Lesbók Morgunblaðsins - 26.08.1995, Blaðsíða 8

A Sankti Kildu
Ekki er víst að nafnið St. Kilda hljómi kunnug-
lega í eyrum íslendinga. Sumir tengja það þó
sjálfsagt skáldinu Karli Einarssyni Dunganon
sem útnefndi sjálfan sig hertoga af St. Kildu
laust fyrir miðbik aldarinnar. Aður en lengra
LAGT AF stað í fuglatekju íbjarg. Sigmennirnir voru berfættir
en þannignáðu þeir betra gripi með fótunum.
í lok þriðja áratugarins
var eyjarskeggjum orðið
ljóst að þeir væru ekki
lengur færir um að sjá
sjálfum sér farborða á
viðunandi hátt og sendu
þá bænarskjal til
stjórnvalda þar sem þeir
fóru fram á að verða
fluttir á brott.
Eftir ODDGEIR
EYSTEINSSON
er haldið er raunar sjálfsagt að láta þess
getið að St. Kilda er eyja um 70 km í há-
vestur frá Suðureyjum og um 175 km frá
Skotlandsströndum. Hún lagðist í eyði á
fyrri hluta þessarar aldar og þá hefur Dung-
anon e.t.v. séð sér leik á borði að sæma sig
nafnbótinni þar eð enginn gerði lengur til-
kall til „hertogadæmisins". En saga byggð-
ar á St. Kildu er um margt merkileg og á
ýmislegt sameiginlegt með íslandi, annað
en Karl Dunganon og það að vera eyja úti
í miðju Atlantshafí.
St. Kilda og nærliggjandi smáeyjar til-
heyra Suðureyjum þótt þær séu nokkuð
langt í vestur þar frá. Heitið er oftast notað
um stærstu eyjuna í þeim eyjaklasa sem
hún tilheyrir þótt það vísi stundum einnig
til eyjaklasans sjálfs. Hann samanstendur
af sjö eyjum, auk fjölda skeija. Stærsta
eyjan, sem kölluð var Hirta á gelísku máli
innfæddra, er um 10 km2, litlu minni að
flatarmáli en íslensku eyjamar Heimaey og
Hrísey. Hún var jafnframt sú eina sem var
í byggð árið um kring. Eyjan er víðast grasi
gróin og hömrum girt á flestar hliðar og
þar er að fínna einhver hæstu standberg í
Evrópu, um 420 m þar sem hæst er, eða
litlu lægri en Látrabjarg. Eigi að síður er
nokkurt undirlendi á eynni. Tvö dalverpi em
þar og í öðru þeirra er þorpsstæðið þar sem
útveggir yfírgefínna húsa standa enn. Þama
er skjólsælasti staður eyjarinnar og stendur
hann við lítinn vog nokkm ofan við flæðar-
málið, í skjóli fyrir öllum vindáttum nema
af suðaustri. Þar er og eina skipalægið við
eyna og lágu skip þar gjarnan í vari eftir
að siglingar hófust. Aðrar eyjar, grasi grón-
ar, em Boreray (Borgarey), Soay (Sauðey)
og Dún en þijár hinar gróðursnauðu heita
Stac an Leac, Stac an Armin og Stac Leven-
ish.
St. Kilda er sannarlega ekki í alfaraleið
nú fremur en fyrr á tímum og ekki em
áætlunarferðir þangað. Þeir sem vilja fara
þangað þurfa nokkuð fyrir því að hafa.
Sækja þarf um leyfí til náttúruverndarráðs
Skotlands sem skipuleggur ferðir þangað
og þeir sem hafa yfir eigin farkosti að ráða
geta farið til eyjarinnar að fengnu leyfí
ráðsins. Algengast er að farið sé með skútu
frá Suðureyjum og tekur siglingin um 12
klukkustundir í sæmilegu veðri. Greinarhöf-
undur átti þess kost að taka land á St. Kildu
í júlí sumarið 1994 og skyggnast um á
þessum afskekkta bólstað.
Saga
Ekki vita menn glöggt hversu langt aftur
saga byggðar á St. Kildu nær, til þess eru
fornleifarannsóknir þar of skammt á veg
komnar, og ritheimildir frá fyrri tímum eru
strjálar. Þó er talið víst að byggð hafi stað-
ið þar í meira en árþúsund og að lifnaðar-
hættir eyjarskeggja hafí haldist lítið breytt-
ir í gegnum aldirnar. Aðstæður íbúanna
mótuðu hina fábreyttu lífshætti sem héldust
svo lengi en einkum var það tvennt sem
mótáði líf eyjafólks; annars vegar gnægð
fugls sem var helsta lífsbjörgin og hins
vegar einangrunin. Sjór er tíðast úfínn við
St. Kildu og voru siglingar þangað því fátíð-
ar fyrr á öldum, veðráttan ótrygg og far-
kostir ófullkomnir. íbúafjöldi er yfirleitt tal-
inn hafa verið í kringum 100 manns á eynni
og hafa farið upp í um 200 þegar best lét.
Þegar síðustu ábúendur yfírgáfu eyna árið
1930 voru þeir aðeins 37 talsins og hafði
þá fækkað um nær helming á næstliðnum
tíu árum.
Fyrsta ritaða heimild þar sem getið er
um St. Kildu svo kunnugt sé er íslensk bisk-
upasaga, Guðmundar saga Arasonar, sem
sat Hólastól árin 1203—1237. í sögu Guð-
mundar biskups segir að hann hafí ásamt
8