Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1993, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1993, Blaðsíða 10
*.'. Finngalknað Eftir ÖRN ÓLAFSSON esendur þessa pistils munu kannast við furðuskepnur svo sem skuggabaldur, skoffín og íinngálkn. En um það síðasttalda segir m.a. í Þjóðsögum Jóns Árnasonar (I, 611): Finngálkn er það dýr kallað sem köttur og tófa geta saman. Er það grimmt mjög og öllum vargi skað- legra fyrir sauðfé manna og skotharðast allra dýra. Vinnur engin kúla á finngálkn- ið og verður það ekki skotið nema með silfurhnapp eða silfurkúlu. Það er og styggt mjög og ákaflega frátt á fæti. í íslenskri orðsifjabók eru auk orðmyndarinn- ar Snngálkn taldar upp myndirnar: „finng- álkan, finngálpn, fmngalprt og þingálp(n)", „einhverskonar töfra- og furðuskepna, mann- hestur eða elgfróði". Þar eru raktar nokkrar kenningar um uppruna orðsins, og ályktað: „Allt vafasamt". „Uppruni öldungis óviss", En finngálkns er einnig getið í íslenskum fornsögum, m.a. í Örvar-Oddssögu (19.- 20.k.). En hún er svo víða til, að hér skal vitnað í torgætari texta, riddarasöguna Blómsturvallasögu frá 14. öld. Lýsingin er svipuð þeirri í Örvar-Oddssögu, en yfirgengi- legri (bls. 17):' ...en er þeir voru komnir á skóginn, komu í móti þeim tvö dýr rennileg og furðulega mikil, er fingálptar heita. Þau eru með þess háttar sköpun, að þau hafa manns hendur og mannshöfuð og alla mannssköp- un ofan að lendum, en brjóst og klær sem á óargadýrum. Tvo spena höfðu þau sem konubrjóst væri. Aftari hlutur dýrsins er bæði digur og langur, og lendar sem á hesti og hófa á á aftari fótum, hala lang- an og digran og klepp á endanum. Þeirra ásjóna var hræðileg, tennur mjög stórar, ginið mikið úr máta, úr augunum þótti sem eldur brynni. Karldýrið hafði skegg sítt og svart sem bik, þau höfðu skjöldu og sverð. í Styrbjarnar þætti Svíakappa segir frá undri miklu (bls. 71), „að í díki því er um var gert borgina kom upp finngálkn mikið og kvað" vísu. En í ritinu „Stjörnumörk", sem útgefandinn Konráð Gíslason (bls. viii) segir vera frá miðri 14. öld er orðið haft um stjörnumerkið sem nú er kallað Bogmaðurinn (bls.478): Capricornus stendur í sunnanverðum zo- diaco þar er hann kemur við veturhring nær sagittario (finngálkn) og aquila (ara). Enda er það fornt, að sýna stjörnumerkið bogmanninn sem kentár, þ.e. maður niður að mitti, en þá tekur við hestsskrokkur, mannsbolurinn í stað háls hestsins. Hér fylg- ir með mynd úr ritinu Physiologus, sem er einskonar dýrafræði - um hvaða andlega eiginleika manna dýrin tákni. Handritið og þar með myndin er talið vera frá því skömmu eftir 1200. Eins og síðasti útgefandi ritsins, Jonna Louis-Jensen bendir á, hefur skepnan klær, ólíkt hestmennum Grikklands. Satt að segja sýnist mér vera ljónsskrokkur undir manninum, en hann í kyrtli sem hólkast upp á mótunum - nema það séu þá húðfellingar. Með myndinni fellum við skrímslatal þetta. Af því má sjá að menn hafa gert sér nokkuð mismunandi hugmyndir um fínngálkn, en sameiginlegt er, að þetta sé samsett furðu- skepna, að hálfu maður en að hálfu dýr. Um það eru og fleiri orð, svo sem áður var rakið. Skáldskaparfræði Sum þeirra merkisrita, sem íslendingar sömdu á miðöldum, eru lítt þekkt jafnvel á íslandi, enda hafa þau sjaldan eða aldréi verið fáanleg á prenti. Það á við um mörg forn kirkjuleg rit, en einnig um fræðirit. Þau eru þó mörg og fiölskrúðug. Sum eru þýdd, svo sem þau er vitnað var í hér að framan, dýrafræði og alfræði, þ. á m. landafræði. Ónnur eru frumsamin af íslendinjrum, og er þar frægust Snorra-Edda, sem gerir grein fyrir goðafræði og bragfræði fornri. Henni fylgja oft í handritum fjórar málfræðiritgerð- ir. Sú fyrsta er eldri en Edda, talin vera frá miðri 12. öld eða skömmu síðar, stórmerkileg greinargerð fyrir íslenskri tungu á þeim tíma. En hér skal vikið að þriðju málfræðiritgerð- inni, þ. e. Málskrúðsfræði eftir Ólaf Þórðar- son Hvítaskáld (d. 1259), bróðurson Snorra. Hún byggist á erlendum ritum, en jafnframt Myndin af fínngálkninu er úr ritinu Fysiologus, sem er einskonar dýrafræði um hvað dýrin tákni andlega. á skólahaldi Ólafs í Stafaholti um miðja 13. öld. Ritið fjallar framanaf um íslenska tungu, en fer síðan út í stílfræði. Og þar sem fjallað er um stílgalla, kemur m.a. fyrsta sinni fram mér vitanlega orðið semer fyrirsögn þessar- ar greinar (bls. 80): Sá löstur heyrir og cacenphaton, er vér köllum nykrað eða finngálknað, og verður það mest í nýgörvingum sem hér: Hringtælir gaf hálu . . hlýrsólar mér dýra oss kom hrund til handa hræpolls drifm golli sút þá er Herians hattar. Hér er öxin kölluð í öðrum helmingi tröll- kona skjaldar eða valkyrja, en í öðrum helmingi sút hjálmsins, og er þar svo skipt líkneskjum á hinum sama hlut, sem ny- krinn skiptist á margar leiðir. Hér er greinilega vísað til þess sem Snorri Sturluson segir um nýgervingar í Eddu sinni (bls. 282, í þeirri gerð, Trektarbók heitir þetta nýgjörningar): Það eru nýgjörningar að kalla sverðið orm og kenna rétt, en slíðrirnar götur hans, en fetlana og umgjörð hams hans. Það heldur til ormsins náttúru að hann skríður úr hamsi, svo að hann skríður mjög til vatns. Hér er svo sett nýgjörning, að hann fer leita blóðs bekkjar að, þá er hann skríð- ur hugar stigu, það eru brjóst manna. Þá þykja nýgjörningar vel kveðnar, ef það mál, er upp er tekið, haldi um alla vísu- lengd, svo sem [þ.e.: en ef] sverð sé orm- ur kallaður, fiskur eða vöndur eða annan veg breytt, það kalla menn nykrað, og þykir það spilla. Framangreind klausa úr Málskrúðsfræði Ólafs er eina dæmið sem ég þekki úr fornu máli um orðið finngálknað, nema hvað vísað er til hans í Fjórðu málfræðiritgerðinni (bls. 131): Hér er kylf an kennd eður merkt með þeim tilfellum sem af henni mættu gjörast, og hefir ýmsar líkingar í einni visu, og kallar Ólafur það finngálknað, er lík[ing]um2 er skipt á einum hlut í hinni sömu vísu og ber best að hinn sami háttur sé haldinn um alla vísu, allra helst í einstaka vísum en eigi hæfír sá háttur í stórkvæðum. Þegar orðið finngálknað kemur fyrir á seinni öldum (í lok átjándu aldar og um miðja 19. öld), er greinilega vísað til Málskrúðs- fræðinnar, berum orðum í elsta dæminu3. En allstaðar er þetta lagt að jöfnu, finngálkn- að merkir hið sama og nykrað, slíkum kveð- skap er líkt við furðuskepnu. Nykur var skv. þjóðtrú ek. hestur sem lifði í vötnum og ám, steingrár á lit, og hófar hans og eyru sneru aftur. NÚTÍMALJÓÐ Sagan sýnir, að engin þörf hefur verið fyrir orðið finngálknað, allt frá því að það fyrst kemur fyrir, um miðja 13. öld. Þá sára- sjaldan að það hefur verið notað, hefur það eingöngu verið sem samheiti við nykrað. En orðið nykrað er svo fast í sessi um það að breyta úm líkingar í miðjum klíðum, eða blanda saman líkingum, að það væri hið mesta óráð að fara að rugla með það. Hins- vegar skortir orð um nálægt fyrirbæri, sem er þó eðlisólíkt. Það er að tengja saman and- stæður í einni ljóðmynd eða lýsingu, ósamrýn- anlega hluti. Þetta fylgir módernisma í bók- menntum, sem er talinn hefjast um 1870. En það er einkum frá því um aldamót, sem ýmsir boðberar hans4 leggja áherslu á að ljóð- mynd verði því áhrifaríkari sem hún tengi saman sundurleitari atriði. Við getum tekið dæmi úr ljóði eftir Halldór Laxness frá 1927, „Nótt á tjarnarbrúnni": á sælum vörum sorgarinnar sofa tumar borgarinnar... Hér er sorgin persónugerð þannig, að hún sýni andstæðu sína, sælu, og í þessum síð- ustu tveimur línum er önnur óskiljanleg mótsögn. Um hvað er yfirleitt sagt, að það sofí á vörum? Bros eða koss, eitthvað sem mælanda finnst að ætti að fara að birtast á vörunum, en er þar ekki enn. Hitt væri hefð- bundið, að segja turna borgarinnar sofa í speglun tjarnarinnar. Hvort orðalagið um sig er kunnuglegft, og því má lesanda fínnast, að hann ætti að skilja setningu þar sem þetta tvennt er fléttað saman. En það er ómögu- legt. Er þetta ekki á sinn hátt eins og finng- álknin? Sett saman úr hlutum sem eru ekki bara óskyldir, heldur ósamræmanlegir. Út- koman verður eitthvað alveg nýtt, nánast óhugsanlegt. Þetta er í rauninni annað fyrir- bæri en nykrað, þar sem bara er flökt á milli líkinga. Ýmsar mótsagnir í ljóðum Hall- dórs eru af sama tagi og í dæminu hér að framan, einkum í ljóðum hans á árinu 1927. Fleiri dæmi og umfjöllun eru í nýrri bók minni: Kóralforspil hafsins (1992). Þetta er allt annað fyrirbæri en langsótt eða óvenjuleg líking. Dæmi um slíkt má sjá í „Vetrarmyndir úr lífi skálda". En þar líkir Hannes Sigfússon sól og skuggum við fugla, en landsvæðinu við deyjandi mann (bls. 90): Við risum úr velktum hvílum með vængstýfðri sól er ffaug lágt yffr borgina lyfti sér naumlega yffr veiðibráða reykháfana . og féll brennandi í haffð ¦ óg vængbreiðir skuggar ffugu yffr stirðnaða jörð og augu vatnanna brustu Þetta er sérkennileg mynd, en þó skiljan- leg. Hinsvegar hefst ljóðabálkurinn á svo undarlega samsettri mynd, að kenna má við finngálkn. Hér er talað um kvöldskin r ekki sólar, heldur blóðs. Og það leggur snörur í djúpin til að ná viðmælanda (bls.87): Djúpt seffir þú í djúpi mínu Og dumbrautt kvöldskin blóðs míns sveiffar geislasnömm ígegnum auð og barkarlituð fískinetin Þau ná ofgmnnt, þú sefur dýpra Mótsagnir setja einnig sterkan svip á Tím- ann og vatnið eftir Stein Steinar og síðustu Ijóð hans, eins og ég rek í fyrrgreindri bók. I þessum ljóðum ber mest á hlutgervingu, þ.e. að talað er um sértæk hugtök sem hlut- ir væru, og gjarnan er þetta þá gert mynd- rænt. Þetta eru óskiljanleg orðasambönd, gerð úr liðum sem eiga ekki saman. Hér má telja: „úr hafsaltri rigningu eilífðarinnar" (bls.255), „þung angan hins óskiljanlega" (bls.277), „í holspegli tímans" og „húsvörður eilífðarinnar" (bls.276). „Undir hálfþaki dagsins" (bls. 272), „undir tvöföldum himni tveggja heima" og „tvísáinn akur tveggja heima" (bls. 273). Endum þetta á óprentuðu ljóði Steins: liéinndagur um mitt dulráða andlit fer dimmblár skuggi dagsins í gær ég sé hönd mína bærast í blóðstokknu ljósinu eins og blóm sem grær meðan draumur minn felst undir drúpandi vængjum dagsins í gær Hér er margt sem lesendur kannast við, en ljóðið er saman sett úr svo óskyldum hlut- um, að heildin gengur ekki upp röklega. Því virðist tilvalið að kenna slíkan skáldskap við finngálkn. Nú mun einhver spyrja til hvers skáldin séu að þessu. Svo mikið er víst, að ekki kemur slíkt orðalag neinum boðskap á framfæri, né annarri lífsvisku, enda er það óskiljanlegt venjulegum röklegum skilningi. Það er í besta lagi hægt að láta það orka á sig eins og mótsagnir Zen-búddista, sjá óvæntar sýnir opnast í nýjum orðasambönd- um. En það er heldur ekki ónýtt, því það hefur löngum verið talið aðal skáldskapar. Finngálknið má virðast sett saman úr manni og fugli eða hesti, en verður þó hvorki brúk- legt sem dráttarklár né sem matfugl, það er bara hægt að undrast og skoða. Þessi samtenging andstæðna í mynd hefur verið kallað meginatriði módernismans, þ.e. sundruð framsetning, órökleg og myndræn. En þessa gætir sérstaklega í surrealískri list, og því sýnist mér tilvalið að kalla hana fínng- álknaða. Við tölum þá um finngálknuð ljóð og sögur í stað þess að segja surrealísk. Kannski finnst fólki fara verr á því að tala um finngálknastefnu í stað surrealisma6, eða að kalla surrealísk skáld finngálknara. Köll- um þau þá bara finngálknuð skáld, segjum t.d. að Steinn Steinarr hafi verið ansi finng- álknaður síðustu árin eða ort býsna finng- álknað þá. En annars sýnist mér augljós ávinninjrur að því að nota orð af íslenskum stofni frekar en frönskum; það er eins og vant er, gagnsærra, við sjáum af orðinu bet- ur megineinkenni stefnunnar. Höfundur er bókmenntafræðingur og starfar í Kaupmannahöfn. Ritaskrá: BlAmstrvallasaga. Leipzig 1855. Den tredje og fjærde grammatiske afhandling i Snorres Edda [... ] Khöfn 1884. Faksimile af de islandske Physiologus-fragmenter. Rom- anske stenarbejder 2 - 1984 (teikning á bls. 61). Halidór Laxness: Kvseðakver. 2. útg. Rvík 1949. Hannes Sigfússon: Ljóðasafn. Rvík 1982. fslensk orðsifjabók. Rvik 1989. J.J.: Islanz-vaka eða Kvæði af draum-vitrun Sslands 1779 um byrjun Bókmennta-felagsins, er rættist árinu eptir. Rit þess fslenska Lærdóms-Lista Felags (I, 201-252) Khöfn 1780. Rit eftir Jónas Hallgrimsson I-V. Rvík 1929-37. Snorra-Edda. Reykjavík 1975. Steinn Steinarr: Ljóðasafn. Rvík 1991. og handrit í Lands- bókasafni (Lbs. 770 fol.) Stjörnumörk. Fire og fyrretyve [... ] prever af oldnor- disk sprog og litteratur [... ] (bis. 476-9) Khöfn 1860. Styrbjarnar þáttur Svíakappa. Flateyjarbók (H, 70-73), Christiania 1862. ÞjóðsSgur Jóns Arnasonar I-VI. Rvik 1954-61. Æfisaga Gisla Konráðssonar ens fróða skrásett af sjálf- um honum. Rvik 1911-14. Örvar-Odds saga. Fornaldarsögur Norðurlanda (U, bls. 199- 363), Akureyri 1954. 1 Stafsetningu færi ég jafnan að nútiðarhætti. 2 Þetta er leiðrétting mín, i textaútgáfunni stendur: „likvm". 3 J.J. [J6n Jónsson (Johnsonius) sýslumaður (1794- 1826)]: Islanz-vaka, bls. 230. Annað dæmi er i bréfi Jónas- ar Hallgrimssonar til Konráðs Gislasonar í mars 1844 (sjá Rit. J.H. H, 169, en hið þriðja er I kvæði ( Æfisögu Gisla Konráðssonar, bls. 275. Það er þó vafasamt, útgefandi les: „ffiál þó risi finngálkn að". Ekki er kvæðið ársett, en æfisagan skrað um 1852 skv. útgefanda, bls. iii. Égþakka Gunnlaugi Ingólfssyni á Orðabók Háskóla íslands fyrir að senda mér dæmin. 4M.a. skáldin Marinetti, Tzara, Reverdy og Breton. Því voru surrealiatar einatt að vitna til klausu úr Söngvum Maldorors eftir Lautréamont (frá árinu 1869): „Fagurt eins og þegar saumavél og regnhlíf hittast af tilviljun á líkskurðarborði." 5Þetta orð ber að skrifa og bera fram með u, því það er komið úr frönsku „surrealisme", frb. [syrrealism], u er nær því en ú. 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.