Lesbók Morgunblaðsins - 27.05.1995, Qupperneq 2

JÓNAS
HALLGRÍMSSON
Annes og eyjar
(Með mottó: „hann er farinn að laga sig eftir Heineu)
- brot -
Ólafsvíkur-
enni
Riðum við fram um flæði
fiúðar á milli’ og gráðs,
fyrir Ólafsvíkurenni,
utan við kjálka láðs.
Fjörðurinn bjartur og breiður
biikar á aðra hlið,
tólf vikur fullar að tölu,
tvær álnir hina við.
Hvurt á nú heldur að halda
í hamarinn svartan inn,
ellegar út betur til þín?
Eggert, kunningi minn!
Hornbjarg
Yst á Hornströndum heitir
Hornbjarg og Kópatjörn;
þeir vita það fyrir vestan,
þar verpir hvítur örn.
Um sumarnótt, er sveimar
sól yfir norðurslóð
og þoka sígur um sjóinn,
hann situr rauður sem blóð.
Og örninn Htur ekki
oná hið dimma haf,
og horfir í himinljómann -
hafskipið sökkur í kaf.
Drangey
Tíbrá frá Tindastóli
titrar um rastir þtjár;
margt sér á miðjum firði
Mælifellshnjúkur blár.
Þar rís Drangey úr djúpi,
dunar af fuglasöng
bjargið, og báðum megin
beljandi hvalaþröng.
Einn gengur hrútur í eynni,
Illugi Bjargi frá
dapur situr daga langa
dauðvona bróður hjá.
Kolbeinsey
Bræðurnir sigldu báðir
burtu frá ungri mey,
langt burt frá systur sinni,
að sækja í Kolbeinsey.
Þar er svo dúnað í dúni
að djankinn Iiggur þar
bara bráðhendis hissa
og breiðir út lappirnar.
Ömurlegt allt mér þykir
útnorður langt í sjá;
beinin hvítna þar beggja
bræðranna klettinum á.
JEG BIÐ AÐ HEILSA!
Nú andar suðrið sæla vindum þiðum,
á sjónum aliar bárur smáar rísa
og flykkjast heim að fogru iandi Isa,
að fósturjarðar minnar strund og hlíðum.
Ó! heilsið öllum heima rómi bliðum
um hæð og sund í drottins ást og friði;
kyssi þið, bárur! í>át á Cskimiði,
blási þið, vindar! hlýtt á kinnum fríðum.
Vorboðinn !júG! fuglinn trúr, sem fer
með fjaðra bliki háa vegaleysu
i sumardal að kveða kvæðin þín!
Ilcilsaðu einkuni, ef að fyrir ber
engil, með húfu og rauðan skúf, í peisu;
þrústur minn góður! það er stúlkan ruíri.
FRUMPRENTUN úr Fjölni 1844.
Engill á íslenzk-
um búningi
Eftir HANNES
PÉTURSSON
Jónas Hallgrímsson hóf að þýða
ljóð eftir Heinrich Heine ekki
síðar en snemma árs 1842 (þá
til heimilis í Reykjavík), það
kemur fram í traustri heimild.
í Ejölni árið eftir birtust þijár
Heine-þýðingar eftir hann,
Álfareiðin, Strandsetan og
Næturkyrrð. Tvö þeirra ljóða eru úr alllöng-
um flokki sem nefnist á frummáli Neuer
Friihling og birtist upphaflega á prenti
1831, en síðar í kvæðasafni sem Heine gaf
út 1844. Úr sama flokki þýddi Jónas tvö
ljóð til viðbótar, en líklega ekki fyrr en
veturinn 1844-45. Alls urðu Heine-þýðing-
ar hans tólf (fremur en þrettán, eins og
talið er í sumum útgáfum).
Eitt þeirra fjögurra ljóða sem Jónas þýddi
úr Neuer Friihling er gimsteinn í lýn'skum
skáldskap á þýzka tungu. Það er aðeins
tvær vísur, sem hrynja áþekkt ferskeytlum.
Jónas sneri þeim, eins og sumum öðrum
ljóðum, í fijálslegan brag, endarímslausan,
eddulegan, og hvarf við það svipmót Hein-
es. Þýðingin er hreimþýð líkt og frumkvæð-
ið, en sparibúnari að orðfæri. Jónas kvað:
Ómur alfagur,
ómur vonglaður,
vorómur vinhlýr
vekur mér sálu.
Ljóðið mitt litla,
léttur vorgróði!
lyftu þér, leiktu þér
langt út um sveit.
Hljóma þar að húsum,
er heiðfópr
blómin i breiðri
brekku gróa;
lítirðu ljósasta
laukinn þar,
berðu, kært kvæði!
kveðju mína.
Það er leið umturnun, að Jónas skyldi
karlkenna (,,laukur“) rósina sem Heine bað
að heilsa; henni átti vorljóðið hans litla að
færa kveðju, framar öðrum blómum, ef hún
yrði á vegi þess úti í ijarskanum.
Sömu vísur þýddi Steingrímur Thor-
steinsson (og aðrir enn síðar). Honum fórst
það verk vel úr hendi. Þýðingu hans þekk-
ir víst hvert mannsbarn á íslandi sem lesið
hefur ljóð eða sungið lag:
Mér um hug og hjarta nú
Hljómar sætir líða.
Óma, vorljóð! óma þú
Ut um grundir víða.
Hljóma þar við hús þú sér
Hýrleg blómin skína,
Fn'ðri rós, ef fyrir ber,
Færðu kveðju mína.
Á frummáli hljóða niðurlagslínurnar
svo:
Wenn du eine Rose schaust,
Sag, ich laE sie grúEen.
Með öðrum orðum: Lítir þú rós, bið ég
að heilsa. Kunni menn að lesa milli lína,
skilst að rós merkir hér: fögur stúlka. „Rós-
in smá á heiði“ (Heidenröslein í ljóði Goet-
hes) er sams konar tákn.
Hafi Jónasi tekizt miður en skyldi að
yrkja á íslenzku smáljóð Heines, Leise zieht
durch mein Gemut, þá víkur öðru við um
sonnettuna Ég bið að heilsa! sem birtist I
Fjölni 1844. Um þá sonnettu sem lýrískt
snilldarverk og stöðu hennar í ijóðagerð
íslendinga verður ekki rætt nú, heldur að-
eins þann engil sem þar er nefndur og átti
framar öllum öðrum að fá kveðju skálds-
ins, ef hann skyldi bera fyrir augu þrastar-
ins góða í sumardal heima.
II
Jónas orti sonnettu sína, hina fyrstu á
íslenzku svo kunnugt sé, í Sórey á Sjá-
landi, fjarri félagsbræðrum slnum í Kaup-
mannahöfn, Konráði Gíslasyni og Brynjólfi
Péturssyni. Hann sendi þeim ljóðið þaðan
til birtingar í Fjölni. Oft hefur verið vitnað
í svarbréf Brynjólfs, dagsett 10. apríl 1844:
„Mesta gull er hún „kveðjan þín“, góði
minn! En mætti ekki hafa „og“ fyrir „þau“
í „þau flykkjast heim að fögru Iandi Isa“.
Konráði þykir „engillinn" vera of kýmileg-
ur, en orðið „söngvari" líkar okkur ekki,.
en kvæðið er - som sagt - mesta gull.“
Jónas tók mark á athugasemdum vina
sinna að því leyti, að hann breytti „þau“ í
„og“ og „söngvari" I „vorboði“. Við „englin-
um“ sem Konráði, aðalritstjóra Fjölnis, þótti
„of kýmilegur", hróflaði hann ekki neitt.
Mátti þó ætla, að sú ljóðmynd þarfnaðist
betrumbótar, fyrst „engillinn“ var broslegur
í augum bezta yfirlesarans. Ef til vill tjáði
Jónas vinum sínum fljótlega, hver þessi
„engill“ var í raun og veru, og Konráð þá
hætt að kíma, hefur skilið hve vinur hans
fór af nýstárlegum sérleik ferða sinna
þarna, eins og raunar stundum endranær.
Að minnsta kosti lét hann orðið óáreitt eftir
þetta, svo menn viti.
Vissulega er ljóðmyndin skrýtin fljótt á
litið: Engill á íslenzkum búningi, peysuföt-
um! Ekki einu sinni haft svo mikið við að
skrýða hann skautbúningi. En lesendur
hafa nú vanizt henni fyrir löngu og skynja
ekki glöggt, hvernig hún horfði við Konráði
Gíslasyni, alný úr penna skáldsins. Og þeir
hafa meira en vanizt henni: Þessi mynd er
nú einn af helgum dómum íslenzkrar ljóða-
gerðar.
Ýmsir hafa lagzt undir feld og síðan
sagt, hver stúlkan hans Jónasar væri -
engill hans. Einkum hafa verið nefndar til
Þóra Gunnarsdóttir og Kristjana Knudsen,
stúlkur sem hann hreifst af ungur heima
á íslandi; báðar giftar frúr þegar ljóðið var
ort. Sumir hafa minnt á ógefna prestsdóttur
í Mývatnssveit, Hólmfríði Jónsdóttur I
Reykjahlíð; Jónas kynntist henni sumarið
1839, þegar hann fór rannsóknarferð um
Norðurland og hafði um skamman tíma
aðsetur á heimili hennar. Þessar uppástung-
ur, og enn fleiri, benda til þess, að mikið
sé undir því komið að áþreifanleg mann-
eskja fengi hina sérstöku kveðju Jónasar
Hallgrímssonar, þegar hann hafði áður beð-
ið að heilsa öllu heima, landi og lýð.
Það skal viðurkennt, að tíminn sem rétt
röð klukkustunda, tikk-takk í halarófu, var
að gufa upp í hugsun Jónasar þegar hann
orti Ég bið að heilsa; ýmislegt sem liðið
var setur hann þá í ævarandi nútíð í
skáldskap sínum. Og hann ferðast þar
ennfremur um staði á íslandi eins og hann
þekki þá af eigin raun, þótt hann hafi þá
aldrei líkamsaugum litið. Hann gerist herra
yfir stundum sínum og ferðum. Þess vegna
mætti hugsa sér, að engillinn á íslenzka
búningnum hafi verið tiltekin stúlka sem
Jónas elskaði ungur og stóð kyrr fyrir
hugarsjónum hans, hvað svo sem fyrir henni
lá síðar.
Einnig ályktar sjálfsagt margur, að eng-
ill ljóðsins sé blátt áfram fríð og saklaus
heimastúlka í sveit á ættjörðinni, ímynd
þess sem er hreint og fallegt í fari þjóðarinn-
ar og því beri að færa henni kveðju, einkan-
lega. Á þann hátt skildi ég um tíma ,orð
skáldsins, en sannfærðist um það með sjálf-
um mér fyrir mörgum árum, að hin
„sólfagra mey“ Hulduljóða og engillinn í
Ég bið að heilsa væri ein og sama persónan
í hugmyndaheimi Jónasar Hallgrímssonar.
Sonnettan varð mér þá í einni svipan sem
ný, bæði dýpri og fegurri en áður.
Jónas eignaði sér enga stúlku vorið 1844
aðra en Huldu, hinar voru liðnar hjá. Og í
ljóði sem hann orti í Kaupmannahöfn í
marz-apríl 1845, um það bil mánuði fyrir
andlátið, kveðst hann vilja deyja á íslandi:
Heimrof mig fínni
hjá Huldu minni.
Hulda, hún var stúlkan hans.
Einhverjir munu nú, að líkindum, kalla
eftir frekari rökum. Þau tengjast Hulduljóð-
um og bíða- annars tíma.