Lesbók Morgunblaðsins - 08.01.1994, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 08.01.1994, Blaðsíða 10
arleið um ár og fjöll að strönd Kyrrahafs. Leiðangrinum stýrðu tveir liðsforingjar úr Bandaríkjaher, Meriwether Lewis og William Clark. Á árunum 1804-6 fóru þeir á bátum upp Mississippi og Missouri, þaðan landleiðina yfir KlettafjöÚ, niður Kólumbíufljót að Kyrra- hafi og svipaða leið til baka. I sögu leiðangursins er getið skelfi- legra afleiðinga bólusóttar. í mars 1806, þegar þeir voru nærri Kyrrahafi, fór Clark í könnunarferð og kom í indíánaþorp þar sem flest hús vorú auð og í niðurníðslu. Hann bað um skýringu og fyrir hann var leidd gömul kona sem bar ör eftir bólusótt. Var honum sagt að hún hefði í æsku verið nærri dáin af veikinni sem hún væri nú mörkuð af og allir íbúar húsanna sem nú voru í eyði hefðu þá orðið sóttdauðir. Miðað við aldur- konunnar þótti Clark líklegt að veikin hefði geisað einum þrjátíu árum fyrr. Árið 1837 barst bólusótt með grávörukaup- mönnum til Fort Kenzie í Montana. Þaðan breiddist veikin norður um Kanada og gerði mikinn usla meðal indíána. Verst urðu úti svartfetar og blóðindíánar og er talið að um 3/4 þeirra hafi látist. Hjá þessum kynkvíslum hefur greinst hæst hlutfall í heimi af A-blóð- flokki, eða 59%. Bólusótt er með skæðustu sjúkdómum sem á mannkynið hafa herjað. Nú telja menn að henni hafi verið útrýmt. Aðeins eru eftir rækt- aðir veirustofnar á rannsóknastofum, meðal annars vegna hugsanlegra nota í hernaði. Heimildir Um Bólusótt Elstu skráðar heimildir um bólusótt eru kínverskar, frá því um 250 f.Kr. Þá er talið að Húnar hafi flutt drepsóttina með sér tíl Kína. Fullvíst má telja að veikin hafi herjað mun lengur á mannkyn. Bólusóttar á Norðurlöndum er fyrst getið í Flateyjarbók, þar sem meðal annars er greint frá farsótt á íslandi árið 1240. Síðan er vitað um 19 stórfaraldra af bólusótt hér á landi, frá 1306 til 1846. Á síðari helmingi 18. aldar veitti enskur læknir, Edward Jenner, því athygli að mjalta- konur og aðrir sem umgengust nautgripi fengu sjaldan bólusótt en smituðust af dýrunum af meinlausum kvilla, kúabólu. Með því að smita fólk af kúabólu, bólusetja það, tókst honum undir aldamótin að koma í veg fyrir að það fengi bólusótt. Fyrir daga kúabólusetningar voru menn stundum viljandi smitaðir af bólu- sótt. Þótti það valda vægri sótt og veitti lífstíð- arónæmi. Aðferðin var þó ekki hættulaus. Smitsjúkdómar Og Ónæmi En það voru fleiri sjúkdómar en bólusótt sem lögðust á frumbyggja Ameríku. Misling- ar, inflúensa, svarti dauði, barnaveiki, tauga- veiki, kólera, skarlatsótt, kíghósti og fleiri sóttir fóru eins og eldur í sinu yfir nýja heim- inn og stráfelldu íbúana. En hvers vegna lögðust allir þessir sjúk- dómar svo miklu þyngra á frumbyggja Vest- urálfu en á íbúa gamla heimsins? Þar sem smitsjúkdómur er landlægur er jafhan talsverður hluti íbúanna ónæmur fyrir honum, menn sem hafa áður tekið veikina og mynda mótefni gegn henni í þeim mæli að þeir sýkjast ekki aftur. Þetta á til dæmis við um kvef. Hérlendis, og víst í flestum löndum, eru jafhan einhverjir kvefaðir þótt tíðnin sé breytileg, en ónæmið kemur i veg fyrir stórfar- aldra. Aðrir sjúkdómar ganga sem farsóttir. Á milli misskæðra faraldra líður nokkur tími þegar sjúkdómsins gætir alls ekM á tilteknu svæði. Meðan skæður sjúkdómur eins og bólusótt gengur yfir eykst jafht og þétt hlutfall þeirra sem ónæmir eru. Þeir sem ná sér af veiMnni taka hana ekM aftur. Hlutfallstala ónæmra hækkar líka eftir því sem fleiri deyja úr veik- inni. Þar kemur að útbreiðslan stöðvast, sýkill- inn deyr út í stofninum og um lengri eða skemmri tíma eru ekki forsendur fyrir nýjum faraldri. Þetta mætti kalla hjarðónæmi. Með tímanum dregur úr hjarðónæmi. Þeir Trúarbrögð Asteka kröfðust blóðfórna. Hér má sjá höfuð sem hðggvin voru af Spánverjum og hestum þeirra. [Teikning eftir Asteka.] ónæmu deyja og í þeirra stað fæðast einstakl- ingar sem tekið geta sjúkdóminn. Fyrr eða síðar má svo búast við nýjum faraldri, nema fyrirbyggjandi aðgerðir komi tíl. Og að öðru jöfnu má vænta þess að hann verði eftir því skæðari sem hléið var lengra. Árið 1846 bar gestur frá Kaupmannahöfn mislinga til Færeyja og 6.000 af 8.000 íbúum eyjanna veiktust. Þá voru 65 ár síðan veiMn hafði síðast borist þangað. Enn skelfilegri usla getur smitsjúkdómur samt valdið þar sem hann hefur aldrei komið áður og engir því ónæmir. Enginn vafi er á að þetta er skýring- in á því hversu grátt farsóttir frá Evrópu léku íbúa nýja heimsins. Þeir höfðu aldrei fyrr komist í snertingu við þessa sjúkdóma. Þess eru mörg dæmi að íbúar afskekktra svæða hafi orðið illa úti þegar tíl þeirra bár- ust sjúkdómar sem þeir höfðu aldrei kynnst. Má þar nefna síðustu steinaldarmennina, frumbyggja Tasmaníu. Þeir urðu að þola margs konar yfirgang Breta, einkum á 19. öld. Þar kom þó að nýlenduherrarnir sáu að sér og söfnuðu um 200 frumbyggjum sem eftir lifðu á verndarsvæði þar sem þeir urðu allir sóttdauðír, sá síðasti (eða sú síðasta, því það var kona) árið 1876. En það vekur furðu að íbúar heillar heimsálfu höfðu fyrir 500 árum ekki kynnst þorra þeirra farsótta sem öldum satnan höfðu hrellt menn bæði austan við þá og vestan. Þess má þó geta að beinaleifar frá Kaliforníu, Mexíkó og Perú benda tíl beina- berkla í Vesturheimi löngu fyrir daga Kólumb- usar. Dreifing Drepsótta Önnur spurning er kannski enn áleitnari: Hvers vegna biðu evrópskra hermanna og landnema í Ameríku enga drepsóttir sem þeir voru óvanir? Hvers vegna voru hermenn Cort- ésar við góða heilsu meðan bólusóttin lagði fjendur þeirra í Tenochtítlán að velli? Vissulega lögðust sjúdómar á menn í Vest- urheimi en þeir voru fáir banvænir. Einna skæðust er trúlega sárasótt, sem líklegt má tetía að upprunnin sé í Ameríku. Aldred Crosby, sagnfræðingur við Háskólann í Aust- in í Texas, bendir á að evrópskir landnemar í Norður-Ameríku hafi notið ágætrar heilsu. Þannig hafi ævilíkur landnámsmanna á Nýja- Englandi verið 71s8 ár, furðanlega hár aldur á 17. og 18. öld. A sama tíma hrundu frum- byggjar álfunnar á öllum aldri niður af sjúk- dómum sem Evrópubúar höfðu lengi lifað við og voru í mesta lagi orsök 10 til 15 dauðsfalla af 100 í Vestur-Evrópu á 18. öld. Þar af voru 70% börn yngri en tveggja ára. Fyrir einum tíu þúsund árum fóru menn í Mesópótamíu og vfðar í Austurlðndum nær að búa saman f þorpum og rækta nytjaplönt- ur og ala húsdýr. Ný þyMr líkjegt að margir skæðustu sjúkdómar manna séu komnir úr húsdýrum þeirra. Bólusótt í mönnum er tíl dæmis talin afbrigði af kúabólu, mislingar eru sennilega komnir í menn úr nautum eða hund- um og inflúensa úr svínum. Fyrst eftír að menn tóku þessa sjúkdóma í gamla heiminum er trúlegt að þeir hafi lagst jafht á unga sem aldna, líkt og síðar í Vestuf- heimi. Smám saman komst svo á jafnvægi, af ástæðum sem fyrr er getið, og sjúkdómarn- Þegar Spánverjar komu til Vesturheims höfðu indíánar aldrei séð hesta og skelfdust ríddara sem þeir töldu sumir ásamt hrossinu eina furðuveru. [Teikning eftir Asteka.] ir lögðust eftir það einkum á börn. Auk þess má vænta þess að á löngum tíma hafi orðið arfgengar breytingar á stofnum manna við það að þeir sem best þoldu sjúkdómana komust af. Það er til dæmis tæpast tilviljun hversu útbreiddur A-blóðflokkur er nú meðal afkomenda þeirra indíána sem verst urðu fyrir barðinu á bólunni í Kanada. A-flokks menn virðast þola sóttína betur en aðr- ir. Landnám Vesturheims Á ísöld huldu jöklar stór svæði á norðurhveli jarðar og bundu svo mikið vatn að sjávarborð var mun lægra en nú. Á síð- asta jökulskeiði var eiði milli Síberíu og Al- aska þar sem nú er Beringssund og um það fðru frumbyggjar Ameríku. Þeir eru allir tald- ir ættaðir frá Norðaustur-Asíu. Indíánar og inúítar bera einkenni mongóla og eru'oft tald- ir til þeirra. Meðal annars eru augntennurnar sérkennilega spaðalaga. Vitneskja frá sam- eindaerfðafræði, einkum samanburður á gen- um í hvatberum, rennir einig stoðum undir það að frumbyggjar Vesturheims reki ættir til Norðaustur-Asíu. Mönnum ber ekM saman um hvenær þess- ir þjóðflutningar hófust. Ljóst er að menn voru komnir til Ameríku fyrir rúmlega ellefu þúsund árum en sumir fræðimenn tejja að fyrstu austurfararnir hafi farið yfir Bering- seiði fyrir 30 til 40 þúsund árum. Þaðan hafa þeir haldið suður með vesturströndinni því jökull tálmaði þeim för austur eftir Norður- Ameríku. AhöM eru um hvort landnemarnir komust fyrr suður tíl Eldlands eða að strönd Norður-Atlantshafs. Hafi mennirnir flutt með sér skaðlega sjúk- dóma, sem ótrúlegt er talið, hafa þessir kvill- ÞORÐUR HELGASON Fljót Bólusóttin lagðist þungt á indíána. [Teikning eftir Asteka.] , ar ekM komist yfir Beringseiði. T. Dale Stew- art, mannfræðingur við Smithsonstofnunina í Washington, hefur lýst eiðinu sem „sýMasíu", þar sem óblítt loftslag hafi gert útaf við hugs- anlega sýMa og smitbera á borð við flugur og orma. Forfeður frumbyggja Ameríku voru aldrei í tengslum við kvikfjárræktendur Mið-Aust- urlanda sem fyrstir urðu fórnarlömb farsótta gamla heimsins. Þess vegna bárust þessar sóttir ekM til Ameríku fyrr en Evrópumenn námu þar land fyrir hálfu árþúsundi. Og lítíð fór fyrir eldi húsdýra meðal frumbyggja í Vesturheimi.'Þar voru fá dýr fallin til tamning- ar, eina helst vísundar á gresjum Norður- Ameríku, en engin ástæða var til að hefta frelsi þeirra þar sem nóg var af þeim villtum fyrir daga hvítra landnema. Indíánar í Norður- Ameríku tömdu þó snemma hunda, jafnvel á undan íbúum gamla heimsins, og kalkúnar voru aldir í Mexíkó og naggrísir og lamadýr í Suður-Ameríku. Frumbyggjar Ameríku hurfu snemma frá gamla heiminum og voru langt frá svæðunum þar sem sjúkdómar manna þróuðust. Þegar Evrópumenn komu til Vesturheims voru heimamenn varnarlausir gegn þessum sjúk- dómum og hafa tæpast náð sér enn, þótt liðin séu fimm hundruð ár. Drepsóttirnar höfðu úrslitaáhrif á sögu Ameríícu. Svo vitnað sé í einn af heimildar- mönnum mínum mætti ætla að ef þær hefðu ekM gengið yfir væru íbúar nýja heimsins nú að búa sig undir að fagna stórsigri Asteka yfir innrásarliðinu að austan fyrir hálfu árþús- undi í stað þess að vera að taka til eftír hátíða- höldin vegna 500 ára afmælis landtöku Kól- umbusar. Höfundur er rektor Menntaskólans við Hamrahlíð. Eins og Sogið og Hvítá mætast og heita síðan Olfasá rennum við nú saman í einum farvegi og erum þá ljóshærður strákur sem fellur frá okkur lengra og lengra En við erum ekM farin við erum Sogið og Hvítá í uppsveitum. Ljóðið er úr nýrri Ijóðabók Þórðar sem heit- ir „Aftur að vori" og er þriðja Ijóðabók hans. AÐALSTEINN SIGFÚSSON SVANUR Geigur Þöglar lágu þær í mýrinni staðnar dauðasvörtu vatni í sólskini hugboð um moldbrúnar axhr og stuttan hlátur skyggðan kvíða fyrir löngum vetri við reyk af Móðum svo djúprættur geigur við gamlar sögur að geng enn á svig þó nú séu grafírnar fallnar inn og gróið yfír fyrir löngu hröðum skrefum því bMnn gengur og stutt í fréttir. Höfundur er myndlistarmaður á Akureyri og vinnur auk þess í skógrækt. GUÐJÓN SVEINSSON Frama- vonir Ég ætla að kaupa skúr eins og auglýstur var í blaðinu með hurð og tveim gluggum bara snotur á „viðráðanlegu verði" hef hann kannski í garðinum eða Mastæðinu set fyrir hann blúndugardínur eða við fíjúgum út í víðáttuna og ég sei geimverum pulsur m/öllu á „viðráðanlegu verði". 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.