. Mill
on Liberty", Politicai Studies (XXI 1974), bls.
464.
6) Sbr. J. Gray, MiII on Liberty: A Defence (Lon-
don 1983), bls. 2-9.
6) Sbr. sama, bls. 9—14. Nafii Grays þessa, sem
er einn merkasti stjórnspekingur samtfmans,
kom nokkuð við sögu fyrir skömmu hér &
landi f tengslum við umdeild stöðuveitinga-
m&l, eins og einhveija kann að reka minni til.
7) Um lífslistir Qallar Mill einkum f bók sinni A
System of Logic, VI. hluta, kafla XII.
8) Sbr. Mill on Liberty: A Defence, bls. 19—47.
9) Sbr. C.L. Ten, MiII on Liberty (Oxford 1980).
10) Sbr. J. Rees, „A Re-Reading of Mill on Li-
berty", Political Studies (VIH 1960).
11) Sbr. MUI on Liberty, bls. 37—39.
12) Sbr. R.E. Sartorious, Individual Conduct and
Social Norms (Belmont 1975), kafli 8.
13) Sbr. „The Worth of J.S. Mill on Liberty“, bls.
466-470.
14) Sbr. MiII on Liberty, bls. 13.
15) Gottlob Frege tætti þ& kenningu Mills m.a. f
sig f UndirstSðum reikningslistarinnar sem
br&ðlega er væntanleg á fslensku I þýðingu
greinarhöfundar.
Höfundur, sem kennt hefur við MA, hefur lok-
ið M.Phil.-námi í heimspeki.
LHSBÓK MORGUNBLAÐSINS 5. NÓVEMBER 1988 5
Frá umræðum á Alþingi. Kunna stjórnmálamenn sér ekki hóf í lagasetningum
og valdboðum?