Lesbók Morgunblaðsins - 07.10.2000, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 07.10.2000, Blaðsíða 8
RETTLÆTI OG FEGURÐ EFTIREIRÍKJÓNSSON í Höll sumarlandsins og Húsi skáldsins teflir Halldór Laxness skáldunum Erni Ulfari og Ólafi Kárasyni Ljós- víkingi fram sem andstæðum ervarpa Ijósi hvorá annan. Örn Úlfar „sá klettur þar sem ranglæti heims^ ins á að brotna...", Ólafur Kárason „eins og vatn sem sitrar í gegn á ýmsum stöðum, en hefur ekki farveg". ÞÓTT skáldverMð Heimshos eigi rætur í ævi Magnúsar Hj. Magn- ússonar skálds (1873-1916) er grunntónn þess þó ritunartím- inn; tími hungurvofu, heim- skreppu og vargaldar þýska nas- ismans sem lauk með heimsstríði og hernámi landsins. Þá voru uppi kröfur um að skáldverk hefðu pólitískt og þjóðfélagslegt gildi. Á ritunartímanum var feg- urðarþrá gjarnan talin flótti frá veruleika; jafn- vel afsökun bleyðiskapar. I Höll sumarlandsins og Husj' skáldsins teflir Halldór Laxness skáldunum Erni Úlfari og Ól- afi Kárasyni Ljósvíkingi fram sem andstæðum er varpa Ijósi hvor á annan. Órn Úlfar á sér enga frummynd. Hann er framar öðru táknmynd byltingarviðhorfa ritunartímans. I stuttu máli er ógerningur að gera fulla grein fyrir stöðu þeirra í skáldverkinu. Heildarúttekt bíður betri tíma. Hér verða því aðeins dregin fram nokkur atriði. Halldór Laxness lýsir viðhorfi Olafs Kárason- ar Ljósvíkings til vinar síns þannig í Höll sum- arlandsins: „Öm Úlfar var í augum hins mjúklynda vinar síns sá klettur þar sem ránglæti heimsins á að brotna, einn máttugur, fagur og ógnþrúnginn vilji. Hann hafði ekki eina lífsskoðun þegar sólin skín, aðra þegar dimmir nótt, sjónarmiðum hans gat ekkert raskað, hugsun hans skipaði til- finningum hans í ákveðna umgerð, en var ekki pendúll þeirra." (1938,126) Andstæðunni, Ólafi Kárasyni, LjósvfMngi, er lýstþannig: „Olafur Kárason var eins og vatn sem sitrar í gegn á ýmsum stöðum, en hefur ektó farveg." (1938,126). í viðtali Arnar Ólafssonar cand. mag. við Halldór Laxness sem birtist í Morgunblaðinu 28. febrúar 1982 undir fyrirsögninni „Bók- menntir á tímum Rauðra penna" lýsir Halldór Laxness Kristni E. Andréssyni sem ritstýrði Rauðum pennum þannig. „Kristinn... gat á fullorðinsárum ektó hugsað öðruvísi en eftir þeim skilgreindu leiðum sem hann hafði lært í Þýskalandi á síðustu námsár- um sínum þar... Hann var í raun einn þeirra manna sem snérust einusinni og gátu ekki snúist aftur, - Páll postuli. Hann hafði ekki að- eins feingið afturhvarf, heldur var hann skipu- lagður til æviloka." (Mbl. 28/21982,49) Sjónarmiðum Arnar Úlfars ogKristins E. Andréssonar gat ekkert raskað. I minningar- grein um Kristin 1973 sem siðar birtist í rit- gerðasafninu ÞjóðhátíðarroUa 1974 segir Hall- dór Laxness: „En trúarlega grundvallaðir menn, sem sintu kalli úr jafn óræðri átt og tím- anum, það voru þeir sem stóðu alt af sér. Hjá þeim verða sinnastófti ektó eftir happa- og glappaaðferðinni, því síður eftir lögmálum fær- ibandsins, heldur stendur tíminn að vissu leyti kyr hjá þeim alla tið frá stund uppljómunarinn- ar og lýsir manni sínum með sama ljósmagni til hinstu stundar; slíkur maður var Kristinn And- résson." (1974,182) Stund uppUómunarinnar átti sér einnig stað hjá skáldinu Erni Úlfari. I Húsi skáldsins er honum lýst þannig er hann flutti framboðsræðu sína á Sviðinsvfk: „Hinn gneypi þögli svipur var horfinn eins og gríma sem hefur verið kastað, augnaráð og and- litsdrættir höfðu frelsast og hafist til eðlis sem ekki varðaði þennan mann einan, heldur var voldugra en einn maður, eðli mannlegrar sam- hljóðunar, ópersónulegt, óbundið og ófreskt, hafiðyfir stund og stað." (1974,193) í ritinu Rauðirpennar 1935, sem Félag bylt- ingarsinnaðra rithöfunda gaf út, er stefnumar- kandi grein eftir ritstjóra þess Kristin E. And- résson sem nefnist „Ný bókmenntastefna". Þar er höfðað til íslenskra skálda. Hið nýja stefna komi þeim við. Þau verði að hlusta og svara. Greinin er um sumt eins konar forskrift að orð- um Arnar Úlfars við Ólaf Kárason Ljósvftóng er þeir ræddust við í sjávarhömrum Sviðinsvfkur. Hér er aðeins rúm fyrir stuttar ívitnanir í þessa grein Kristins: „Skáld hinnar nýju stefnu... hafa orðið að lifa lífinu eins og það kom fyrir, ekki getað umflúið staðreyndir þess, ektó múrað sig inni og lokað hliðinu út til mannanna, sem þjást eða keypt sig frá lífsskilyrðum fjöldans og sál sinni." (1935, 25) Og ennfremur: „Þau hafa sjálf ... orðið að þola staðreyndir skorts og atvinnuleysis, vitað sjálf af þeim ... og eftir það höfðu ljóðin um fegurð og fögnuð lífs- ins minna gildi en áður. Og skáldin sáu samtímis hvernig menn urðu ríkir og máttugir af því að svíkja aðra eða ryðja þeim úr vegi, og áður en þeir vita af, eru hugsanir þeirra orðnar breyttar og ást og hatur farið að greinast skýrar að í brjósti þeirra. Allar þessar staðreyndir ... rufu smátt og smátt þoku gamalla blekkinga, er þau ef til vill áttu, um réttlæti og persónulegt frelsi í þjóðfélaginu. Það eru þessi einföldu atvik... sem hafa opnað augu þeirra fyrir hinum þyngstu staðreyndum.... Stundum var það aðeins fátæk- leg, algeng ósk, sém menn höfðu heyrt, en ekki veitt athygli, fyrr en einn dag, að hún er sögð með nýjum hreim og það fylgir henni eitthvað í svip eða handtaki, svo að hún rennur saman við manns eigið blóð." (1935,26) Nú vfkur sögunni til sjávarhamra Sviðinsvfk- ur: „Þeir sátu tímum saman í sjávarhömrunum undir fjallinu og litu um hæl til eignarinnar, og hann sagði Ljósvfkmgnum alt um kjör þessa fólks sem beið hér eftir að verða selt og keypt. Fyr en vissi var lángt liðið á nótt, en hann hélt áfram að tala. Hann sagði allar sögur út í æsar. ... Örlög nafnlausra manna, lárétt og laglaus, manna sem voru ekki neitt, sem höfðu ektó einu sinni andlit í heiminum, þau voru áður en varir farin að taka á sig myndir, þau voru smátt og smátt farin að rísa í ákveðnum hljómi, farin að koma manni við, jafnvel að hrópa, það var ekki leingur undanfæri, maður varð að hlusta, maður varð að verja sig, maður vissi ektó fyr en þessi óvarðandi örlög hafði gert inn í manns eigið blóð -"(1938,129) Á fyrsta fundi þeirra Ólafs Kárasonar og Arnar Ulfars kynnir Örn sig þannig: „Ég heiti Þórarinn Eyjólfsson, sagði hann. Það er fornaldarnafn eins og þú heyrir og þess vegna kalla ég mig Örn Úlfar, kalla þú mig einn- igsvo." (1938,120) Nokkru fyrir ritunartíma Heimsljóss hóf skáldið Aðalsteinn Kristmundsson skáldferill sinn. Nafnið hæfði ekki skáldi og þessvegna kallaði hann sig Stein Steinarr, þjóðin kallaði hann einnig svo. Halldór Laxness virðist hafa ætlað að láta fegurðarþrá Ólafs Kárasonar og réttlætisþrá Arnar Úlfars leikast á með sigri Arnar. í minn- isbók, sem varðveitt er í handritadeild Lands- bókasafns - Háskólabókasafns og Halldór Lax- ness hóf að rita 1936 og nefndi „Nót.3 - Minnisatriði fyrir Ljós heimsins" segir svo, inn- an sviga, í lýsingu á Ólafi Kárasyni eins og skáldið hugsaði sér persónu hans í fyrstu: „Reynir alltaf að flýa undir verndarvæng þess afls, sem hann heldur að sé sigursælt, en afsakar bleyðiskap sinn með ástinni til „andans og fegurðarinnar"." í samræmi við þessi orð lætur Halldór Lax- ness Olaf Kárason segja við Órn Úlfar: Halldór Kiljan Laxness. Portret eftir Nínu Tryggvadóttur. „Og þegar veröldin í kringum mig hefur verið full af hörku og grimd, þá hef ég ektó haft kjark til að bíta á jaxlinn eins og þú, heldur hef ég ósjálfrátt dregið mig í hlé og reynt að lifa fyrir fegurðina og andann." (1938,193) Órn Úlfar brást við þessum orðum með hlátri: „Það var ektó sú tegund hláturs sem felur í sér neina gleði, jafnvel ekki háð, vorkunn ekki heldur, síst af öllu blíðu, aðeins frumstætt karl- mannlegt andóf við ósjálfbjarga tjáningu, vesa- ldómi." (1938,193) Síðar í samtalinu segir Örn Úlfar Ólafi Kára- syni hrjllingssöguna af Hólsbúðardísu og við- brögð Olafs Kárasonar urðu þessi: „Eg þoli þetta ekki, sagði Ljósvetníngurinn og stóð upp og ætlaði að hlaupa burt; ég þrái fegurð, fegurð, anda, sagði hann og horfði nær gráti út í himinblámann mót hinum hvítu skýum hásumarsins sem dragast saman í flíóa og greið- ast sundur. En hann hljóp ekki burt, heldur settist niður aftur." (1938,196) Þegar í fyrsta samtali þeirra skáldbræðra koma ólfk viðhorf þeirra fram. Ólafur Kárason er fanginn af ljóðrænum óveruleik og er sem gestur á Sviðinsvík. Örn Úlfar, sem er hættur að yrkja, er aftur á móti all eintóna boðberi baráttu og kemur því aðallega fram til að túlka viðhorf sín og hverfur síðan af sviðinu. Firringu Ólafs Kárasonar má greina af lýsingu á viðbrögðum hans þegar Örn Úlfar var farinn frá Sviðinsvfk: „Það voru ekki nema fáar stundir síðan hann stóð á bryggjunni með tár í augum og horfði á skipið sigla burt með vin sinn, nú var hann alt í einu feginn að Örn Úlfar skyldi vera farinn, svo það var einginn framar til að skipa honum að rísa upp, kveðja hann til vopna." (1938,201) í samtali þeirra leitar Örn Úlfar eftir afstöðu Olafs til lifs fólksins á Sviðinsvfk og spyr hann hvað honum finnist um SviðinsvfK. En Ólafi er annað efst í huga og hann svarar: „Fjallasýnin hér í Sviðinsvík er alveg dæma- laus... Veistu að þessi fjöll sem þú ert að hqrfa á, þau eru í raun og veru ekki til, sagði Örn Ulfar. Eða sérðu ekki að þau eru meira í ætt við himininn enjörðina? Allur þessi heillandi blámi sem töfrar þig er sjónhverfmg." (1938,122) Orð Arnar Ulfars um að fjöllin sem ber við loft frá Sviðinsvfk séu „meira í ætt við himininn en jörðina" vísa til skynsviðs Ólafs Kárasonar eins og því er lýst í upphafsorðum Fegurðar himinsins: „Þar sem jökulinn ber við loft hættir landið að vera jarðneskt, en jörðin fær hlutdeild í himnin- um, þar búa ekki framar neinar sorgir og þess- vegna er gleðin ektó nauðsynleg, þar ríkir feg- urðin ein, ofar hverri kröfu." (1940,5) Og skáldið Ólafur Kárason: „... virðir fyrir sér þennan merkilega fund lands og lofts þar sem himinninn og jörðin hafa loks skilið hvort annað til fulls."_(1940,5) í samtali Arnar Úlfars og Ólafs Kárasonar segir Örn: „En hver sem segir að fegurðin sé eitthvað sem hann getur notið sérstaklega fyrir sjálfan sig, aðeins með því að yfirgefa aðra menn og loka augunum fyrir því mannlífi sem hann er þáttur af, - hann er ekki vinur fegurðarinnar." (1938,197) Við þessu á Ólafur Kárason þá ekkert svar, en það kom í fyllingu tímans. í Fegurð himins- ins segir frá því er Olafur Kárason gengur heim til sín í tungsljósi og rifahjarni, þá rennur svarið allt í einu upp fyrir honum: „...mannlífið er aukaatriði, næstum ekki neitt. Fegurðin er hið eina sem skiptir máli, og í raun- inni á skáld eingar skyldur við neinn nema hana." (1940,31) I tólfta kafla Huss skáldsins segir frá nætur- heimsókn Arnar Úlfars í kofa Ólafs Kárasonar á Sviðinsvfk. Barn Ólafs var að deyja. Þeir settust sinn hvorum megin við rúm hins deyjandi barns og Ólafur hlustaði á gest sinn tala tempraðri, næstum hvíslandi röddu „...meðan dýrsti kveik- urinn af hans eigin lífi varð örljósa". (1939,159) Þegar Örn Úlfar hafði talað lengi nætur sagð- ist Ólafur vera þakklátur fyrir heimsókn hans á þessari örlaganóttu og fá, í návist dauðans, að gleyma því að maðurinn er moldarvera. Örn Ulfar andmælti því að maðurinn væri moldar- vera. Slíkt væri aðeins kristileg bábilja. Maður- inn hefði einmitt hafið sig yfir moldina. Orð 01- afs Kárasonar eiga sér stoð í Biblíunni. í 1. Mósebók, 3. kapítula, 19. versi segir: „f sveita andlitis þíns skalt þú neyta brauðs þíns, þangað til þú hverfur aftur til jarðarinnar, því af henni ert þú tekinn; því mold ert þú og til moldar skalt þú aftur hverfa." Lfk hugsun kemur einnig fram í málshættinum „Maður er moldu samur" og í kvæði Hallgríms Péturssonar „Hversu fánýt sé fordildin" en þar segir „Hold er mold/hverju sem það klæðist" (Hallgrímskver 1952, 231) „Moldin eignast okkur" segir Jón Helgason skáld í kvæðinu Gaudeamus. (Ur landsuðri 1939, 65). Öðrum skáldum hefur orðið þetta að yrkisefni. Má þar til nefna kvæðið „Svanurinn" eftir Einar Benediktsson. Fyrsta erindi þess er þannig: í svanalíki lyptist moldin hæst Hann h'ómar fegurst og hann syngur skærast Þá angurljóð hans oss í hjartað skera vjer erum sjálfir vorum himni næst Þá oss í draumi banagrun þau bera oss birtíst lífsins takmark fjærst og æðst. 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 7. OKTÓBER 2000

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.