Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 10
Bókmenntir sem leiðarljós II Að leiða nemandann inn í skapandi túlkun Eftir MARGRETI GUNNARSDÓTTUR osenblatt leggur áherslu á að þrátt fyrír hrátt viðbragð nemandans og þann ófullkomna texta sem við það myndast þá leynist í þessu sam- bandi tilverugrunnur bókmenntaverksins. Bók- menntir eru samvinna („Transaction") lesanda og texta; það huglæga og það hlutgerða tvinnast saman í virku ferli, kraftmiklum bókmenntaskilningi okkar, af hvaða flokki sem hann nú er, alþýðlegur, sprenglærður, eða yfirskilvitlegur. Þennan kraft á að virkja í þágu menntunar og betra lífs. Það er krafa Rosenblatts að kennarinn kanni samspilið milli bókar og nema og að skólinn byggi sín- ar kenningar um bókmenntakennslu á slíkum tilvistargrunni. Ein af frumhvötum bókmenntalesturs er nokkurs konar samrunaárátta, þráin til ða finna sjálfið í öðrum. Það gefur því augaleið að kynngimagnaðasti textastaðurinn fyrir lesandann, og sérstaklega fyrir ungan og leitandi lesanda, er persónan, gerð hennar og samsetning, þarfír, athafnir, átök og „lífs- "hlaup almennt. Hvað varðar þennan orku- ríka snertipunkt nema og bókar hafa kennslubækur og kennarar reynst einstak- lega hugmyndasnauðir og reyndar allt að því hættulega ábyrgðarlausir. Rosenblatt vitnar til dæmis í æfingadæmi ýmiss konar og próf- spurningar fyrir nemendur á bæði framhalds- skóla- og háskólastigi sem sýna glöggt yfir- borðskennda og grunnhyggna afstöðu til þeirra flóknu vandamála er koma upp við lestur og túlkun bókmennta. Oft er því fleygt fram í leiðbeiningum til nemenda að í tiltek- inni skáldsögu sé verið að kljást við „mann- legt eðli" og þeir hvattir til að meta og dæma sögupersónur innan ramma þessa - að því er virðist - viðurkennda og alhæfa hugtaks. Eitt æfingadæmi um Davíð Copperfield stað- hæfir að allt í einu í vissum kafla sögunnar fái „Davíð rétta innsýn inn í mannlegt eðli". Og svo er spurt: „Hvar er það"? Og: „Hvaða lágkúru mannlegs eðlis endurspegla vissar persónur í þessum kafla? Hvaða dyggðir?" Eitthvert merkasta og erfiðasta verk banda- rískrar bókmenntasögu, The Scarlet Letter, eftir Nathaniel Hawthorne, er afgreitt af kennslubókum eins og það sé einföld siðferð- isprédikun. Skáldsaga Hawthornes er að hluta til sálfræðileg könnun á hegðunar- mynstri bandarísks samfélags á fyrri hluta Samkvæmt Rosenblatt er það skylda og ábyrgð kennarans að vera á varðbergi gagnvart handahófskenndri bókmenntagreiningu sem kastar ryki í augu nemandans, deyfír skarpskyggni hans og leggur grunninn að staðlaðri heimssýn. „Veiklyndi, undirgefni og barnalæti Nóru eru þá ekki lengur útskýrð sem eðlis- Iægur bjálfaskapur heldur sem hluti af heildarmynstri samfélags, afleiðing kúgun- ar og valdaleysis konuimur..." Úr sýningu Þjóðleikhússins á Brúðuheimilinu eftír Ibsen. Guðrún Ásmundsdótt- ir í hlutverki Nóru og Guðbjðrg Þorbjarnardóttir í hlutverki barnfóstrunnar. nítjándu aldar, á hugmyndafræði púritanism- ans, á því lagakerfi sem hún vefur um óbreytta borgara, mystískt og veraldlegt, kreddufast og lýðræðislegt, valdaheimur alm- úgamannsins og takmörkun einstaklings- frelsis. Hawthorne skilgreinir sérstaklega púritanísku hugmyndina um syndina, hvernig hún mótar gildismat samfélagsins og stjórnar valfrelsi einstaklingsins í lýðræði. Er hann segir frá „synd", refsingu, sektarkennd og firringu leggur sögumaður aldrei sleggju- dóma á persónur sínar heldur er rödd hans alltaf umfangsmikil, umburðarlynd og oftast tvíræð. Samt eru nemendur á prófi krafðir um sleggjudóm og altækar niðurstöður: „Hver er sekastur, Hester, Arthur eða Ro- ger? Hver þjáðist mest? Hvaða persóna fannst þér dyggðugust? Hvers vegna?" Áður benti ég á að skólabókin stæði föst í fímmta ára- tug þessarar aldar. Nú virðist sem fyrirmynd- in sé ekki nýrýni heldur elleftu-aldar sið- fræði og allegorísk túlkun miðaldaspekinga. Allir kennarar kannast við lík dæmi úr kennslubókum og þeir kannast líka við sína eigin leiðitemi. Það er alltaf átakalausara og þægilegra að fylgja eftir viðteknum viðhorf- um heldur en að gagnrýna þau og grafast fyrir um forsendur þeirra. Sennilega vefjast þær klisjur er þeir miðla nemendum sjaldan fyrir kennurum og þeir þreyja varla margar andvökunætur yfir muninum á milli fordóma og vísinda. Samt sem áður ber slíkt hugsun- arleysi vott um skort á starfsáhuga og skiln- ingsleysi á viðfangsefninu. Samkvæmt Ros- enblatt er það skylda og ábyrgð kennarans að vera á varðbergi gagnvart handahófs- kenndri bókmenntagreiningu sem kastar ryki í augu nemandans, deyfir skarpskyggni hans og leggur grunninn að staðlaðri (og staðn- aðri) heimssýn. Að .umgangast „mannlegt eðli" og sálfræði og siðfræði persónunnar eins og að þetta séu sjálfsagðir hlutir og eins og að umræða um þá sé jafn lauflétt og kjaft- asnakk um náungann eru ekki aðeins óvísindaleg vinnubrögð heldur sýna mikla vanþekkingu á menningarlegri og fræðilegri starfsemi samtímans. Innan hugvísindanna, sálarfræði, mannfræði, félagsfræði, sem og sagnfræði og heimspeki, eru „mannlegt eðli" og „persónan" langt frá því að vera vanda- laus hugtök og eru könnuð af miklum krafti innan margræðs samhengis og flókinna fræð- iramma. A síðustu áratugum hefur bók- menntafræðin einnig rakið tengsl sín við félagsvísindin og hefur opnað upp sitt fag — textann — fyrir þeirra margbreyttu rann- sóknum, kennisetningum og hugmyndakerf- um. í stað þess að loka augunum fyrir mögu- leikum og víðfeðmi skáldtextans á bókmenn- takennarinn að vera í fararbroddi, menntaður og upplýstur um þann vísindaheim sem mót- ar starfssvið hans.- í daglegu skólastarfi gefst einstakt tæki- færi til að nýta skáldverkið sem menntunar- afl og þá sérstaklega í því hlutverki sem Bertolt Brecht undirbjó fyrir sitt epíska leik- hús. Gagnstætt raunsæisblekkingum hins borgaralega leikhúss, byggðum að hluta til á kenningum Aristótelesar um dramatíska einingu og tilfinningahita, en jafnframt óvirka, hlutdeild áhorfandans í harmleik, áleit Brecht að rjúfa skyldi sjálfhverft samband viðtakenda og hetju og beita til þess „firring- artækni" ýmiss konar — skrykkjóttum sögu- þræði, írónískum sögumanni, fjarlægð leikar- ans frá persónuleika hetjunnar og listgreina- blöndu, harmleik, gleðileik, óperu, slögurum, þjóðlögum, sagnadönsum og kabarett. Slík tækni gerir áhorfandanum kleift að losa sig úr viðjum óvirks neytanda og að þroskast sem meðvitaður gagnrýnandi og skynsamur þjóðfélagsþegn. Með því að sviðsetja neyslu- vöruna sem tilgerð framleiðir epíska leikhús- ið vald viðtakandans: innsýn inn í manngerða þætti verks og heimssýnar þess leggur grunninn að raunhæfri söguskoðun, þeirri sannfæringu að saga mannkyns sé verknaður og tilbúningur þess eins, ekki eðlilegt fyrir- bæri eða óviðráðanleg örlög. Sú sannfæring jafngildir lausn úr ánauð. Góð kennsla sviðsetur lestur eins og Brechtískt leikhúsverk og leiðir nemandann út úr ómeðvitaðri neyslu inn í skapandi túlk- un. í viðauka við bók sína (1966) líkir Rosen- blatt hlutdeild lesanda í bókmenntatexta við frumflutning listamannsins, fiðluleikarans á sónötu, söngvara á aríu, dansarans á nýju spori. Ef möguleikar slíkrar hlutdeildar eru vanvirtir eða bældir þá leggur kennarinn blessun sína yfir andvaraleysi neysluþjóðfé- lags og yfir getuleysi ungra borgara til frjórr- ar túlkunar á eigin sögu og menningu. Olíkt öðrum kennslugreinum veita bókmenntir nemandanum tækifæri til að uppgötva bæði persónulegt vald — þ.e. skynsamlega fjar- lægð frá narsissiskri miðju — og félagslega ábyrgð — siðferðileg tengsl við aðra borgara og frábrugðna reynsluheima. Sem meðlimur í lýðræði ber bókmenntakennaranum skylda til að miðla þessu valdi og þessari ábyrgð. Literature as Exploration geymir margar tilgátur um hvernig best megi sviðsetja þenn- an lestur og þjálfa nemandann í flutnings- hlutverki. Dæmi Rosenblatts um viðbrögð við Brúðuheimili Ibsens skýrir einkar vel sérstöðu bókmenntanna sem kennslutækis, hvernig víðfeðmur þjóðfélagsskilningur þró: ast innan ramma persónulegrar reynslu. í fyrstu bregðast flestir nemendur illa við Nóru, finnst hún ómerkilegt fífl, saga hennar lítils virði og leikritið þar af leiðandi smávægi- legt listaverk. Örfá andmæli hreyfa því þó að ekki sé hægt að dæma persónur Ibsens út frá sjónarhorni nútímans, að á nítjándu öld hafí frelsi konunnar verið takmarkað og að Nóra sé fórnarlamb aðstæðna, ekki sjálf- stæður einstaklingur. Á þessu frumstigi lest- urs og túlkunar eru reistar stoðir meiri og öflugri umræðu því nemendur gera sér fljótt grein fyrir að staðhæfingar þeirra eru án sögulegra raka og slitnar úr félagslegu sam- hengi. Slík meðvitund kveikir í áhuga þeirra og forvitni um bakgrunn og aðstæður lista- verksins. Næsti þáttur umfjöllunar einkennist því af meiri hæfni, fágun og upplýstri innsýn. Sú könnun er nemendur framkvæma sjálf- ir varpar vandamáli leikritsins fram sem menningarlegu, félagslegu og pólitísku mál- efni ekki sem einangruðu sálfræðifyrirbrigði hysterískrar konu. Veiklyndi, undirgefni og barnalæti Nóru eru þá ekki lengur útskýrð sem eðlislægur bjálfaskapur heldur sem hluti af heildarmynstri samfélags, afleiðingar kúg- unar og valdaleysis konunnar, til að mynda. Einnig eru átök Nóru og Torvalds, eigin- mannsins, nú ekki eingöngu skynjuð sem glíma einstaklingsviljans heldur endurskoðuð í Ijósi kynjabaráttunnar þar sem Helmer er talsmaður valdsins og hjónabandið sjálft sjúkdómseinkenni þessa valdakerfis. Óhjá- kvæmilega ýtir umræðan á þessu stigi máls- ins undir samanburð á stöðu konunnar og hlutverki kynjanna í riti Ibsens við svipuð nútímavandamál. Nemendur nálgast eigin veruleikaheim í gegnum listaverkið og sögu- svið þess. Nú fínnst kennaranum sennilega upphaf- leg bókmenntaumræða fara óþægilega mikið fram úr sjálfri sér og fær samviskubit yfir því að fara of mikið „út fyrir efnið". Hins vegar kemst hann fljótt að því að þessi víðf- eðma umfjöllun samanstendur reyndar af efniviðnum - textanum — sem býr ekki bara yfir svörtum orðum á hvítu blaði heldur einn- ig yfir þeim menningarheimi sem rnótaði þessi orð og skapandi aðild lesandans. Því meir sem félagsleg og söguleg umræða skerpir skilning nemandanna á mannlegum samskiptum því fágaðri verður listrýni þeirra, mat þeirra á leikritinu sem listaverki. Þau skynja brátt stórbrotna smíði Ibsens, hvern- ig, til dæmis, ytri flækja atburðanna er spunnin svo hárnákvæmt inn í tilfinningalíf Nóru að hápunktur verksins er hvorki — eins og þau bjuggust sennilega við í fyrstu — uppljóstrunin um svindlið né hurðaskellirinn í lokin heldur djúp innsýn vaknandi konu inn í sálarauðn mannsins sem hún áður unni. í fyrstu f annst nemendunum lokasenan ótrúleg og uppreisn Nóru út í hött. Eftir upplýsta könnun og skarpari skilning á textanum öll- um túlka þau vakningu Nóru sem tæknilegt meistaraverk. Auk þess að víkka félagslega vitund og listræna skynjun þjálfar neminn sinn eigið persónulega viðbragð. í stað þess að bregð- ast við persónunni og dæma hana — í þessu tilfelli Nóru í tilfinningaheitri vímu lærir hann að fjarlægjast þessa narsissísku upp- sprettu og gerast skynsamur gagnrýnandi. Braut þeirrar fjarlægðar er torfærð, hlaðin sálarhnútum og lokkandi klisjum og kredd- um. En hversu laginn sem lesandinn verður í „firringartækni" og sem sviðsetjari bók- menntaverka þá verður grunnurinn að slíku alltaf persónulegur og tilfinningaríkur. Vand- inn er að virkja þennan persónuhita í þágu góðs lesturs eins og Keats gerði þegar hann „brann í gegnum" Lé konung i þágu okkar allra: ... once again the fierce dispute Betwixt damnation and impassioned clay, Must I burn through. (On Sitting Down to Read King Lear Once Again) ... og enn í gegnum grimma deilu/glötunar og holdsins losta/brenn ég. (Lausleg þýö. mín. M.G.) Höfundur er bókmenntafræðingur og kenndi í mörg ár ensku og bókmenntir við Georgiu- háskólann í Bandaríkjunum. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.