Morgunblaðið - 24.05.2001, Blaðsíða 8

8 C FIMMTUDAGUR 24. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ















































































































ATHAFNALÍF S
JÁVARÚTVEGURINN þarf
að fá að vaxa og dafna í
frjálsræði eins og aðrir at-
vinnuvegir í landinu,“ seg-
ir Þorsteinn Vilhelmsson.
„Hann þarf að vera laus
við pólitískar smá-
skammtalækningar og
furðulegar hugmyndir um
byggðakvóta eða aðrar
hömlur. Sjávarútveginn má alls ekki reka sem
félagsmálastofnun né beita honum til að halda
byggð í hverju sjávarplássi á landinu. Það er
mín skoðun að innan tíu til tuttugu ára muni ein-
hverjar smábyggðir hreinlega leggjast af.
Við sáum vel hvernig þetta gerðist þegar
skuttogaravæðingin hófst milli 1970 og 1980. Þá
voru settir skuttogarar á hvert einasta krum-
maskuð. Það var hluti af því sem kom þessum
byggðarlögum á kné. Þar vantaði allt, til dæmis
var ekki hægt að manna skipin frá stöðunum
nema fyrstu árin, þegar mönnum þótti spenn-
andi að vera á nýjum skipum. Síðan þurfti að fá
mannskap annarsstaðar frá. Þessi skip voru
alltof dýr og báru sig ekki. Vinnslan réð ekki við
að taka við aflanum og vinna hann og hafnirnar
voru of litlar fyrir skipin. Það fékkst því lítið
sem ekkert annað en kostnaður og vandkvæði
með skuttogaravæðingunni fyrir margar þess-
ara litlu byggða. Þetta var í raun það versta sem
komið hefur fyrir sjávarútveginn, því ofan í
kaupið urðu þessi skip allt of mörg með tilheyr-
andi álagi á fiskistofnana.
Það hefði mátt sjá þetta fyrir. Það þurfti ekki
annað en að skoða gang mála, þegar síðutog-
aravæðingin var um 1950. Þá komu um 50 síðu-
togarar til landsins, nánast togari í hvert pláss.
Þeir voru gerðir út í nokkur ár, en eftir 1964
voru þessir togarar aðeins gerðir út frá Akur-
eyri, Akranesi, Hafnarfirði og Reykjavík. Á hin-
um stöðunum var gefist upp.“
Mörgum hefur fundizt þú fá anzi mikið af pen-
ingum fyrir hlut þinn í Samherja og talað hefur
verið um að þú hafir fengið þetta allt að gjöf frá
þjóðinni. Þú ert væntanlega ekki sama sinnis?
„Ég held ég hafi einfaldlega unnið fyrir þeim
eignum, sem ég á. Þegar ég seldi hlut minn í
Samherja var ég að selja hlutabréf í félagi, sem
hafði vaxið mikið eins og margoft hefur komið
fram. Það er út í hött að halda því fram að mér
hafi verið gefnir þrír milljarðar króna, eins og
margir hafa haldið fram. Samherji er ekki bara
kvóti. Í félaginu er fullt af eignum. Ég held að
skipin hafi verið 18, þegar ég fór út úr félaginu
og eitt í smíðum. Félagið átti þá rækjuverk-
smiðju á Akureyri og aðra óstarfrækta á Dalvík.
Síldarverkun á Eskifirði, togara og nótaskip í
Færeyjum, fiskimjölsverksmiðju í Grindavík,
miklar eignir í Skotlandi og Þýzkalandi. Það er
ekki bara verið að tala um kvóta, heldur mikið af
eignum, auk þess sem Samherji hefur keypt
90% af þeim aflaheimildum, sem félagið ræður
yfir og fyrir það borgað með peningum.
Samherji er dæmi um það sem var hægt að
gera og aðrir hefðu einnig getað gert. Hefðu
menn tekið þá stefnu að vinna með kvótakerfinu
og nýta sér það, sem þar var í boði, væru örugg-
lega fleiri sterk fyrirtæki í íslenzkum sjávar-
útvegi í dag.
Ég held að kvótakerfið sé gott fiskveiði-
stjórnunarkerfi. Sé tekið mið af stöðunni í
kringum 1980, voru miðin opin fyrir öllum og
allt of mörg skip að sækja í of lítið af fiski. Menn
höfðu bara misjafnan áhuga á útgerð. Það voru
ekkert margir sem vildu vera í útgerð á þeim
tíma. Þegar við keyptum Guðstein, sem nú heit-
ir Akureyrin, árið 1983, var hann búinn að liggja
í höfn í reiðileysi í níu mánuði og enginn vildi
eiga skipið. Það var ekki eina skipið, sem lá þá í
höfn. Það lá fullt af skipum í höfn.
Síðan kom kvótakerfið og fiskveiðarnar urðu
fyrir vikið arðbærari. Þá var öfundin fljót að
koma upp og hún hefur verið viðloðandi síðan.
Þegar við byrjuðum með Akureyrina, held ég að
það hafi verið fleiri sem vorkenndu okkur fyrir
að fara út í þetta glæfraspil, en þeir sem öfund-
uðu okkur. Þeir, sem ekkert höfðu viljað á sig
leggja áður, hófu síðan kórinn, vildu komast inn
og sögðu að kvótinn hefði verið gefinn. Þeir ein-
ir fengu kvóta, sem til þess höfðu unnið.
Það ætti enginn eðlismunur að vera á því að
vera í útgerð og fiskvinnslu en hverjum öðrum
atvinnurekstri. Þrátt fyrir það er litið allt öðr-
um augum á sjávarútveginn en allt annað.
Útgerð hefur alltaf gengið misvel eftir lands-
hlutum. Aðalskýringin á því hvernig gengur er
mannlegi þátturinn. Ef menn eru að öfundast út
í velgengni á Akureyri, geta þeir ekki sagt að
hún liggi svo vel við fiskveiðum. Það er fjarri
sanni. Þar er eiginlega eingöngu togaraútgerð
og það er sennilega að öllu jöfnu hvergi lengra
að sækja á miðin en frá Akureyri. Veiðar togara
fyrir Norðurlandi eru aðeins stundaðar stuttan
tíma á ári og togarar frá Akureyri fara ýmist
austur eða vestur fyrir land. Akureyringar hafa
einnig gert út á síld og loðnu og gengið vel og
það er ekki af því að það sé svo stutt á miðin,
þvert á móti. Það er því ekki nálægðin við miðin,
sem er undirstaða velgengninnar á Akureyri.
Það er miklu heldur mannlegi þátturinn. Marg-
ir aðrir landshlutar liggja miklu betur við fiski-
miðunum.
Vandi Vestfirðinga er fyrst og fremst mis-
vitrir stjórnmálamenn. Þegar kvótinn var sett-
ur á, samþykktu þeir kvótakerfið, en sögðu svo
við Vestfirðinga að taka ekkert mark á kerfinu,
því því yrði splundrað strax. Því miður fóru
margir eftir þessum vitlausu ráðleggingum.
Eyddu peningum í steinsteypu í stað þess að
kaupa kvóta og reyna að hagræða. Það var góð
grein í Fiskifréttum um daginn eftir Ólaf Rögn-
valdsson á Hellissandi, þar sem hann segir að
sóknarmarkið hafi komið Vestfirðingum til hel-
vítis. Ég get alveg tekið undir það. Það var ekk-
ert vitlaust gefið, þeir spiluðu bara vitlaust úr
sínum spilum.
Þegar ég var hjá Útgerðarfélagi Akureyr-
inga í kringum 1980, sem skipstjóri á Kaldbak
EA, lágum við oft fleiri daga í höfn en við vorum
á miðunum. Við voru ekkert kátir með þetta, en
skildum það svo betur síðar. Framkvæmda-
stjórar ÚA sögðu einfaldlega að þeir væru að
kaupa þennan fisk til að vinna hann. Það gengi
ekki að landa fiskinum, vinna hluta af honum og
henda hinu.
Á þessum tíma var aflinn nógur og miklu
landað umfram vinnslugetu í landi. Þetta var
kannski gott fyrir sjómennina, en það var ekki
gott fyrir fiskverkendur, því þeir höfðu lítið út
úr því og nýtingin á fiskstofnunum var að sama
skapi óskynsamleg. Þetta er allt annað í dag og
það er af og frá að það sé verið að ganga illa um
auðlindina. Auðvitað eru alltaf til einhverjir
svartir sauðir, ekki bara í sjávarútvegi, en ég
fullyrði að munurinn er eins og á svörtu og
hvítu, hvernig gengið er um fisk og auðlindina
nú og fyrir 15 til 20 árum síðan að ekki sé talað
Morgunblaðið/Ásdís
Engin félagsmálastofnun
Þorsteinn Vilhelmsson, stjórnarformaður Hraðfrystihússins Gunnvarar, hefur mikla trú á íslenzkum
sjávarútvegi, en hann hefur lagt mikið af fé sínu í þrjú sjávarútvegsfyrirtæki, Gunnvöru, Granda og Sölumiðstöð
hraðfrystihúsanna. Hann vill að friður og sátt skapist um sjávarútveginn og frábiður sér hugmyndir um byggðakvóta.
Þorsteinn ræddi við Hjört Gíslason um sjávarútveginn sem hefur verið starfsvettvangur hans frá upphafi.