Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Blaðsíða 4
f aldarminningu Gunnars Gunnarssonar Meinleg örlög unnar Gunnarsson rithöfundur (1889-1974) á aldarafmæli á fimmtudaginn kemur, 18. maí, og er þessi grein rituð af því tilefni. Gunnar er einn merkasti rithöfundur þjóð- arinnar frá upphafi vega, og ef til vill það Eftir 5 daga eru liðin 100 ár frá fæðingu Gunnars Gunnarssonar, eins merkasta rithöfundar þjóðarinnar frá upphafi. Eins og • greinarhöfundurinn tekur fram, var Gunnar ekki aðeins djúpvitur höfundur, heldur einnig mjög afkastamikill og samdi yfír tuttugu skáldsögur, þrjár ljóðabækur, þrjú leikrit, urmul smásagna, heimspekirit og fjöldann allan af ritgerðum og pistlum um ýmis málefni. í örfáum orðum má segja, að hann er heimspekilegt skáld, sem glímir við hinstu rök tilverunnar af takmarkalausri ástríðu. Eftir SIGURÐ HRÓARSSON íslenskt skáld sem hvað rækilegast hefur rýnt í hugarfylgsni hins vitiborna manns — gjörðir hans, vitund og vit-leysur. Gunnar er mjög alvarlegur og ábyrgðarfullur rithöf- undur, honum er ávallt mikið niðri fyrir. Hann er heimspekilegt skáld sem glímir við hinstu rök tilverunnar af takmarkalausri ástríðu og kröftugri innri þrá — eða kröfu. Allt höfundarverk hans er blóðlitað af ódrep- andi lífsháska. Skáldverk hans eru tæpi- tungulaus styrjöld við angistarfull spurning- armerki tilvistarinnar; krafa um svör sem hvergi eru til. Viljandi velur hann sér ósigr- andi andstæðing. Þessi í senn meðvitaða og ósjálfráða al- vörugefni veldur því að flestar eru skáldsög- ur Gunnars ekkert áhlaupaverk. Þær henta illa þreyttum og skemmtisjúkum. Þær ýfa öldur í heilabúum og vekja efa um allt sem áður var víst — þær eru menntandi í þess orðs bestum skilningi. Og þess vegna eru þær ekki vinsælar — a.m.k. ekki nú á tímum ofáts og ævisagna. Hvað varðar okkur um almætti og örlagaglímur? — spurning dags- ins er um 16. sætið í Sviss. En Gunnar má ekki gleymast, og tilgang- ur þessarar greinar er sá einn að minna á mikil skáldverk sem eiga við okkur síungt erindi. Fyrst verður tíndur til einhver fróðleikur um skáldið, þá vikið að ýmsum meginein- kennum skáldverka hans, því næst minnst á þátt Gunnars í uppstokkun íslenskra bók- mennta á árunum eftir heimsstyrjöldina fyrri, og í lokin vikið að skáldsögum hans Ströndin, Vargur í véum og Sælir eru einfaldir (1915-20) — sem fyrir ýmsar sak- ir eru meðal merkustu skáldverka á íslenskri tungu. II Gunnar Gunnarsson fæddist fyrir réttum eitt hundrað árum austur á Valþjófsstað í Fljótsdal. Þar og í Vopnafirði eyðir hann æsku- og uppvaxtarárum. Fyrstu ár Gunn- Gunnar Gunnarsson snemma á Dan- merkurárunum. ars voru áhyggjulaus leikur áð stráum. At- lætið var gott, náttúran sátt, lífið auðskiljan- legt, og þægilegt samræmi í öllu sköpunar- verkinu. Gunnar bjó við ástríki sinna nán- ustu aðstandenda, og almáttugur Guð veitti honum óskeikula vernd. En fullkomnun reyndist Gunnari snemma svikull fðrunaut- ur. Barn að aldri-missir hann móður sína og hafði sá atburður gríðarlega djúpstæð og langvarandi áhrif á huga hans; frækorn efans var sáð, hann varð aldrei samur mað- ur. Við tóku ár knýjandi sjálfsleitar. Innra með honum brann skáldskapur sem engu eirði. Örlögin voru ráðin; rithöfundarbrautin var óumflýjanleg og metnaðurinn mikill: „Skáld verður maður ekki, — annað hvort er maður fæddur skáld eða ekki... En það eru meinleg örlög" — segir Begga gamla í Fjallkirkjunni. Bernskuverk Gunnars eru tvær ljóðabæk- ur; Vorljóð og Móðurminning, báðar gefn- ar út á Akureyri 1906. Gunnar var kominn á skrið — löng og ógnarströng leið var fram- undan — og nú héldu honum engin bönd. Aðeins 18 ára að aldri siglir hann til Dan- merkur, staðráðinn í að menntast og gerast rithöfundur á danska tungu, fylgja fordæmi Jóhanns Sigurjónssonar, Guðmundar Kamb- ans og fleiri samlanda sem þar voru að hasla sér völl undir merki ný-rómantíkur. Fyrstu Danmerkurárin voru þrotlaus kvöl, andstyggileg barátta við fátækt, hungur og hyldjupt vonleysi. Lífið var lagt að veði. Og svo fór um síðir að Gunnar fékk erfiði sitt ríkulega ávaxtað; skáldsaga hans Saga Borgarættarinnar, sem út kom á dönsku í fjórum bindum á árunum 1912-14, fékk afburða viðtökur þar ytra og skóp höfundi sínum frægð og frama. Gunnar kynntist líka ástinni einu um líkt Ieyti, festi ráð sitt og leið vel á líkama og sál. En alsælan boðaði ógæfu á nýjan leik — heimsstyrjöldin fyrri helltist yfir Gunnar af ægilegri grimmd, angistin var vakin sem aldrei fyrr og ógnir mannkynsins lögðu heimsmynd hans í rúst. Alvaldið reyndist haldlaust; guð var lygi, og ekkert framundan nema nákalt, tilgangs- laust tóm. Nánar um það síðar. III Gunnar Gunnarsson er ekki aðeins djúp- vitur rithöfundur, hann er líka mjög afkasta- mikill. Hann hefur samið yfir 20 skáldsög- ur, þrjár ljóðabækur, þrjú leikrit, urmul smásagna, heimspekirit og fjöldann allan af ritgerðum og pistlum um ýmis málefni. Sjálfur hefur Gunnar skipað skáldsögum sínum í samstæða flokka og oftar en einu sinni ætlað hópi sagna að kortleggja tiltek- ið tímaskeið íslenskrar sögu eða afmörkuð viðfangséfni úr þjóðmálasögu landsins. Með nokkurri einföldun — en til glöggv- unar — má líka skipta höfundarferli Gunn- ars í fernt, eftir aldartugum: 1910-20/ 1920-30/ 1930-40 og 1940 =>. Allt fram undir 1930 hafði Gunnar mikinn meðbyr í dönskum bókmenntum. Borgarættin féll vel að ný-rómantískum tíðarandanum og þá einkum þeim anga hennar sem kenndur hefur verið við átthagaskáldskap; dýrkun hins einfaldá og upprunalega, frumstæða og jarðnána. Þetta voru „tískubókmenntir" á Norðurlöndum (og víðar) fyrir fyrra stríð; Iífsþreyttir, pakksaddir borgarar vildu ólmir lesa um frumstæða lífshætti og ólgandi til- finningar í afskekktum byggðariögum. Blómstruðu þá skáld eins og Selma Lager- löf og Knut Hamsun. Ásamt, jósku-skáldun- um" svonefndu urðu íslensku útlagarnir í Danmörku átthagaskáld danskra bók- mennta, og ekki spillti fyrir að íslensk mál- efni voru þar um þessar mundir mjög vin- sæl. Hadda-Padda Kambans, Bóndinn á Hrauni, Rung læknir, Fjalla-Eyvindur og Galdra-Loftur Jóhanns Sigurjónssonar, Fjölskyldan saman komin í stofúnni á Fredsholm árið 1938. Skáldið situr lengst til hægri, við hlið hans er Úlfur síðar læknir, þá eiginkona Gunnars, Franzisca og lengst til vinstri situr Gunnar yngri, síðar Hstmálari.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.