Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1998, Blaðsíða 7
undum sem eiga að vita betur. Halldór Kilj- an Laxness var til dæmis kvaddur um dag- inn með ósk um að verk hans yrðu ekki við- fangsefni fræðilegra rannsókna. Svona tala aðeins höfundar sem ekki vilja, eða hræðast, gagnrýna lesendur af einhverjum ástæðum. Svipað viðhorf kom fram í viðtali við ungt og efnilegt sagnaskáld sem lagt hafði stund á bókmenntanám við Háskóla íslands um sein- ustu jóLHann sagði að námið hefði jafnvel ekki skemmt fyrir sér. Jafnvel ekki! sagði hann, eins og skáldgáfan sé uppspretta dul- arfullrar snilldar sem ekki má flekka með gagnrýnni hugsun og lærdómi. Þetta hét rómantík fyrir hundraðogfimmtíu árum en kallast núna naívismi og er alls staðar að- hlátursefni nema hér á landi, enda gekk T. S. Eliot frá henni fyrir mörgum árum: skáld á að afla sér eins mikillar bókmenntaþekking- ar og unnt er, sagði hann, þroska með sér fortíðarvitund alla sína starfsævi, með svita og tárum ef svo ber undir; skáldskapur er nefnilega líka iðn og vitneskja, sagði hann, þrotlaus glíma í hugsun og máli við allt sem áður hefur verið skrifað. Þegar þau orð eru höfð í huga verður gaspur fyrrnefndra höf- unda enn firrukenndara en ella en stundum finnst manni það spegla alltof almennt við- horf á meðal fólks sem fæst við skáldskap. Það hefur búið sér til viðkvæma ímyndun um eigið ágæti, þolir ekki eða tortryggir gagn- rýna umræðu, enda finnst því væntanlega allt hafa verið sagt, engu sé við að bæta, en lesendur eru þá óþarfir nema til skjalls og tilbeiðslu. Þetta er bæði mennskt og hjart- næmt, 611 berum við okkar bresti, en kannski þurfum við öðru vísi höfunda, menntuð og fordildarlaus skáld sem eru sér meðvitandi um möguleika, sögu og þekkingargildi skáld- skapar, að fagurfræði og ábyrgð geta farið saman, að bókmenntir eru ekki einungis geð og hrifnæmi, stflbrögð og tilgerð. Það dýpk- ar allavega ekki neinn að agnúast út í fræði- lega hugsun, þekkingu og bókmenntanám; slíkt gerir hvern mann heimskari en hann þarf að vera." Gagnrýni eg samtfmi „Bókmenntasaga samtímans kann að vera óhugsandi verkefni," heldur Matthías áfram, „Qarstæða í sjálfri sér, en áhugafólk og gagnrýnendur glíma samt við hana, stundum af undraverðu sjálfsöryggi; skáldum og rit- höfundum er stöðugt raðað í einhvers konar stjörnuljósastiga, hátíðleg verðlaun eru veitt og hvergi spöruð mikilfengleg lýsingarorð. Þá gleymist gjarnan að bókmenntaleg verð- mæti eru háð tíma og aðstæðum. Tökum dæmi. Fyrir um öld hélt þjóðin varla vatni af hneykslun yfir ungum rithöfundum í Kaup- mannahöfn, enda þótti myndin ófögur: þeir sem ekki förguðu sér úr vesaldómi um og eftir tvítugt, stríðuppgefnir á sál og líkama, voru fluttir hreppaflutningum til landsins, oft ærulausir og stórskuldugir og máttu telj- ast heppnir gætu þeir logið sig upp á kven- mann eða lagst yfir blaðsnepil norður í raskati; að minnsta kosti gátu þeir ekki unn- ið fyrir sér eins og annað fólk, stritað með erfiði, prédikað guðsorð eða skrautskrifað erffljóð; þetta voru snarvitlausir menn, sögðu sumir, sem veltu sér upp úr klámi, sora og óþverrahætti. Þessar sálsjúku andhetjur hafa núna verið leiddar til bókmenntalegs öndvegis. Skáldið sem um var sagt að hefði dauðari augu en aðrir menn skipar nú virðulegan sess sjáand- ans í íslenskri menningarsögu; andhetjurnar hafa breyst í stórmenni sem sungið er lof í skólabókum. En er alveg víst að hugmyndir okkar um andleg stórvirki séu í réttara hlut- falli við raunveruleikann en fordæmandi skammsýni hinna dauðu? Ráðast viðhorf okkar ekki einnig af tilfinningahlöðnum hug- myndum um skáldlega og andlega snilld, hugmyndum sem bylgjast og falla? Erum við ábyggilega víðsýnna eða skilningsríkara fólk en þeir sem skelltu hurðum á Gest Pálsson forðum? Og er samtíðin ekki alltaf afleitur dómari í eigin sök? Það má hafa gaman af tilfinningaþrungnu skjalli og stjörnuljósagjöfum en ósköp getur slfkt vesen orðið hallærislegt þegar sjálfs- gagnrýni og nauðsynlegt raunsæi skortir. Það virðist auk þess vera almennt viðhorf að „meira sé betra", hvort sem um peninga eða orð er að ræða, eins og sjá má á dýrkun skáldsöguformsins umfram aðrar bók- menntagreinar. Nú á dögum þarf jólagjöf að ná ákveðnum blaðsíðufjölda til að teljast ein- hvers virði, enda þykir sá sem setur saman loginn og málhaltan langhund í lausu máli fréttaverðari en þeir sem skrifa sig inn að merg og beini í Ijóðum og smásagnalist, alla- vega ef miðað er við umfjöllun fjölmiðla; byrjendur í sagnagerð fá meira rými en okk- ar bestu ljóðskáld. Þetta er dálítið skrítið finnst mér og til dæmis um tómleika, einkum sé til þess tekið að sáralítið keraur út af skáldsögum sem dýpka lífsskilning, vinna gegn útkjálkahugarfari og skipta raunveru- legu máli, alla vega frá mínum sjónarhóli. Það er kannski ljótt að segja það en mér dettur alltaf Hannes Árnason prestaskóla- kennari í hug þegar vegsömunin rís sem hæst. Það er sagt að hann hafi eitt sinn atast upp úr for á götu, sem honum líkaði mjög illa enda annálaður þrifnaðarköttur, og brá hann þá til þess ráðs að binda snýtuklút um höfuð- ið til að enginn tæki eftir fótunum. Ég gat áðan um fræðafælni, vanmat á þekkingu og lærdómi, en hún tengist list- rænni mærð, innihaldsleysi og hóflausri upp- hafningu á óbeinan hátt. Upphafning er nefnilega stórhættuleg skáldskap, eins og Arni Björnsson læknir hefur bent stór- skemmtilega á, henni getur slegið inn í sálar- lífið og þar með ritvopnin úr höndum manna. Hvaða skáldsagnahöfundar skipta til dæmis máli í almennri menningar- og þjóðfélagsum- ræðu núna; þeir eru sárafáir, því flestir eru önnum kafnir við að þægjast mörgum og vera „inni", makráðir fyrir aldur fram hafi þeir slegið í gegn, strjúkandi hærur fertugir menn; talaði Guðbergur ekki um „þægðar- listamenn" á dögunum, þýlyndi og andlausan léttleika? En svo er lfka hitt til: hin þrá- hyggjukennda og staðnaða óþekkt, sjálfs- dekrið sem þykist vera uppreisn; yngsta efninu fannst til dæmis snjallræði að haga sér eins og þorpshálfviti í sjónvarpi allra landsmanna fyrir seinustu jól. Það hefur ef- laust átt að vera sniðug storkun en var í raun slæmt tilfelli af bóluhroka. Aðrir hafa helgað sig útúrborulegu greinanöldri eða sest á frið- arstól saddir deiludaga." Kristián Krlst|ánsson Þú hefur skrifað grein í næsta tölublað Fjölnis um greinaflokk Kristjáns Kristjáns- sonar, prófessors í heimspeki við Háskólann á Akureyri, hér í LesbóMnni síðastliðið haust. Þar líkir þú skrifum Kristjáns við skrif Þorvalds Thoroddsens, náttúrufræð- ings, í upphafi aldarinnar. Kristján tekur nú ekki mikið mark á póstmódernistum, en er hægt að taka mark á honum? „Atti þessi greinaflokkur Kristjáns ekki að vera grín?" segir Matthías. „Mér er spurn? Maður sem kallar sjálfan sig „eggjabónda" og líkir franskri heimspeki við slefu og hland, maður sem kennir andstæðinga sína við flórkýr sem sletta hala, þeir skvetti úr skinnsokkum sínum, hafi undarlegar kyn- hvatir og ýti undir ofbeldi, kynþáttahatur og nýnasisma, maður sem telur sér skylt að hafa vit fyrir fáfróðu og hrifnæmu fólki, leiða það af „andlegum villigötum" eins og það er orðað, maður sem samlfkir sér beint og óbeint við Sókrates - slíkur maður hlýtur að vera að norðan og fyndinn í þokkabót hvort sem hann veit af því eða ekki. Ég vona bara að hann reki ekki í rogastans yfir „hanagalinu" hér fyrir sunnan því stífni og skynsemi eru sitthvað, eins og Gísli Magnússon, kennari í Lærðaskólanum, vissi flestum mönnum betur en sögur herma að hann hafi aðstoðað Pál nokkurn Arnesen við orðabókargerð á sínum tíma. Gísli lét oft á sér heyra að Páll hefði betur fylgt ráðum sínum en „þegar ég", sagði hann, „með ein- stakri skynsemi stakk upp á einhverju, þá sagði Páll stundum: „Det kan nu være meget godt, Hr. Magnussen, men det kan vi ikke bruge". „Og hver var svo afleiðingin", sagði Gísli, „karlinn sat þarna uppi á þakkamersi og reykti petum optimum, þangað til þornaði upp í honum heflinn og hann drapst". Við skulum vona að Kristján komist ofan af sínu „þakkamersi" um síðir - og að fjöregg „eggjabóndans", sjálf hin bresk-ameríska stórmerkilega heimspekihefð, reynist ekki vera fúlegg eins og marga grunar. Fræðimenn verða að varast skynsemis- hroka, dómhörku gagnvart trú og viðhorfum, að mínum dómi, enda þarf umburðarlyndi ekki að stangast á við stranga rökvísi; hug- myndir eru ekki hænur sem við getum ráðskast með, hirt úr egg og afhausað að eig- in vild. Ég las á dögunum illa gleymt safn þýðinga eftir Jóhann Jónsson. Það kom út í Reykjavík árið 1918 og inniheldur nokkrar sögur eftir úrvalshöfunda; Robert Louis Stevenson, Jack London, Jonas Lie, Kolom- an Mikszáth og H. G. Wells. Eftir þann síð- astnefnda er Land blindingjanna en hún lýs- ir í hnotskurn því sem ég vildi sagt hafa. Sagan segir frá fjallabúa nokkrum í Ekvador sem hafnar eftir miklar hrakfarir í dularfull- um dal þar sem blint fólk hafði lifað góðu lífi öldum saman, gjörsamlega einangrað frá öðrum mönnum í tröllslegustu auðnum Andesfjalla. Maður þessi hélt sig hafa himin höndum tekið en sú reyndist þó ekki raunin því þeir blindu töldu ferðalanginn varla til manna þar sem hann hrasaði og talaði óráðs- hjal um sjón, himin og fjöll sem þeir áttu ekki einu sinni orð yfir; sagan um heiminn fyrir utan hafði fyrir löngu breyst í barna- legt ævintýr, hjátrú og heimskulegan hugar- burð, enda var heimsmynd þeirra nú reist á frábærri heyrn, lyktnæmi og snertingu sem kom í stað sýnilegs látbragðs; þeir tjáðu líð- an sína með raddbrigðum, töldu að tímanum væri skipt í heit og köld skeið, fuglar voru í huga þeirra englar sem sungu og gerðu þyt, ekkert var til fyrir utan heimkynni þeirra. Þetta fólk trúði því jafnframt að dásamlega slétt hellisþak hvfldi yfir dalnum, alheimin- um, og úr því féllu dögg og skriður til jarðar. Ferðalangurinn var því talinn til hálfvita eða vitfirrtur, lægstur meðal manna, þegar hann reyndi að skýra út heim sjáenda. Hafið þið aldrei heyrt að í landi blindingja er hinn ein- eygði konungur? spurði hann fólkið, sem sagði á móti: Hvað er að vera blindur? Minn tími mun koma, sagði hann þá orðrétt, en sá tími kom ekkert frekar en hjá Jóhönnu Sig- urðardóttur því hann neyddist að lokum til að afneita sjón sinni sem skynvillu, jafnframt því sem veröldin hinumegin við fjöllin fjar- lægðist og gleymdist." Viðfangsefni Matthías segist vera með ýmis járn í eldin- um sem stendur. „Ég er meðal annars með í undirbúningi rit um hugsunarhátt, ærsl (poeticum deliri- um) og særingaskáldskap sautjándu og átj- ándu aldar. Þetta tímabil er afar áhugavert hvað varðar skáldskap, svo dæmi sé tekið, því sé horft til heimilda má sjá að sköpun hefur oft og einatt tengst galdri, helgispjöll- um, guðlegum innblæstri, hættum og völdum í huga fólks. Við getum víða greint hvörf af einhverju tagi, samspil orðlistar og dauða, orðlistar og sturlunar, orðlistar og hins yfir- skilvitlega. Saga þessa tímabils lýsir auk þess sérstöku útilokunarferli því reynt var að eyða merkjum um hefðbundna og annar- lega reynslu með ráðríki að ofan, þagnar- valdi eða þau voru sundurgreind undir nýj- um nöfnum líkt og gerðist í blindraríki H. G. Wells; leiðslur og reynsla hulduheima voru til dæmis flokkuð til hins óvitlega, djöfullega eða merkingarlausa. Þá var reynt að koma lögum yfir og útrýma iðkun ákvæðaskáld- skapar og særinga, trú fólks á áhrínstungu- mál, dulmögn tungunnar - og þar með hófst söguleg framvinda sem við erum hluti af nú á dögum. Ég legg mikla áherslu á særingar í þessu samhengi enda eru þær ögrandi og erfitt viðfangsefni sem litlar og óljósar heim- ildir eru um. Og hvernig er unnt að rannsaka særingar? Er einhvers konar vitleg samræða hugsanleg, getum við talað við öldina forðum út úr reynsluheimi okkar þar sem orð eru einungis dautt eftii? Særingar lúta sinni eig- in rökvísi enda fær venjuleg ljóðgreining ekki skýrt tungumálsreynslu þar sem mál- hljóð eru oddhvassir fleygar, máttugir hlutir sem mynda áverka og áhrínsorð, saman- reknar og hrynfastar hljóðarunur sem áttu að hafa svipuð áhrif og þungt högg. Getum við lesið okkur að „ósmættanlegum" kjarna þessara texta, spyr ég, inn fyrir stíl, bygg- ingu og merkingarauka einstakra orða, að skrifunum sem athöfn eða viðburði, sem sér- stakri beitingu magnaðs talmáls? Þetta má orða á einfaldari hátt: getum við sett okkur í spor þeirra sem iðkuðu særingar á 17.öld, lif- að atburðinn með þeim, öðlast raunveruleg- an skilning á þvi sem gerðist? Til að svo megi verða hljótum við að fara út úr okkar venju- lega málheimi, yfir að öðru lógosi, að mörk- um sefjunar og sálarháska, tryllingi svima- leiks, þar sem heillandi og annarlegur heim- ur verður til því æðið leitar ævinlega uppi sína eigin byggingu. Vandi fræðimannsins er aftur á móti að lýsa byggingunni á nútíma- máli, búa til rök, tengsl og líkingar við okkar eigin tíma. Þetta verk hefur verið í uppsiglingu um nokkurt skeið en því lýkur væntanlega á næsta ári. Þá hef ég verið að púsla saman fléttu texta og ritgerða um ofbeldi og efnis- hyggju, aðdráttarafl og fagurfræði Ijótleik- ans. Leiðarstefið þar er framsókn nekróffl- ískrar, guðlausrar reynslu sem fylgt hefur niðurrifi hefðbundinna lífsviðhorfa, efnistrú og tómhyggju sem hafa gegnsýrt fræði og listir á þessari öld en eru að renna sitt skeið á enda að mínum dómi. Póstmódenúsminn svokallaði endurspeglar hvað þetta varðar mótsagnakennt millibilsástand, öfgar og sveiflur, leit sem boðar væntanlega nýja nið- urstöðu, nýja heimsmynd, því þótt verald- arasklok blindingjanna sé ekki boðleg lausn þá merkir það tæplega að lífið sé í eðli sínu tómlegt og tætt sundurleysi, líkamlegar hvatir og hugarflug án festu og merkingar." JON VALUR JENSSON AF HLÝRRI MOLDU I svölum lundi bjó svikalogn sem sólfar daganna lýsti, en myrkur losti í munna fjalls þá mállaus, brennheitur stundi. Af hlýrri moldu þíns hjartablóðs reis himnesk jurt þinna drauma; af örum lífsanda óðs og víns barst ómur ljóðs þíns á foldu. En lyngi hulin skal löngun þín og lags þíns kliðandi fyrnast, og meining gjarna sé gleymd og máð og grunnum hugsunum dulin, unz opnast, víkja hin öldnu hlið að eldum dýrðar og skilnings ... Hvert sannleiksorð finnst í Orði hans þá Andi Guðs fær að ríkja. Höfundur er guðfræðingur, rithöfundur og forstöðumaður Ætrfræðiþjónustunnar. SIGURÐUR HARDARSON UÓÐTIL Þ(N Hver hugsun er ljóð til þín Hver gjörð Hvernig ég held á pennanum sem strikar ást mína á blað er ljóð til þín Hvernig ég ligg í rúminu og gái að því að skilja eftir pláss fyrir þig við hlið mér Ég er ljóð til þín Þú skrifar lífsljóð mitt með tilveru þinni Höfundur er hjúkrunarfræðinemi í Reykjavik. LESBÓK MORGUNBLADSINS ~ MENNING/LISTIR 7. MARZ 1998 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.