Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 30.05.1992, Blaðsíða 11
íímneanEb _______________ „Við íslendingar reisum raforkuver af sama hugarfari og einyrkjarnir kváðu rímur sér til hita. Eftir að þau eru komin upp reynum við að færa okkur í nyt áþreyfanlegan loftkastalann, virkjanirnar í Kröflu, Blöndu, við Sigöldu..." Þráttað um steinhúsið á Ögri Einyrkjahátturinn er ástríða. Jafnvel umræður um Efnahagsbandalag Evrópu bera öll helstu merki þess háttlags íslkendinga löngum að koma valdi og ábyrgð í annarra hendur, helzt útlendinga. Og þá til að geta hokrað þegjandi að sínu. Eftir ÞORSTEIN ANTONSSON Hér á árum áður ferðaðist ég stundum einn um landið, aurab'till með pokaskjatta á bakinu og fór þá ekki alltaf alfaraleiðir. Ég ferðað- ist á postulunum, sníkti mér stundum bílferð, það þótti óvenjulegt þá. Ég hafði ekki með mér tjald en stundum svefnpoka. Mér er minn- isstæð nótt á Látrabjargsbrún undir vetur í mikilli rigningu. Ég hafði sniðið utan um pokann annan úr plasti sem átti að gera mér auðveldara fyrir að komast af tjaldlaus þótt rigndi en reyndist ekki vel. Undir morgun ég orðinn votur og kaldur og hugnaðist ekki að liggja lengur þar sem ég hafði komið mér fyrir milli þúfna heldur lagði upp í náttsortan- um. Hafði lítið til að glöggva mig á annað en súgandann frá bjarginu. Hljóð sem er engu öðru líkt og hefur fylgt mér síðan, snert- ispöl handan við heiminn, verið mér til marks um dauðann og eilífðina. — Veðrið fór versnandi. Um daginn og nótt- ina eftir var ég veðurtepptur við lítinn kost í skipbrotsmannaskýli í eyðivík. Brim geystist að ströndinni eins og hvítfextir hestar sem fælst hefðu, hurfu í regnúðann. Steinsnar frá flæðarmálinu og skýli mínu var dys þar sem heygð var heil skipshöfn af frönskum sjó- mönnum eftir því sem sagði í gestabók i skýl- inu. Tvær gamlar ljósmyndir af eldri hjónum voru á einu þilinu og um nóttina vöktu þau yfir mér, en ljós var ekkert. Vindhviðurnar buldu á svörtum hamraþiljum víkurinnar eins og skotárás utan frá sjó. Ég er ekki frá því að þessi gömlu hjón hafi fylgt mér síðan. Það er þá góð fylgd. Kvöldið eftir sat ég í torfbæ á Rauðasandi, í blámáluðu kamesi úr felldum fjölum, eftir að hafa brotist yfír fjallið um daginn. í kames- inu ræddi ég við gamlan mann sem lítið hafði ferðast um sína daga nema í huganum. Ég hafði komið í slátursuðu á bænum, torfbæ sem stóð vestast í þessari afskekktu byggð og er nú horfinn. Gamli maðurinn sagði mér af skonortum með hvítum seglum á breiðum firðinum handan við rauðgullinn sandbuginn neðan við bæinn. Seglum sem stundum bar fyrir sjónir hans í bernsku og vöktu með honum útþrá. En öfugt við Þórberg og Kjar- val varð sýnin þessum manni ekki hvatning til að hleypa heimdraganum. Og nú var hann orðinn bljúgur af innisetum og elli. Seinna á þessu sama flakki gisti ég á öðr- um bæ í afskekktinni, nú í Skötufirði. Ég hlustaði á heimafólkið þar býsnast yfír stærð steinhúss í Ogri sem mun hafa verið eitt- hvert hið stærsta sinnar gerðar í landinu þegar það var byggt um aldamótin. Ég reyndi fyrst að blanda mér í samtalið og greinilegt var að heimilisfólkið óskaði þess líka en það var því líkast sem ég krafsaði í hart yfir- borð, þess sá lítinn stað, heimafólkið var óð- ara komið á sama samræðustigið aftur og lítið fyrir mig að gera annað en hlusta. Ég gerði mér grein fyrir því að umræðuefnið var því hugsvölun í þröngum farvegi einang^run- ar, fásinnis, það stóð ekki til að komast til botns í neinu. Frá þessari kvöldstund undir vetur í Skötufirði eru íiðin mörg ár. En mér verður þó enn hugsað til þess fólks í afskekkt- inni þegar mér þykir keyra um þverbak í umræðum um opinber málefni. Þá heyri ég ekki betur en sé verið að ræða um steinhúsið í Ögri. Eg nefni dæmi. Um langt árabil var helsta umræðuefnið íslensku þjóðarinnar misrétti í launamálum. Ágreiningur um hlut launafólks í arði fyrirtækja og mat til fjár á vinnu þess yfírleitt. Þetta voru lotur, allar eins. Sömu orð fóru milli vinnuveitenda og launþega og í fyrri lotu, því næst verkföll, hærri laun, gengisfelling, verðhækkanir, launakröfur. Menn reyndust jafnan á einu máli um að huga þyrfti sérstaklega að kjörum hinna lægst launuðu og úrbæturnar voru alltaf þær sömu, prósentuhækkun yfir allan launaskalann sem þá jók á misræmið. Með tímanum urðu kröf- urnar stórkallalegri, menn teknir að örvænta að aðréttan entist. örmögnuðust loks og köll- uðu þjóðarsátt. Vegurinn kom til þeirra í Skötufirði og sjónvarpsgeislinn gerði jafnvel þeim í af- skekktinni hugstæð önnur og meiri mannvirki en steinhúsið í Ögri. En samgöngubæturnar hafa ekki náð til hugarfarsins, hvorki fólksins í afskekktinni né annarra ef marka má af umræðum um kvóta og byggðastefnu. Ein- yrkjahátturinn er ástríða. Jafnvel umræður um efnahagsbandalög Evrópu bera öll helstu merki þess háttalags íslendinga löngum að koma valdi og ábyrgð í annarra hendur, helst útlendinga. Og þá til að geta hokrað þegj- andi að sínu. Til að geta haldið þeim háttum kjósa landsmenn jafnan yfir sig stjórnendur sem hvorki búa yfir réttsýni né viti til að ögra lifnaðarháttunum hvað sem haft er í orði, heldur menn sem hlaupa út um víðan völl með eyki hugsjóna forfeðranna aftan í sér eins og brotin verkfæri. Hrun Austur-Evrópuríkjanna í fyrra og í ár hefur leitt í ljós réttmæti NATOs og her- stöðvar í landinu. Hins vegar ekki hvernig að var farið þegar tekið var upp fjölþjóðasam- starf undir þessu heiti. Sá kjarni máls liggur í þagnargildi. Og hefur þó mörg Keflavíkur- gangan verið gengin til að sannfæra samland- íiiiMíLád.S ana með fótunum um lágkúruna eftir að ör- vænt var orðið um að skynsamlegri röksemd- ir kæmust milli ágreiningsaðilanna. Farvegur- inn er þröngur en gagnaðilar sammála um að honum megi ekki spilla, fremur en eiga það á hættu er rætt um steinhúsið í Ögri. Við íslendingar reisum raforkuver af sama hugarfari og einyrkjarnir kváðu rímur sér til hita. Eftir að þau eru komin upp reynum við að færa okkur í nyt áþreifanlegan loftkastal- ann, virkjanirnar í Kröflu, Blöndu, við Sig- öldu. En bíðum stóra vinningins í stóriðjumál- inu, í stað raunhæfari aðgerða. Engin vissa var fengin fyrir því að nýtt álver yrði yfir- leitt reist í landinu þegar menn voru komnir í hár saman um staðsetningu þess, og keypt var undir það land. Svo dró úr líkunum og menn sátu sárir eftir. En ekki orð um þátt- töku í stríðsgróða sem málið snerist þó um, ætti kannski ekki að þurfa að færa slíkt í tal svo augljóst er það að álverð í heiminum rís og hnígur með framleiðslu hergagna. En hitt væri við hæfí að endurskoða hvort við íslend- ingar þurfum yfirleitt að byggja væntingar okkar um hagsæld á hermangi þótt slíkt hafi komið okkur til góða í eina tíð. Okkur hefur ekki tekist að halda niðri verði á landbúnaðarvörum þrátt fyrir kaupfélög bænda og innkaupastofnunina, SÍS. Hún gerðist ríki í ríkinu, bauð jafnvel bændum sjálfum byrginn. Þjóðin hefur keypt yfir sig þá sjálfsblekkingu að verð á landbúnaðaraf- urðum sé lægra en það er, niðurgreiðir þær með almannafé. Ver til þess ærið stóru hlut- falli af árlegu skattfé. Nú er stórveldi SÍS að hruni komið fyrir nákvæmlega sömu lög- mál og gerðu íslendinga á Sturlungaöld ófæra um að ráða málum sínum. Óraunhæfa drauma um að sitja í friði hver um sig án afskipta yfirvalda. Á Sturlungaöld var framkvæmda- vald lagt í hendur erlends konungs vegna þess að menn komu sér ekki saman um neitt slíkt í landinu sjálfu. En er sem mér sýnist að Skúli fólsknarjarl sé vaknaður upp og kominn á þeyting milli landa til að hnýta saman enda, að hrundu SÍS-veldi, við versn- andi efnahag þjóðarinnar? Nú heita samskiptin EBE, ES, BLA og BLABLABLA. íslendingum hefur ætíð verið meiri raun að staðsetja sig meðal fólks af öðru þjóðerni en yfirleitt gerist. Og á sér sín- ar skýrinjjar. Fólk af okkar þjóðerni skilur illa völd yfirleitt og vægi milli siða og-yfir- gangssemi. Þessi vanþróun setur jafnan merki á skipti íslensku þjóðarinnar við aðrar og hefur alltaf orðið íslendingum til ófarnarðar. Barnalegt samkomulag við Noregskonung forðum tíð gerði Island að hjálendu annarra þjóða um aldir. Helst til auðvelt samþykki á innleiðslu kaþólskrar og síðan lúþerskrar kristni gerði að tveir siðir ríkja í landinu gegn- um þjóðarsöguna alla, allt til þessa dags. Baráttumálefni þjóðhetja okkar á síðustu öld stuðluðu að sjálfstæði þjóðarinnar að formi til, en beindust að rómantískri þjóðarmynd sem þjóðin tileinkaði sér fyrir tilstyrk þessa málflutnings og erfitt er að vakna upp frá. Fjárkröfur á hendur Dönum og viljí sjálfstæð- ishetjanna til að halda sig við hið gamla úr- ræði þjóðveldismanna að hafa erlendan kóng en semja þjóðina ekki að eijnn framkvæmda- stjóra, bera auðkenni þjóðar sem ekki hafði annað lært en sjiMfstæði sundurþykkju og yfirgangs eða á hinn bóginn undirlægjuhátt- inn. íslendingar kusu að Noregskóngur sæi um samgöngur við landið. Þegar þjóðinni varð sjálfrátt eftir að hafa tekið út afleiðingarnar kom hún upp einokun í eigin landi til sömu verka, Eimskipum og Flugleiðum. Þjóðin samdi við Noregskonung um að sjá um her- varnir i landinu. Þegar henni varð sjálfrátt eftir aldalangt ófrelsið samdi hún við her- námsþjóð í landinu um varnir þess með tilvís- un á vestræna samvinnu. Til að sneiða hjá vanda sem óhjákvæmilega hlyti að leiða af sambúðinni við þessa útlendinga kom hún upp einokunaraðila til að sjá um samskipti við þá og hirða fjárhagslegan ávinning. I stað er- lendra embættismanna sem setið höfðu í land- inu um aldir við óvinsældir kom þjóðin upp kaupsýsluaðli á viðarklæddum skrifstofum sem þar sitja við misjafnar vinsældir og gróft umtal. En sitja samt, rétt eins og fyrirrennar- arnir. Með upptekt lúþerskunnar og þar með auknum ríkisumsvifum öðluðust veraldlegir valdsmenn í héraði rétt til hlutar af sektarfé sem þeir sjálfir ákvörðuðu. Enn í dag hirða fógetar rentu af þinglýsingum samninga hverju sinni sem þeir munda stimpilinn. Konungsveldið lagði fyrir sýslumenn að afla gagna, meta málsástæður og dæma í málúm upp á eindæmi sitt. Fyrirkomulagið var í gildi til skamms tíma og þurfti úrskurð alþjóða- dómstóls til að afnema það. Hér er spurning- in ekki um að komast til botns í málum, ekki um réttlæti heldur venju sem svalar þörfum fábreytilegri tíma um valdsemi og sjálfsag^.. Óbreytt hugarfar en nýir menn og ný starfs- heiti. Kvöldstund á bæ í SkötuSrði. Höfundur er rithöfundur og býr á isafirði LESBÓK MORGUNBLADSINS 30. MAÍ 1992 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.