Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 4
Mannfræði - menning og menntun Mannfræðin fæst við fleira en uppruna mannsins. Hún er einnig að velta fyrir sér öllu atferli hans, og ekki hvað síst spyr hún: hvernig er maðurinn, hvað er hann eiginlega, hvernig ályktar hann, hverjar eru þarfír hans, hvernig hugsar hann, hvaða samband er milli hugsunar, tilfínninga og athafna? Eftir HARALD ÓLAFSSON rþúsundum saman hefur maðurinn verið að velta tveimur spurningum fyr- ir sér Hin fyrri snertir manninn sjálfan, teg- undina, hópinn: Hver er ég? Hvert er eðli mitt og hvað ræður atferli mínu? Hin er ekki síður mikilvæg. Hvaða öfl eru það sem grípa inn í líf mannsins, setja honum siðareglur og ákveða aldur hans og örlög. Er Guð til? Mannvísindin leitast við að svara fyrri spurningunni. Mannfræðin, sálarfræðin og félagsfræðin velta fyrir spurningunum um manninn sem lifandi og hugsandi veru. Enda þótt margt merkilegt hafí komið í ljós um tegundina Homo þá er þó fleiri spurningum ósvarað og verður mörgum þeirra ef til vill aldrei svarað til hlítar. Mest er þó um vert, að menn geri sér grein fyrir þeirri einföldu, og jafnframt dásamlegu staðreynd, að allt líf er af einni rót, er eins í eðli sínu, og mörkin milli tegunda eru óglögg þegar komið er að kjarnanum sjálfum, þeim sameindum, er greina milli lifandi hluta og dauðra, — og ef til vill eru mörkin þar meira að segja svo óljós, að við verðum að grípa til ævafornra hugmynda um sálina til þess að skýra hann. „Sálin er svo sem að láni samtengd við líkamann," sagði séra Haligrím- ur og orðaði snjalla hugsun og forna á nákvæ- man hátt eins og honum var lagið. Ekki ætla ég mér þá dul að ræða um sál- ina, sem er það „furðulegasta og óskiljan- legsta og nauðsynlegasta &f öllu" eins og gamall ínúíti orðaði það, er Knud Rasmusen spurði hann um sálir manna og dýra. Og þó er sálin ef til vill eitt form efnisins — eða eigum við að snúa þessu við og segja að efn- ið sé eitt form sálarinnar? Spurningin er kannski óþörf vegna þess að um er að ræða heiti, sem við gefum fyrirbærum eins og þau koma okkur fyrir sjónir en ef til vill er hugs- un okkar og skynjun ekki nógu nákvæm til þess að greina hvað það í raun er sem við erum að gefa nöfn, hvað felst í þeim hugtök- um sem verið er að fást við. Einhvern tímann leysa menn ef til vill þess- ar gátur, en lausn einnar gátu leiðir ætíð til nýrra spurninga, sem eru sýnu flóknari en hinar fyrri. Draumur manna hefír um þúsund- ir ára verið að skilja það, sem kallað er „hinstu rök tilverunnar". Með því hefir sennilega ver- ið átt við, að menn fengju órækar sannanir fyrir ýmsu því sem þeir voru að velta fyrir sér: hvaðan kem ég, hvert fer ég, er til ein- hver almáttug vera í alheimi, sem ræður gangi veraldar, er til eilífð, er hugur manns- ins hluti af einhverri allsherjar hugsun eða er hver og einn óháður öllu öðru en eigin skynjun, getur eitthvað af manninum lifað áfram þótt líkaminn hrörni og verði líflaus? Goðsöguleg dýr og guðleg vera í fornri, keltneskri lágmynd, Grískar goðsögur lmí'n meira en flest annað orðið mönnum endalaust úrvinnslu- efni. Hér er það kappinn Herakles ásamt Cerberusi, varðhundi undirheimanna. Hefir atferli mannsins á hverri stund áhrif á framtíð hans, í þessu jarðlífi eða í framhalds- lífi á himni eða jörðu, er unnt að hafa áhrif á gang náttúrunnar með hugsun sinni, eða með einhverjum athöfnum, hvert er eðli lífs- ins? O.s.frv. o.s.frv. Þegar ég er að skrifa þetta kemur mér í hug saga sem mér var sögð fyrir nokkru. í vísindaskáldsögu, sem út kom fyrir nokkrum árum, segir frá því að búið var að setja alla þekkingu inn á tölvu, ekki bara þá þekkingu sem jarðarbúar bjuggu yfir heldur einnig það sem vitsmunaverur í öllum alheimi höfðu á takteinum. Allar tölvur geimsins voru tengdar og öll þekking var þá samankomin í öflug- ustu tölvusamstæðu sem til var. Þá var lögð fyrir hana sú spurning, sem brunnið hefír á vörum og í huga mannkynsins frá örófi alda: er Guð til? Vélin fór í gang og eftir góða stund kom svarið: Hann er til núna. Enginn einhlítur boðskapur er í þessari sögu fremur en öðrum sögum. Hún segir okkur ef til vill, að Guð sé ekkert annað en öll sú þekking, sem til er í alheimi, samteng- ing allrar visku, rök allrar tilveru, en hún segir líka, að Guð sé hugsanlega það nafn sem maðurinn gefur þeirri þekkingu og þeim skilningi sem hann leitast við að öðlast. En þetta á einungis við um þessa sögu. Hún er ekkert endanlegt svar, heldur miklu fremur gamansöm útlegging á ýmsum þeim svörum, sem menn gefa við ónákvæmum spurningum. Ég hvarf frá því rétt áðan að ræða meira um sálina, og þeim mun fremur ætti ég hið snarasta að forða mér frá því að ræða um tilveru Guðs. Fjarri er ég því að geta sagt nokkuð af viti um þau efni sem mannkynið hefur um langan aldur velt fyrir sér án þess að komast að endanlegri niðurstöðu. Auk þess er ég alltaf á varðbergi þegar menn lýsa því yfír að þeir viti upp á hár hvað sé vilji Guðs og hver séu boð hans og bönn. Því ætla ég að fjalla um hina tiltölulega ungu vísindagrein mannfræðina í nokkrum orðum. Mannfræðin heldur sig yfirleitt fast við jörðina vegna þess að þar er unnt að byggja á sæmilega traustum grunni þekkingar. Ekki er þar með sagt að mistök hafi ekki verið gerð í þeirri fræðum eins og öðrum. Margt hefir verið rangtúlkað og annað oftúlkað, mönnum yfírsést oft hið augljósa vegna þess, að þeir hafa bitið sig fasta í einhverja ákveðna niðurstöðu. Þegar fjallað er um frummenn og hin líffræðilegu tengsl manna og annarra spendýra þá er svo margs að gæta, að óhugs- andi er annað en mistök séu gerð. Rannsókn- artækni fleygir stóðugt fram og vandasamur samanburður á beinum og tanngerð hefir sannað margt af því sem menn höfðu áður látið sér detta í hug en höfðu ekki tæki til að sannprófa. Háskólar og vísindastofnanir víða um heim verja miklu fé og kröftum þjálf- aðra vísindamanna til rannsókna á beinum frummanna og annarra prímata. Smásjár- rannsóknir á fræjum jurta sem fundist hafa í fornum byggðum manna eða mannlíkra vera segja mikla sögu af lifnaðarháttum, gróðurfari og lífsskilyrðum fyrr á tímum. Rannsóknir á veðurfari á forsögulegum tíma hafa auðveldað mönnum skilning á því hvern- ig breytingar á loftslagi knúðu manninn til að taka upp nýja búskaparhætti. Grænlandsjökull geymir margan fróðleik. Með því að bora í jökulmassann fást nákvæm- ar upplýsingar um veðurfar á jörðinni langt aftur í aldir. Ásamt með nákvæmum aldursák- vörðunum með því að rannsaka geislavirkni í hlutum hefur tekist að fá allgott yfírlit yfir helstu tímabil í sögu mannsins og forfeðra hans. Allt þetta og margt fleira veldur því, að menn telja sig nú færari en áður um að tengja saman ýmsa þætti þekkingar. Ekki er þar með sagt að menn sjái fyrir sér svör við öllum spurningum. Langt frá því. En vísindamenn telja að smám saman séu að raðast saman ýmsir bitar í þann mikla rað- leik sem þróunarsaga mannsins er. En mannfræðin fæst við fleira en uppruna mannsins. Hún er einnig að velta fyrir sér öllu atferli hans, og ekki hvað síst spyr hún: Hvernig er maðurinn, hvað er hann eigin- lega, hvernig ályktar hann, hverjar eru þarf- ir hans, hvernig hugsar hann, hvaða samband er rnilh' hugsunar, tilfinninga og athafha? Þegar rætt er um hátterni mannsins er með- al annars átt við ýmis konar athafnir, sem í fljótu bragði virðast ekki í neinum tengslum við frumþarfir hans, helgisiði, ritual-athafnir sem svo eru kallaðar. Það vekur líka eftirtekt hve goðsögur gegna miklu hlutverki í hug- myndaheimi mannsins, sem og furðusögur af margvíslegu tagi. Alls koriar kerfi hreyf- inga, töfraþula, mynda og.hugsana eru hluti af arfi mannsins. En hvar varð þessi arfur til og hvers vegna? Það er ekki aðeins að trúarbrögð mannsins séu heillandi viðfangs- efni, heldur ekki síður fjölmargar athafnir sem í fljótu bragði virðast ekkert eiga skylt við trúarathafnir. Það er ekki ólíklegt að sér- hverri byltingu, eða réttara sagt, sérhverri breytingu á lifnaðarháttum mannsins hafi fylgt breyting í hugsun og hugmyndum. Maðurinn virðist mjög lengi hafa haft þörf fyrir að tengja tilveruna innbyrðis með orðum eða öðrum þeim táknum, sem Iýsa fyrirbær- inu eða hugsuninni. Tungumálið er stórkost- legt kerfi tákna, en það nægir ekki alltaf og þá er gripið til mynda, hreyfinga og eins konar „meta"-tungumáls þar sem eru goðsóg- ur og frásagnir af furðuveröld handan allrar venjulegrar mannlegrar reynslu. Það sem ég kalla „meta"-tungumál er nokkurs konar yfir- tungumál, þar sem hljóðin hafa óræða merk- ingu, utan og ofan við hið venjulega tákn- kerfi málsíns. Það er því ekkert undarlegt þótt mannfræð- ingar nú til dags leggi mikla stund á að rann- saka goðsógur og frásagnir af furðulegum og yfirnáttúrulegum atburðum. Þar birtist hugsun mannsins í mjög frumlegri mynd, handan þess sem venjulega er kallað rökhugs- un. Rökhugsun fæst við að koma reglu á óskipulega hugsun og tengja saman það sem styður hvert annað. í goðsögum virðist allt háð duttlungum einum og rökrétt samband virðist í fljótu bragði vera aukaatriði. Svo er þó ekki, vegna þess að í þessum sögnum rík- ir ákveðin regla sem oft á tíðum er rökleg innan þeirra marka, sem sagan setur sjálfri sér. Með því að túlka þessar sögur ætti að vera unnt að fá mikilsverðar upplýsingar um hvernig hugurinn starfar, hvað hann telur röklegt og hvað ekki, hvað er sennilegt og hvað ekki. Goðsögur hafa orðið til í hugum manna og þar af leiðandi lýsa þær tilteknu stigi hugsunar, sem ekki verður líkt við ann- að en skáldskap eða tónlist. Ljóð er bundið eigin lögmálum, sem í fljótu bragði sýnast oft harla órökræn í hinni venjulegu merkingu orðsins. Ljóðið er þó heilt og lykst um sjálft sig. Það er heimur út af fyrir sig, þar sem

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.