Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 17

Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 17
GIOVANNI Bellini: Gleðskapur guðanna. Myndin er máluð um 1515, en Tizian lauk við hana og málaði trjágróður og landslag í bakgrunni í kringum 1519. Myndin er varðveitt í National Gallery í Washington. Gleðistund guðanna I þessu samhengi hefur mynd Giovanni Bellinis, Gleðistund guðanna, nokkra sér- stöðu, þar sem hún sýnir okkur hirð Bakkus- ar, vímuna, ástina og tónlistina án allrar sektarkenndar að því er virðist. Þarna liggur þetta lið úti í guðsgrænni náttúrunni og unir sér við hinar ljúfu nautnir án þess að nokkuð sé til þess að raska ró þess eða okkar. Því hefur verið haldið fram að Alfonso d'Este hafi átt það sameiginlegt með ýmsum valdsmönnum á ítalíu við upphaf 16. aldar, að leita í gamlar goðsögur í eins konar flótta frá þeim pólitísku og siðferðilegu vandamál- um sem þeir stóðu frammi fyrir.3 I þessum goðsagnaheimi uppgötvuðu þeir að handan við heiðríkju Júpiters var að fínna frumstæð- an myrkraheim Satúrnusar, og handan við reglufestu Apollós var víma Bakkusar. Vím- an og hinn frumstæði heimur Satúrnusar birtist okkur þá í mynd Bellinis af gleðistund guðanna sem flótti valdsmanna hinna ítölsku furstadæma endurreisnartímans frá þeirri veruleikasýn sem húmanisminn hafði byggt á í upphafi, með trú sinni á skynsemina og reglufestuna í veröldinni. Við þessu verkefni tók Tizian svo alfarið með því að mála mynd- irnar þrjár til viðbótar, en tvær þeirra (Bakkusarhátíð Androsbúanna og Bakkus og Aríaðna) eru upphaflegar fyrirmyndir þeirra málverka sem ratað hafa í Listasafh íslands. Eilíf vima á Andros Frásögn Filiastrosar, sem Alfonso d'Este lét Tizian lesa4, segir m.a. af íbúum Andros- eyjar, en eyja þessi var svo á valdi Bakkusar að vín rann í ánni og á bökkum hennar óx bergflétta en ekki reyr. íbúarnir sem að stórum hluta voru á barnsaldri, voru í stöðugri vímu, og karlarnir sungu konum sínum og börnum stöðugt lofkvæði um „hið guðdómlega fljót". Bakkus sjálfur heiðraði eyjarskeggja með heimsókn sinni siglandi af hafi. Tizian fer frjálslega með efnið, - Bakkus sjálfur er fjarverandi og barnamergðin birt- ist okkur í einu nöktu barni sem pissar í átt að gyðjunni sem liggur nakin í vímu í for- grunni myndarinnar, á meðan stúlkurnar með flauturnar hafa fyrir framan sig nótna- blað með texta úr franskri drykkjuvísu, þar sem stendur „Sá sem drekkur og sýpur ekki aftur á veit ekki hvað það er að drekka" en karlarnir í kring bergja á könnum og krús- um. Aðrar krúsir liggja tæmdar í grasinu, en GUÐAGLEÐI á Androseyju. Eftirlíking á málverki eftir Hend- rik van Belen, máluð í kringum aldamótin 1600, í eigu Lista- safns l'slands. í bakgrunni til hægri liggur gamall maður, að því er virðist ofurölvi. Myndin í Listasafni íslands, sem líkist þessari mynd Tizians, er fdll af erótík og tónlist þar sem Pan leikur á tambúru með reistan reður og bakkynjan á málmgjöll en nakta gyðjan liggur á jörðinni eins og hjá Tizian - þó ekki sofandi - og lítill drengur pissar í átt að henni. Það eina sem vantar er vínið og keröldin og gamalmennið. Við verðum að geta okkur til um ástæðuna. I mynd Tizians verða erótíkin, víman og víndrykkjan eitt með tónlistinni. En þar skil- ur á milli myndarinnar í Listasafninu og myndar Tizians að hjá honum er tónlistin þögnuð og dísin og gamalmennið ofurölvi. Ólíkt Bellini virðist Tizian túlka þá vímu og þá tónlist sem ekki hefur verið göfguð í reglu Apollós sem vafasaman ávinning, sem ekki sé hægt að lofsyngja athugasemdalaust. Þegar tónlistin hefur þagnað og gyðjan drukkið bikar sinn í botn pissar barnið á hana meðan gamal- mennið liggur afvelta, getu- laust og ósjálfbjarga. Gentile heldur því fram með góðum rökum, að nautnin og dyggðin, voluptas et virtus, séu gegnum- gangandi þema í mörgum verka Tizians, og enduspegli átök hinna díonysísku og apollónísku afla í tilverunni. Þannig rekur Gentile hvernig hægt er að lesa út úr síðari goðsögulegum myndum Tizi- ans breytingu sem varð á túlk- un hans á andstæðum hinnar appollónísku hugsjónar og hins díonýsiska og óræða í tilver- unni. í þessari mynd Tizians virðist nautnin hafa borið dyggðina ofurliði og túlkun Tizians er því önnur en sjá má í Guðagleði Bellinis, og hún er líka önnur en í myndinni á Listasafni Islands. Ástin, dauðinn og eilifðin I myndinni af Bakkusi og Aríöðnu styðst Tizian einkum við frásögn Ovíðs, þar sem seg- ir frá því hvernig Bakkus finn- ur Aríöðnu sofandi og yfirgefna á eynni Naxos, en yfirgefur hana aftur til að leggja undir sig Indland. Á meðan gengur Aríaðna örvæntingarfull á ströndinni og for- mælir ótryggð ástmanna sinna. Þegar Bakkus snýr aftur kemur hann að henni óviðbúinni, en þegar hún sér hann, þurrkar hann tár hennar með kossum. Hún deyr í þessum faðmlögum og öðlast um leið eilíft líf meðal guðanna sem stjörnumerki kórónunn- ar á himnum. „Við munum saman komast í efsta himin," segir Bakkus við hana á dauða- stundinni. Mynd Tizians sýnir okkur hvar Bakkus stekkur úr sigurvagni sínum, sem dreginn er af tveim indverskum hlébörðum. Með honum er fylgdarliðið, bakkynjur og skógarpúkar, og er einn þeirra vafinn snákum og er það í samræmi við lýsingu Catúllusar. Sumir hafa kjötlæri á lofti og afskorinn kálfshaus og tæmt vínker liggja á jörðinni. Myndin sýnir jafnframt augnablikið þegar Aríaðna sér guðdóminn, og á himnum efst til vinstri eru 8 stjörnur sem mynda krans og tákna það ei- lífa líf sem Aríaðna öðlaðist með þessum ást- arfundi. Mynd Tizians er í hæsta máta óvenjuleg, ekki síst vegna hreyfingarinnar sem Bakkus sýnir þar sem hann birtist Aríöðnu, en Panofsky hefur bent á að stell- ing hans eigi sér fyrirmynd í lágmynd á gamalli rómverskri steinþró. Myndin í eigu Listasafnsins lýsir þessum ástafundi með öðrum hætti: Bakkus er nak- inn í þann veginn að kyssa Aríöðnu. Bakkynjan heldur kórónunni yfir höfði Aríöðnu og skógarpúkinn bíður eftirvænt- ingarfullur eftir dauða- og upprisustundinni. Baksviðs sjáum við í sigurvagn Bakkusar, þar sem lítið barn fórnar höndum, og á vagn- inum eru tvær hvítar dúfur en englar svífa yfir þessum atburði með blómsveiga. Efahyggja Tixians Þótt myndirnar í eigu Listasafns íslands séu í ýmsu frábrugðnar myndum Tizians, þar sem þessi viðfangsefni birtast fyrst í evr- ' ópskri málaralist, þá fer ekkert á milli mála hvaðan myndefnið er upprunnið. I kjölfar mynda Tizians urðu margir málarar til að taka upp þetta viðfangsefni. Meðal þeirra voru Giulio Romano, Tintoretto, Annibale Caracci, Guido Reni, Rubens og Henrik van Balen. Þeir síðastnefndu voru reyndar bæði samlandar og samtímamenn og undir mikl- um áhrifum frá ítalskri myndlist, ekki síst frá Tizian. Þessar myndir Tizians hafa þá sérstöðu meðal verka hans að þær eru fyrstu goðsögulegu myndirnar sem hann gerði. Hann tók svo ekki upp þráðinn aftur fyrr en tæpum 30 árum síðar, og þá verða nautnin og dyggðin, Apolló og Díonysos, enn í brennidepli, en nú út frá nýjum skilningi og djúpstæðari efasemdum í garð hinna ,.. húmanísku hugmynda um það samræmi og þá reglu sem lesa mætti úr sköpunarverkinu, sögunni og náttúrunni. I stað þeirra efa- semda um nautnina og blessun vímunnar, sem lesa má úr myndunum fyrir Alfonso d'Este, verða myndir hans um Venus og Adonis, Díönu og Atteón, Díönu og Callisto og Refsingu Marsia hlaðnar efasemdum um hina apollónísku rökhyggju andspænis jarð- bundinni óreiðu og frumstæðum heimi Bakkusar. Flóttinn fra veruleikanum Þótt lesa megi djúpa alvöru og efahyggju á bak við goðsögulegar myndir Tizians, þá verður ekki það sama sagt um allt það goð- sögumálverk sem fylgdi í kjölfarið. Þannig liggur nær að túlka viðfangsefnin í goðsögu- myndum Paolo Veronese, Giulio Romano, Rubens eða Hendriks van Balen sem ákveð- inn flótta frá veruleikanum frekar en beina glímu við heimspekilegan vanda. Húmanisminn og endurreisnin á ítalíu hófust með bjartsýnni trú á að maðurinn- gæti með rökhyggju og skynsemi skilið og skilgreint þá reglu er lægi til grundvallar sköpunarverki Guðs, og að myndlistin væri eitt þeirra meðala sem gætu opnað fyrir slík- an skilning. Með skilningnum vildu húman- istarnir heimfæra hinar algildu reglur sköp- unarverksins upp á mannlegt samfélag í ,v anda hinnar appolónísku reglu. Efasemdirn- ar gagnvart þessari trú birtast okkur í mannerismanum á 16. öldinni og verða alls- ráðandi á þeim tíma gagnsiðbótar og rann- sóknarréttar í kaþólskum löndum, sem kenndur er við barokk. Barokklistin hafði yf- irgefið með öllu þá rannsókn á veruleikan: um, sem einkenndi endurreisnartímann. í staðinn brá hún upp seiðandi sviðsmyndum tilbúins veruleika handan allrar rökhyggju, þar sem tæknilegri sjónhverfingu var beitt, oft af ótrúlegri snilli, í því skyni að sefja fjöldann í trá og undirgefni gagnvart æðri máttarvöldum, hvort sem þau voru af verald- legum eða andlegum toga. Myndirnar um Bakkus og Aríöðnu í eigu Listasafns íslands tilheyra þessari hefð barokktímans. Þær byggja á sögulegum arfi um átök nautnar og * dyggðar og hin myrku tengsl jarðneskrar vímu og himneskrar opinberunar, en sögu- lega séð virðast þær fyrst og fremst hafa þjónað sem umgjörð um hirðlíf þeirrar yfir- stéttar sem kaus að láta goðsöguna varpa ljóma á sína ytri umgjörð og lífsstíl, frekar en að kryfja þá djúpu gjá sem liggur staðfest á milli siðmenningar og náttúru og er sígilt viðfangsefni allrar mikillar listar. 1 Sjá Grískir harmleikir í þýð. Helga Hálfdánarsonar, Mál og menning 1990, bls. 1048. 2 Sbr. Augusto Genttte: Da Tiziano a Tiziano. Mito e al- legoria nella cultura Veneziana del Cinquecento, Feltrinelli 1980, bls. 98. 3 Sjá Da Tiziano ...bls 87. 4 Sjá Erwin Panofsky: Tiziano. Problemi di iconografia, Marsilio 1992, bls. 101. Höfundur er sérfræðingur hjá tistasafni Isbnds. H LESBÓKMORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. MARZ 1998 f 1 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.