Lesbók Morgunblaðsins - 13.03.1993, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 13.03.1993, Blaðsíða 4
 Tónsnillingur með skrýtnar skoðanir ichard Wagner er tvímælalaust eitt litríkasta tónskáld nítjándu aldar. Þekktastur er hann vitanlega fyrir óperur sínar en færri vita að hann var einnig áhrifamikill þjóðfélagsgagn- rýnandi á öldinni sem leið. Viðhorf meistarans Wagner taldi brýnt að frelsa listina undan húsbóndavaldi við- skiptanna og til að ná því markmiði þurftu ólík listform að renna saman í eitt „allsherjar listaverk". Hann taldi einnig að nýmæli byggð á tízku gætu aldrei orðið listræn. Hann talaði um „hinna þýzka anda" sem einstæðan hæfileika til að laga eigin þaríir að þörfum heildarinnar og að andstæða þess væri frönsk menning og franskt þjóðfélag. Helzt vildi hann láta varpa sprengjum á París. Eftir PAL BJÖRNSSON eru um margt forvitnileg sakir þess hve víða hann kom við í skrifum sínum. Hann fæddist í Leipzig 1813 og strax á unglingsárum sýndi hann hæfileika sem tónskáld. Um tvítugt fékk hann sína fyrstu stöðu sem tónlistarstjóri og stjórnanch' en slíkúm störfum gegndi hann á nokkrum stöðum í Þýskalandi þar til 1839 þegar hann hélt til Frakklands. Wagner dvaldi í París fram til 1842 er hann sneri aftur til Þýskalands en nokkru eftir heimkomuna fékk hann stöðu í Dresden við hirð konungs- ins af Saxlandi. Byltingin 1848 olli umskipt- um í lífi Wagners. Um þetta leyti kynntist hann nokkrum sósíalískum byltingarmönn- um og jók það svo áhuga hans á þjóðfélags- málum að hann fann sig knúinn til virkrar þátttöku í uppreisninni í Dresden í maí 1849. Uppreisnin var brotin' á bak aftur og flestir leiðtogar hennar voru teknir höndum en Wagner tókst að komast hjá áralangri fang- elsisvist með því að flýja land. Wagner settist að í Sviss og árin þar áttu eftir að verða mörg því að þýsku ríkin bönnuðu honum að snúa aftur næstu tólf árin. En 1864 urðu aftur umskipti í lífi hans vegna þess að þá kom til valda í Bæjaralandi 18 ára konungur að nafni Lúð- vík II. Hafði hann slíkan áhuga á verkum og hugmyndum Wagners að eitt af fyrstu embættisverkum hans var að boða Wagner til fundar við sig í Munchen. Með þeim tók- ust náin kynni pg reyndust þau Wagner hagkvæm. Konungur veitti honum ríkuleg laun fyrir utan að greiða niður háar skuldir hans en Wagner lifði alla tíð langt um efni fram. Embættismenn konungs litu samband hans við tónskáldið hornauga og fengu því til leiðar komið að Wagner var dæmdur útlægur frá Bæjaralandi í lok árs 1865. Lá nú leið Wagners aftur til Sviss. Wagner heima hjá sér í Bayreuth. OUumálverk eftir W. Beckmann frá 1882. Frá vinstri: Cosima, eiginkona Wagners, Wagner, tónskáldið Liszt og hans von Wolzogen. Óperuhúsið í Bayreuth. Olíumálverk eftir Gustav Bauernfeind, 1879. Eins og sjá má var ekkert til sparað í íburði. Wagner hafði hug á að snúa aftur til Þýskalands og þá til að byggja óperuhús þar sem verk hans yrðu flutt. Húsinu valdi hann stað í sveitaþorpinu Bayreuth, í norð- austurhluta Bæjaralands. Hornsteinn var lagður að því 1873 en Wagner tókst að ljúka við byggingu þess með fjárstuðningi ein- staklinga og Lúðvíks II. Sjálfur réð hann miklu um hönnun hússins sem tók óperuhús- um þess tíma mjög fram. Árið 1876 hélt hann sína fyrstu óperuhátíð þar en fjárskort- ur olli því að hann gat ekki haldið aðra slíka hátíð um nokkurra ára skeið. Wagner lést á ítalíu 1883. HlN GLÓRULAUSA Tf SKA Á síðustu áratugum nítjándu aldar voru kenningar Wagners vinsælar meðal ólíkra stjórnmálahópa. Þeir sem hann safnaði um sig í Bayreuth túlkuðu skrif Wagners á mjög þjóðernislegan hátt, sérstaklega eftir dauða tónskáldsins. Þekktastur þeirra var tengdasonur Wagners, Englendingurinn Houston Stewart Chamberlain, sem þrátt fyrir uppruna sinn hafði umhverfst í ákafan þýskan þjóðernissinna. Kunnastur hefur þó Chamberlain orðið í sögunni fyrir að eiga drjúgan þátt í því að leggja hugmyndafræði- legan grunn að þjóðernissósíalisma Hitlers. Kenningar Wagners öfluðu sér líka áhang- enda meðal vinstrisinna. Jafnaðarmenn í Austurríki létu til dæmis mjög hrífast af stjórnmálaskrifum Wagners, einn þekktasti leiðtogi franskra sósíalista, Jean Jaurés, taldi verk Wagners vera hákommúnísk og marxískir byltingarmenn í Rússlandi notuðu hugmyndir Wagners við að þróa kenningar um leikhús fyrir almenning. Hvað kenndi hann eiginlega? Wagner var mjög gagnrýninn á þjóðfé- lagsbreytingar nítjándu aldar. Til að mynda hafði hann_ hina mestu ímugust á notagildi og tísku. í einni tímaritsgreina sinna frá miðri öldinni lýsti hann þeim breytingum sem listsköpun hefði tekið á liðnum árhundr- uðum. Hann taldi til að mynda að í Grikk- landi hinu forna hefði listsköpun náð há- marki í harmleikjum vegna þess að í þeim hafi samhyggðarandi (Gemeingeist) grísku þjóðarinnar endurspeglast hvað skýrast. Hnignun grísku ríkjanna hafði í för með sér endalok samhyggðar andans og harmleikur- inn sem Hstform leystist þar af leiðandi upp. Þó taldi Wagner að á tímabili Endur- reisnarinnar hefði listin endurlífgast nokkuð þegar hún var tekin í þjónustu kirkju og fursta, sem Wagner kaus að nefna virðing- arverða húsbændur. En í stað þess að frelsa sjálfa sig algerlega undan áhrifum annarra, þá kaus listin að seh'a sál sína öðrum og verri húsbónda, kaupsýslu. Wagner taldi brýnt að frelsa listina undan húsbóndavaldi viðskiptanna. Til þess að ná því markmiði þurftu ólík listform að renna saman í eitt og mynda „allsherjarlistaverk" (Gesamtkunstverk) en óperum hans var ein- mitt ætlað að vera dæmi um slíkan sam- runa. Þessi endurreisn gat hins vegar ekki átt sér stað ef þjóðfélagið breyttist ekki því að upplausn lístarinnar endurspeglaði aðeins tíðaranda þjóðfélagsins — anda verslunar- viðskipta. í grein sinni, „Listaverki framtíðarinnar", hélt Wagner því meðal annars fram að „í þjóðlífinu, sem væri orðið gegnsýrt af eigin- hagsmunahyggju, væri ekki lengur nokkurt tillit tekið til hins fagra; þar væri aðeins nytsemi höfð að leiðarljósi". Hann taldi tísku vera tákn um þennan tíðaranda: hún væri „það brjálaðasta harðræði sem sögur færu af" því að hún „þvingaði hið náttúrlega feg- urðarskyn mannsins til þess að tilbiðja hið ljóta". Hann taldi einnig að nýmæli sem byggð væru á tísku gætu aldrei orðið list- ræn. í stað þess yrðu þau vélræn því að aðeins raunveruleg þörf, sem hann nefndi svo, gæti fært fólki andagift. Wagner setti því náttúruna og tískuna upp sem andstæð- ur. Allar þarfir mannsins, öll sköpun, áttu að vera náttúrulegar. Til að lýsa sannri list- sköpun þá komst hann einnig svo að orði að öll menning þyrfti að vaxa neðan frá eða eiga rætur í þjóðarandanum. Hver og einn átti að kafa ofan í eigin sálardjúp, reyna að komast að þjóðararfleið þeirri sem Wagn- er taldi að byggi í einstaklingnum. BJARTSÝNN á Byltinguna Um miðja öldina taldi Wagner sig sjá teikn um það að félagsleg hreyfing myndi von bráðar breyta þjóðfélaginu í þá veru að fólk þyrfti ekki að eyða mestum tíma sínum í brauðstrit. Hann lýsti því hvernig byltingin myndi bera að í stuttri grein, sem hann nefndi „Byltinguna". Af lýsingunni að dæma gæti Wagner eins verið að lýsa endurkomu Krists því að milljónir manna áttu að verða vitni af þessum atburði; fylk- ingar nakins, kalds, vansæls og hungraðs fólks mundu yfírgefa verksmiðjurnar og halda til hæðanna þar sem það myndi bíða eftir byltingunni. Og bið þeirra varð ekki til einskis; byltingin kom og frelsaði fólk, hún batt enda á óhamingju þess, eyddi öllum þjáningum, afmáði vald hins sterka, vald laga og eignaréttar, og kom í veg fyrir að einn gæti ráðið yfir öðrum. Afstaða Wagn- ers kom einnig skýrt fram í ræðu sem hann flutti á 3.000 manna fundi í Föðurlandsfé- laginu (Vaterlandsverein) í Dresden 1848. Hann taldi brýnt að hefja frelsisstríðs gegn veldi peninga. Af framansögðu er ljóst að Wagner var rómantískur sósíalisti sem vildi kollvarpa þjóðfélagi nytsemi, skynsemistrúar og kaup- sýslu. Ný skipan, par sem sönn list réð ríkj- um og menn sköpuðu aðeins af innri þörf, átti að leysa viðskipta- og tískuþjóðfélagið af hólmi. Af Yfirburðum Þjóðverja Hugtakið þjóð gegndi lykilhlutverki í við- horfum Wagners en eins og komið hefur fram taldi hann að 511 sönn sköpun þyrfti að eiga sér rætur í arfleifð þjóðarinnar. Skilgreining hans á hugtakinu var nýstárleg því að hann taldi að viðhorf fólks réðu því hvort það gæti orðið fullgildir meðlimir þjóð- ar: „Þjóðin er samansafn þeirra sem telja sig finna fyrir sameiginlegum þörfum innra með sér. Þjóðinni tilheyra allir þeir sem eru fúsir að sjá þarfir annarra sem sínar eigin eða byggja þær á þörfum heildarinnar." Wagner lét ógert að skýra nákvæmlega út hvernig menn ættu að ákvarða hverjir væru hagsmunir eða þarfir heildarinnar og hver ætti að úrskurða í málum sem valda deilum. Wagner taldi sannað mál að þýskar mæður ælu heimsins mestu spekinga og að Þjóðverjar hefðu hvað mesta möguieika á að þróa með sér viðhorf samhyggðar og samvinnu. Enda kallaði Wagner þetta við- horf, að laga eigin þarfir að þörfum heildar- innar, hinn þýska anda. Hann fengi menn til þess að varpa nytsemissjónarmiðum fyrir róða. Wagner leit á Prakkland sem eina af andstæðum hins þýska anda og taldi því að baráttan þyrfti meðal annars að snúast gegn franskri menningu eða frönsku þjóðfé- lagi. Hann taldi að frönsk menning gæti ekki náð neinni andlegri dypt vegna þess r

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.