Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 15
ir svín. Annars virðist Jóhanni hafa verið svo til sama um einkunnir sínar. I bréfi til bróður síns, dagsettu 23. febrúar 1899 segir hann: í sögunni gekk ég upp í dag, og þá vildi það óhapp til að kennarinn var á gati og sagði það rangt sem rétt var. Mér datt auðvitað ekki í hug annað en standa fast á mínu og kennarinn varð aðjáta það eftir að hann var búinn að gá í bókina, en svo á eftir fékk ég ónota spurn- ingar í meira lagi og sagði eitt rangt, og mér hlotnaðist 52. í stílnum fékk ég 42, og enginn fékk hærra en tveirjafn hátt. Já, er það nú vit að romsa allt þetta. um vitnisburð, mér stæði svo hjartanlega á sama um hann ætti ég ekki foreldra en foreldrunum þykir vænna um sé sonur þeirra heldur ofar- lega (!!) og þess vegna er rétt að gjöra eitt- hvað til þess. Hneigð Jóhanns til skáldskapar virðist hafa komið snemma fram og lífsstarf hans því rök- rétt framhald þessarar hneigðar. Á Laxamýri kom fyrir að færð voru upp leikrit og móðir hans hafði dálæti á skáldskap eins og fyrr er minnst á. Á heimilinu var vinnufólk og verk- stjórinn, Árni Sigurðsson, var hagmæltur og fræddi hinn námfúsa dreng um bragarhætti. Það sem vó á móti þessu var heimilisfaðirinn, Sigurjón Jóhannesson, sem hafði lítið álit á fögrum bókmenntum en það kann að vera að örlítil andstaða við listhneigð Jó- hanns hafi einungis eflt löngun hans til að verða viðurkennt skáld. Það kemur fram í bréf- um Jóhanns til bróður síns að hann hefur verið byrjað- ur að yrkja allmikið þegar hann var í skólanum í Reykjavík en Jóhann hefur annars fundið lítið andríki í námsbókunum en leitast við að lesa áhugaverðara efni með námsefninu. Hann hefur auk þess verið lítið hrifinn af Reykjavík. Af mínu andlega lífi er það að segja að það er heldur vesælt. Það er ekki eins mikið andríki í fúnum skólaskræðum eins og í iðjagrænum hlíðum og blómskrýddum bólum; það er meira líf í lækjum og fossum heldur en stöðu- pollinum hérna í Vík. Það helsta, sem ég hef lesið utan hjá eru nokkrir enskir „romanar"; svensk- an, danskan, norskan skáldskap og dálítið í efna- fræði og náttúrufræði. Á skáldferli sínum kynntist Jóhann bæði mót- læti og meðlæti, þó er hægt að segja að meðbyr- inn hafi verið ráðandi. Með Fjalla-Eyvindi vann hann sinn stærsta sigur. Sem dæmi um það má nefna að í Berlín var hann sýndur í leikhúsi sem tók 2000 sæti, troðfylltist húsið og var leiknum tekið með miklum fögnuði. En Jóhann varð ekki eins heppinn með Galdra-Loft. Konunglega leik- húsið dró að leika hann þangað til í septem- ber, sem var versti leikmánuður ársins, þvert ofan í gefin loforð. Þessu reiddist Jóhann og lét leika Galdra-Loft í Dagmarleikhúsinu og fannst honum fólkið taka honum vel en rit- dómararnir voru ekki eins hrifnir. Var Galdra-Loftur sýndur 13 sinnum fyrir hálf- tómu húsi. Taldi Jóhann að öfundsýkin væri undirrót hinna slæmu ritdóma. Annað varð hins vegar uppi á teningnum þegar Jóhann las Lyga-Mörð fyrir um 250 námsmenn á stúdentafundi í Svíþjóð. . . . ég las í 1 og 1/2 tíma og var lesturinn svo mjög rómaður að ég varð að rita nafn mitt í vasabækur flestra ungu kvennanna og pilt- anna og amatörfotographer ætluðu mig lif- andi að drepa. Á Reykjavíkurárunum hafði Jóhann verið eldheitur áróðursmaður fyrir bindindi en á ár- unum eftir tvítugt var það ekki lengur svo, þá þótti honum gott að dreypa á afurðum vínvið- arins og dýrkaði Bakkus ef til vill of mikið. Síðustu tíma æviinnar rann sjaldan af honum vín. Jóhann var orðinn sjúkur á þessum tíma og það getur verið að áfengisneysla hans hafi verið afleiðing sjúkdómsins, Jóhann hafi not- að áfengið sem deyfilyf á vanlíðanina. Sagt var að Jóhann líktist mjög móður sinni, Snjólaugu Þorvaldsdóttur, en þaðan er runninn skyldleikinn við Jónas Hallgrímsson. Móðurafi Jóhanns, Baldvin, var bróðir Hall- gríms föður Jónasar. Ytra útliti Jóhanns var ekki auðlýst og var hann þó sérkennilegur. Hann var meðalmaður á hæð, fremur hold- grannur en hitt, þreklegur, gekk hróðum skrefum, örlítið álútur, og hægri öxlin ívið hærri en hin. Hann var dökkur yf- irlitum, nærri svartur, enda afsum- um kunningjum sínum kallaður krummi, sveipur í hárinu yfir miðju enni, andlitið aflangt, augun gráblá, stundum allt aðþví blá, en áttu það til að dökkna, nefið hátt og eilítið bogið. Kona hans lýsir honum í endur- minningum sínum, Heimsókn minninganna, á þann veg að hann hafi verið smávaxinn, dökkhærður og óvenju fallegur í andliti. Helge Toldberg segir að Jóhann hafi minnt á norrænar fornaldar- hetjur sem skapanornirnar hlóðu á góðum gjöfum en bættu við einni illri. Hann var viðfelldinn í fasi, hafði mikla persónutöfra, hafði taumlausa löngun í frægð og fé og einnig mikið áræði þegar hann tók til við eitthvert verkefni. En á móti þessu kom minnkandi sjálfstjórn og hæfileiki til að einbeita sér. Hann var skapstór og geðsveiflur hans reyndu mjög á langlundargeð vina hans. Hann gat orðið eins skapæst- ur og hann var hversdagslega gæf- GUNNAR Eyjólfsson og Kristbjörg Kjeld í hlutverkum Lofts og Steinunnar í uppsetningu Þjóðleikhússins á Galdra-Lofti árið 1967. GUÐRUN Indriðadóttir í hlutverki Höllu í Fjalla-Eyvindi í sýningu Leikfélags Reykjavíkur 1911. ur og átti á slíkum stundum til að segja illt við vini sína eða um þá. Þetta fór.í vöxt síðustu árin þegar hann var orðinn sjúkur og þegar Jóhann dó var hann orðinn ósáttur við nánustu félaga sína, Guðmund Kamban og Gunnar Gunnarsson. En þeir þekktu þó báðir hans innri mann frá bjartari stundum og skildu það að hann hafði ekki haft taumhald á sjálfum sér. í augum þeirra var hann óvenjulegur maður með skáldaeðli sem kom enn gleggra fram í fari hans en verkum. Hér hefur verið minnst á tvo lesti Jóhanns, að geta ekki lagt bönd á tungu sína og drykkj- una en þriðja meinið var það að hann var stundum þjakaður af þunglyndi og minnist á það í einu af bréfum sínum til Ib. Bréf Jóhanns veita mikla innsýn í hug Jó- hanns. Það gerir eftirfarandi draumur sem Jóhann segir bróður sínum frá í bréfi, dag- settu 15. febrúar 1899, en auk þess er hann spádómur um það sem fyrir honum átti að liggja: Mig dreymdi undarlegan draum í nótt, ég var staddur niðri í Ærvfk og ætJadi ad klifra upp ytra klifið, fjöldi fólks var á leiðinni upp og það fór hrollur um mig þegar ég sá aðfar- irnar. Hver togaði í annan til jjess að komast í hans staðog allir börðu frá sér til þess að hafa sem rýmst. Sumir hröpuðu niður hvað eftir annað og gáfust að síðustu upp, örmagna af þreytu, aðrir stóðu örvæntingarfullir fyrir neðan og voguðu aldreí inn í þröngina enda var vegurinn miður glæsilegur því harðfennis- hengja var á leiðinni. Ég hugsaði ráð mitt. „Eigum við ekki lagsi," sagði ég við þann næsta, „að mynda félagsskap, senda tvo, þrjá heim eftirrekum ogmoka harðfenninu burt?" „Hverja eigum við að senda?" sagði hann háðslega. „Við biðjum þá sem eru rétt að segja komnir upp að sækja rekurnar og lofum ÁRNI Eiríksson í titilhlutverkinu á uppfærslu Leikfélags Reykjavíkur á Bóndanum á Hrauni. þeim fé og virðingu fyrir." „Ha, ha, ég ætti nú ekki annað eftir en að fara að gefa öðrum af því litla sem ég hefi, þá vil heldur dúsa hér til eilífðar." Ég þagnaði og horfði hryggur í bragði upp í klifið, ég hafði ekki geð í mér til þess að fara að hrinda vesalings gamalmenn- um og sjúklingum niður, en með öðru móti var torvelt að komast upp. Þá hugkvæmdist mér að leita uppgöngu norðar þar sem aðrir höfðu aldrei áður farið. Það Það sýndist auð- vitað dálítið gífurlegt en hvað um það, það verður þá ekki annað en að ég hálsbrotna, og svo lagði ég af stað. Hægt og hægt í krákustíg hélt ég upp nyrst í klifmu, loksins kom ég að hengjunni; ég byrjaði ótrauður á uppgöng- unni og klóraði mig áfram en ísingin var hörð og köld viðkomu. Rétt þegar ég var í miðri hengjunni heyrði ég óp mikið fyrir neðan, mér varð að snúa mér við og iíta niður á þyrping- una, hvað voru menn aðkalla? Jú þeir voru að kalla í mig, þeir höfðu tekið eftir mér. „Ertu vitiaus, strákasni, þú drepur þig á þessu, heldur þú virkilega að þú komist þarna upp? Niður með þig." Það sló köldum svita um enn- ið á mér og ónota hryllingur læsti merg og bein, ég leit burt frá fjóldanum og horfði upp en uppi stóðu langir slánar og veltu hlæjandi niður snjóboltum. Þá kom næstum illska í mig, ég beit á jaxlinn, grófhendur og fætur í harðfennið og reif mig áfram, ég skal upp, upp; boltarnir þutu í kringum mig, halló nú var ég kominn yfir hengjuna en í því kom bolti beint framan í mig og við það hrökk ég upp. Margt er hægt að lesa út úr þessum draumi og hægt væri að túlka leiðina sem Jóhann fór upp klifið á þann veg að hún sé forspá um það að Jóhann ákvað að hætta námi í dýralækn- ingum og stefna að því að verða viðurkennt skáld. Jóhann reyndi að lifa af skáldskap sín- um og vann lítið vanalega vinnu. Hann var einna fyrstur íslendinga til að gera það. Á bls 3 er birt Ijóð Jóhanns Sigurjónssonar, Víkingarnir. I anda nýrómantíkurinnar er hér hinn sterki einstaklingur dáður, sem trúir á mátt sinn og megin. Sveiflurnar sem birtast í anda þessara manna („þeir elskuðu, hötuðu") eru einnig mjög í anda nýrómantíkurinnar. Þegar Víkingarnir eru bornir saman við Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar sést að ekkert er sameiginlegt með þessum kvæð- um annað en lýsing á fornum hetjum. En Jó- hann Sigurjónsson og Jónas Hallgrímsson eru báðir rómantíkusar en Jóhann var frá- brugðinn Jónasi á þann hátt að Jóhann er ný- rómantíkus. Aðalþættir nýrómantíkurinnar eru fegurð- arleit, túlkun á innra lífi einstaklingsins, nátt- úrudýrkun, bölsýnt viðhorf til samtíðarinnar og hetjudýrkun, þ.e. manna sem þora að bjóða öðrum byrginn. Fyrstu þrjú atriðin eru þau sömu og í rómantíkinni. Það sem var þó mest einkennandi fyrir nýrómantíkina er að „yfir öllum hugarheimi hennar hvíldi svart- nættisdrungi, hamingjusamur einstaklingur var heimskur auli, séni var enginn án sorgar og því dýpri sorg því meira séní". Þessi ein- kenni nýrómantíkurinnar koma fram í mörg- um ljóðum Jóhanns. Kvöldhugsjón Feginn hátt ég hugsa vil, hníga' ei lágt í timans glaumi, samt ég þrátt í þungum straumi þyrlast máttlaust, fátt ég skil. Drottinn! láttu' ei lifa í draumi, liðinn brátt er tíminn naumi duftkorn smátt, sem langar ljóssins til. Bliknar hey og breytast lönd, berast fley að grafarminni, fylgir meyja móður sinni, manninn beygir dauðans hönd; þá ég hneigi' í hinsta sinni höfuð og dey i miskunn þinni, lát mig eygja ljós á dimmri strönd. Bikarinn Einn sit ég yfír drykkju aftaninn vetrarlangan, ilmar af gullnu glasi gamalla blóma angan. Gleði, sem löngu er liðin, lifnar í sálu minni, sorg sem var gleymd og grafin, grætur í annað sinni. Bak við mig bíður dauðirm, ber hann í hendi styrkri hyldjúpan næturhimin helltanfullanafmyrkri. Sólarlag Sólin ilmar af eldi allan guðslangan daginn, faðmar að sér hvert einasta blóm, andar logni yfir sæinn. En þegar kvöldið er komið og kuldinn úr hafinu stígur, þá kastar hún brandi á bláloftsins tjöld og blóðug í logana hnígur. Nóttin flýgur og flýgur föl yfir himinbogann. Myrkrinu eys hún á eldbrunnin tjöld, eys því sem vatni yfir logann. Föl og grátin hún gengur geislanna í blómunum leitar. Enginn í öllum þeim eilífa geim elskaði sólina heitar. Heimildir: AUi Rafn Kristinsson. 1980. Jóhann Sigurjónsson, Ritsafn I, II og III. Reykjavík. Mál og menning. Árni Gunnlaugsson. 1987. „Minning: Sigurjóna Jóhannes- dóttir frá Laxamýri". Morgunblaðið, 23. aprfl, bls. 49. Böðvar Guðmundsson. 1978. Formáli að íslenskum aðli. Erlendur Jónsson. 1977. íslensk bökmenntasaga 1550- 1950. Reykjavík. Bókagerðin Askur. Helge Toldberg. 1966. Jóhann Siguijtfnsson. Gísli Ás- mundsson þýddi. Reykjavfk. Heimskringla. Ingeborg Sigurjónsson. 1947. Heimsdkn minninganna. Reykjavík. Helgafell. Höhjndurinn er kennari. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. MARZ 1998 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.