Lesbók Morgunblaðsins - 14.11.1992, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 14.11.1992, Blaðsíða 10
Á víð og dreif Aflabrögð og skóla- hald Itilefni af umræðum um „vænt- anlega skerðingu þorskveiða" skrifar Lúðvík Kristjánsson sagnfræðingur grein í Morg- unblaðið 21. júní sl. „Afla- brestur á spjöldum sögunnar". Þar bendir hann á þau augljósu tengsl sem hafa allar aldir og eru enn milli aflabragða eða þorsk- gengdar hér við land og skólahalds. Megnið af útflutningstekjum íslend- inga fáist fyrir sjávarafla og sjávar- aflinn er forsenda atvinnu manna vítt um land. Það ætti því að vera hverjum manni skiljanlegt að þegar mikill samdráttur verður í afla, or- sakar það samdrátt á ýmsum svið- um hinnar svonefndu „þjónustu", þar á meðal hlýtur það að draga úr því fjármagni sem fræðslukerfið þarfnast. Lúðvík Kristjánsson tekur dæmi frá fyrri öldum, þegar skólarnir á Hólum og í Skálholti urðu ekki rekn- ir, nema tilskilið magn skreiðar bærist úr verstöðvum stólanna. Hólaskóli þurfti 8 og lh tonn, Skál- holtsskóli 10 tonn. Það komu ár, þegar svo lítið aflaðist að skólar urðu ekki haldnir, nemendur urðu að bíða næsta aflaárs. Þetta skildu fyrri tíðar menn, þeir áttuðu sig á staðreyndum og drógu eðlilegar ályktanir af afleiðingum aflabrests- ins. Þá virðist aldrei hafa örlað á því að valdsmenn, biskupar eða full- trúar ríkisvaldsins eða Alþingi, stæðu að „aðför" að skólum lands- ins og vildi rústa menntunina í land- inu, en sú klisja kveður nú við frá þeim hópum sem telja sig forustu- sveit íslenskra fræðslumála. Háskólarektor talar í hneykslun- artón um samtengingu þorskgengd- ar og styrkvéitinga í Háskóla Is- lands og fleiri taka undir þann söng. Þessir aðilar virðast ekki átta sig á tengslum þorskgengdar og skóla- halds í landinu. Þegar aflinn dregst saman veldur það samdrætti í öðr- um greinum og því minnka þjóðar- tekjurnar. í stað þess að skilja for- sendur samdráttarins hefst samkór háskólarektors, skólameistarafé- lagsins og forustuliðs kennarasam- takanna um að vond ríkisstjórn standi að „aðför að menntun í land- inu" og samtök rithöfunda sam- þykkja harðorðar yfirlýsingar í sama dúr. Hingað til hefur skóla- haldi ekki verið haldið uppi í landinu án „skreiðar", án þorskgengdar og svo er enn. Það hefði hljómað undarlega í eyrum landsmanna á 17. og 18. öld ef rektorar Hólaskóla og Skálholts- skóla hefðu haft uppi tal um aðför valdsmanna að stólum biskupsstól- anna, enda kunnu þeir góðu menn að skilja tengsl orsaka og afleiðinga í þessum efnum, svo að slík mein- loka í skírleika í hugsun kom aldrei til. í tilvitnaðri grein Lúðvíks Kristj- ánssonar segir í lokin: „Allar aldir hefur þjóðin ekki komist af án sjáv- arfengs og svo er enn. En miðað við atburði fyrri tíða í sögu okkar er með öllu astæðulaust að láta svo, að ekki sjáist til sólar." SlGLAUGUR BRYNLEIFSSON. ,----^__----—-— - ¦ ! ¦ ¦ ¦ ¦ «..¦.. .wjW Sigþrúðw Jónsdóttir og dætur hennar halda burt úr Keflavík, flæmdar þaðan með lævísi af embættismönnum eftir að hafa búið í þorpinu í tvo áratugi. Teikning: Sigmar, 1992. Sigþrúðar þáttur Jónsdóttur M eðhöndlun á fátæklingum á fyrri tíð er trú- lega æði grimmileg í augum 20. aldar manna og víst er að á þessum málefnum var sjaldn- ast tekið með silkihönskum. Uppboð á ómög- um og hreppaflutningar eru þar skýrust Út er komið 1. bindi Sögu Keflavíkur 1766-1890, þarsem greint er frá sögu byggðar og síðar þéttbýlis í Keflavík. Þegar nálgaðist síðustu aldamót, var komið nokkurt snið á þetta þéttbýli með kirkju, hóteli, Assistentshúsi, Knutzonsverzlun og verzlunarhúsum Duus. En fátæktin var enn ríkjandi ásamt því miskunnarleysi, sem bæði fylgdi henni og tíðarandanum, svo sem fram kemur í þættinum sem hér birtist. Eftir BJARNA GUÐMARSSON eru dæmi. Þá virðast hreppstjórar á stundum ekki hafa sést fyrir þegar hreppsins gagn og nauðsyn var annars vegar. Á það t.d. við um mál Sigþrúðar Jónsdóttur, ekkju í Keflavík, en saga hennar getur sem best átt við marga þá sem stóðu í áþekkum spor- um. Sigþrúður var fædd árið 1828, en við rekumst fyrst á hana í manntalinu 1845. Hún var þá vinnustúlka á Smiðjuhóli á Mýrum, ekki langt frá þar sem nú er Borgar- neskaupstaður. Nokkru síðar kynntist hún Jóni Guðmundssyni, vinnumanni á bænum; hafði Jón liðugan áratug yfir Sigþrúði í aldri, því hann fæddist árið 1815. Þau felldu hugi saman eins og gengur, giftust og áttu fyrsta barn sitt þar á Mýrunum árið 1848. Var það stúlkukorn, sem nefnt var Halla. Um þær mundir lá leið margra þeirra, sem voru að koma undir sig fótum, til sjáv- arsíðunnar og þeim straumi fylgdi fjölskyld- an; þau komu til Keflavíkur haustið 1850 og fengu brátt inni í svokölluðu Eldhúsi, þar sem nú er Hafnargata 6a. Þetta skrýtna nafn mun þannig tilkomið, að þar mun upp- haflega hafa staðið útieldhús frá kaup- mannshúsinu. Festist nafnið síðan við íbúð- arhúsið, þó að eldhúsi hyrfí. Annað barn þeirra Jóns og Sigþrúðar, Sigurður, fæddist sumarið eftir komuna til Keflavfkur, og stúlkan Sigríður ári síðar. Ungbarnadauði var mikill á íslandi í þá tíð, raunar enn sá mesti í Evrópu, og árið 1854 fengu Jón og Sigþrúður á að kenna. Þá fæddist Guðjón, sem lifði einungis einn mánuð. Það hefur því máske verið nokkur sárabót er Guðný fæddist ári síðar. Þau Jón og Sigþrúður bjuggu í Eldhúsinu fram til 1856 en fluttu þá í svokallað Odds- hús, til Odds Jónssonar, sem var einn af betur megandi tómthúsmönnum í þorpinu. Kann þetta að benda til þess að Jón hafi róið á útvegi Odds. Barhahópurinn óx enn, því stúlkan Halldóra fæddist þeim hjónum árið 1856 og Guðrún í ársbyrjun 1858. Þá voru munnarnir orðnir sjö, en Sigurði virð- ist ungum hafa verið komið í fóstur. Hann ílentist þó á Suðurnesjum. En af þessu má ætla að Jón húsmaður Guðmundsson hafi átt fullt í fangi með að fiska ofan í fjöl- skyldu sína. Fáeinum vikum eftir að Guðrún kom í heiminn, hinn 26. mars, hélt Jón í róður venju samkvæmt, enda netavertíðin í al- gleymingi. Að róðrinum loknum gekk hann upp á stakkstæðið við kaupstaðinn og hné þar niður bráðkvaddur, aðeins 41 árs að aldri. Dauði Jóns Guðmundssonar tómthús- manns, eiginmanns og margra barna föður, Munurinn á kjörum alþýðufólks annarsvegar og embættis- og kaupmannastéit hinsvegar var yfírgengilegur. Hér eru allir fínir i taúinu, enda er þetta Henrik J. Bartels, síðasti verzlunarstióri Fischers, ásamt fjÖIskyldu sinni. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.