Morgunblaðið - 15.11.2001, Síða 38

EFTA-ríkin hafa gert upphug sinn um að fara framá það við Evrópusam-bandið að samningurinn
um Evrópskt efnahagssvæði verði
tekinn til endurskoðunar. Á fundi
EES-ráðsins í Lúxemborg í síðasta
mánuði voru slíkar óskir settar fram.
Ástæðan fyrir því að kröfur um end-
urskoðun eru settar fram á þessum
tíma, er einkum sú að í væntanlegri
stækkun Evrópusambandsins til
austurs, sem jafnframt verður
stækkun EES, sjá menn eina tæki-
færið um langa hríð til að ná fram
einhverjum breytingum á samn-
ingnum. Aftur á móti hafa Ísland og
Noregur, mismunandi skoðanir á því
hversu langt skuli ganga í kröfugerð
á hendur ESB og innan Evrópusam-
bandsins er afar takmarkaður áhugi
á að koma til móts við slíkar kröfur.
Á undanförnum misserum hafa
þær raddir orðið háværari, bæði á
Íslandi og í Noregi, sem telja EES-
samninginn gallaðan og að þróun
hans hafi ekki fylgt þróun Evrópu-
sambandsins sem skyldi. Halldór
Ásgrímsson utanríkisráðherra hefur
m.a. bent á að eftir gildistöku EES
hafi ESB þróað ýmis ný samstarfs-
svið, sem ekki falli beint undir
ramma EES en teljist hluti innri
markaðarins. Því sé nauðsynlegt að
semja við Evrópusambandið um út-
víkkun á gildissviði samningsins
(eins og heimild er til í 118. grein
hans). Halldór hefur jafnframt gert
að umtalsefni dvínandi áhrif EFTA-
ríkjanna á mótun ákvarðana um
nýja EES-löggjöf og þá staðreynd,
að í EES náðist ekki fram full frí-
verzlun með fisk.
Skoðanamunur Íslands
og Noregs
Halldór Ásgrímsson tók hug-
myndir um endurskoðun EES-
samningsins upp innan EFTA sl. vor
en mætti til að byrja með takmörk-
uðum áhuga norskra stjórnvalda,
sem hafa viljað fara mun hægar í
sakirnar. Í þreifingum við fram-
kvæmdastjórn Evrópusambandsins
kom jafnframt fram að þar á bæ
væri enginn áhugi á að taka upp við-
ræður um breytingar á EES. Hall-
dór fylgdi málinu hins vegar eftir við
Louis Michel, utanríkisráðherra
Belgíu, sem situr nú í forsæti ráð-
herraráðs ESB, er Michel kom í
heimsókn til Íslands í ágúst sl.
Michel sýndi skilning á sjónarmiðum
Halldórs og eftir fund þeirra komst
hreyfing á málið innan fram-
kvæmdastjórnarinnar, sem nú hefur
léð máls á viðræðum um endurskoð-
un þótt hún túlki svigrúm til slíks af-
ar þröngt.
Fundur Halldórs og Michels olli
nokkrum titringi í Noregi, en í ágúst
var kosningabaráttan þar í algleym-
ingi. Norski Miðflokkurinn, sem hef-
ur lagzt öndverður gegn hvers kyns
nánari tengslum við ESB, reyndist
ákaflega tortrygginn á hugmyndir
um endurskoðun EES og útvíkkun
samningssviðsins.
Í fjölmiðlum lýsti Espen Barth
Eide, aðstoðarráðherra í norska ut-
anríkisráðuneytinu, því þá yfir að
það væri ekkert vit í að knýja á um
endurskoðun EES og EFTA-ríkin
myndu fremur tapa á því en græða.
Um leið og farið yrði að semja um
kröfur EFTA-ríkjanna myndu opn-
ast flóðgáttir nýrra mótkrafna frá
Suður-Evrópuríkjum sem hefðu
ekki talið samninginn sér nógu hag-
stæðan í upphafi. Eide nefndi ekki
hvers konar kröfur yrði um að ræða,
en á meðal þess, sem suðlægari ríki
kröfðust í viðræðunum um myndun
EES – og sumar þessar kröfur hafa
aftur skotið upp kollinum síðar – er
meiri veiðiheimildir í efnahagslög-
sögu EFTA-ríkjanna, betri aðgang-
ur fyrir landbúnaðarafurðir frá ESB
og hærri greiðslur EFTA-ríkjanna í
þróunarsjóð fyrir fátækari ríki ESB.
Eide sagði í samtali við norska
dagblaðið Aftenposten þremur dög-
um fyrir kosningarnar 10. septem-
ber að Ísland og Noregur væru sam-
mála um greiningu vandans, þ.e. að
EFTA-ríkjunum væri æ meir ýtt til
hliðar í samstarfinu við ESB, en
fremur en að fara fram á breytingar
á EES-samningnum yrði að reyna
að nota betur tækifærin, sem fælust
í óbreyttum samningi. Miðflokkur-
inn gæti því tekið lífinu með ró.
Meiri vilji í Noregi
eftir kosningar
Ummæli Eides verður að skilja í
ljósi stöðunnar í norsku kosninga-
baráttunni á þessum tíma. A.m.k. er
ljóst að á sama tíma og fulltrúar rík-
isstjórnar Verkamannaflokksins töl-
uðu með þessum hætti var unnið af
fullum krafti að því innan EFTA að
skilgreina kröfur á hendur ESB um
endurskoðun á EES. Fljótlega eftir
kosningarnar viðurkenndi Eide í
öðru viðtali við Aftenposten að verið
væri að tala um vissa endurskoðun á
EES, en það væri „tæknileg upp-
færsla“ og ekki væri um að ræða að
taka upp víðtækar viðræður um
breytingar á samningnum.
Af samtölum við norska heimild-
armenn má ætla að þótt Norðmenn
séu nú tilbúnir í „tæknilega upp-
færslu“ telji þeir með öllu óraunsætt
að ætla að ganga lengra í kröfum á
hendur Evrópusambandinu. Sumir
telja reyndar að ekki sé allt sem sýn-
ist í þessum efnum; þannig séu
margir í norska stjórnkerfinu sem
vilji ekki að EES-samningurinn
verði of góður, því að slíkt myndi
létta þrýstingi af stjórnvöldum að
sækja í þriðja sinn um aðild að ESB.
Þetta hafi sérstaklega átt við í tíð
stjórnar Verkamannaflokksins. Nú
hafa hins vegar orðið stjórnarskipti í
Noregi. Nýi utanríkisráðherrann,
Jan Petersen, formaður Hægri-
flokksins, er vissulega hlynntur aðild
að ESB en situr í stjórn með flokk-
um sem eru reiðubúnir að lifa með
EES fremur en að sækja um aðild.
En hver er þá munurinn á „tækni-
legri uppfærslu“ og víðtækari end-
urskoðun EES? Innan EFTA er nú
rætt um fjóra hugsanlega þætti end-
urskoðunar, sem ganga mjög mis-
langt. Tvo fyrstu þættina má telja til
tæknilegrar uppfærslu, en tveir þeir
síðari ganga mun lengra.
Tekið mið af breytingum á
Rómarsáttmálanum
Fyrsti þátturinn snýr að því að
uppfæra ákvæði EES-samningsins
til samræmis við breytingar á stofn-
sáttmála Evrópusambandsins, Róm-
arsáttmálanum, sem átt hafa sér
stað eftir að EES-samningurinn
gekk í gildi. EES var upphaflega
þannig úr garði gerður að flestar
greinar hans áttu sér efnislega sam-
svörun í grein í Rómarsáttmálanum.
Með tilkomu Maastricht-, Amster-
dam- og Nice-samninganna hafa
orðið verulegar breytingar á Róm-
arsáttmálanum. Bætt hefur verið við
samstarfssviðum, sem tengjast innri
markaðnum en eiga sér enga laga-
lega samsvörun í EES-samningn-
um. Sem dæmi er nefnt að í sáttmála
ESB sé gert ráð fyrir aðgerðum
gegn hvers konar mismunun á
grundvelli annars en þjóðernis, t.d.
kynferðis, kynþáttar, trúarbragða,
kynhneigðar o.s.frv. en lagastoð
skorti fyrir slíku í EES-samningn-
um. Annað dæmi eru ákvæði í sátt-
mála ESB um samþættingu um-
hverfissjónarmiða við alla starfsemi
sambandsins, í þágu sjálfbærrar
þróunar, en um umhverfisvernd er
aðeins farið almennum orðum í meg-
inmáli EES-samningsins.
Miklu fleiri dæmi eru um slíkt
misræmi. Að mati EFTA-ríkjanna
kemur þetta niður á meginmarkmiði
EES-samningsins, sem er að skapa
einsleitt efnahagssvæði, þar sem
sömu reglur gilda fyrir fyrirtæki og
einstaklinga, bæði í ESB- og EFTA-
ríkjunum. EFTA-ríkin hafa að und-
anförnu legið undir ámæli frá Chris
Patten, sem fer með utanr
framkvæmdastjórn ESB,
vera sein að leiða í landslö
reglur Evrópusambandsi
orðið hafa hluti EES-sam
EFTA-ríkin segja að fy
kvarti undan því að einsleit
afleiddri löggjöf EES-sam
hljóti sambandið að vera
andi að sama einsleitni sé
frumlöggjöf efnahagss
meginmáli sjálfs EES-sam
Það eigi því að vera gag
hagsmunir ESB og EFTA
að misræmið verði lagfært.
Betri lagastoð fyr
nefndaþátttöku
Annar þáttur hugsanleg
urskoðunar EES-samnings
reyna að fá betri lagalega
völl fyrir þátttöku EFTA-r
margs konar nefndum á
framkvæmdastjórnar Evr
bandsins, þar sem undir
nýrrar EES-löggjafar fe
Framkvæmdastjórnin hefu
andi mæli hafnað þátttöku
inga EFTA-ríkjanna í nef
og borið fyrir sig ónóga lag
ir slíku. Bæði á Íslandi og
hafa menn verulegar áhy
þessari þróun, því að þ
nefndum framkvæmdastjór
er oft eina tækifærið, sem
ríkin fá til að hafa áhrif á
sem þau munu síðar þurfa
landslög, hvort sem þeim lí
eða verr.
Sem dæmi um stífn
kvæmdastjórnarinnar í þes
um er nefnt að EFTA-ríkin
fram á aðgang að mikilvæ
um ríkisaðstoð. Eftir ma
Látið reyna
Líklegt er að niðurstaða e
leg uppfærsla sem taki mi
málanum í
Íslenzk stjórnvöld undir
Halldórs Ásgrímssonar u
isráðherra vilja láta reyn
hins ýtrasta á möguleika
urskoðunar EES-samnin
Norðmenn vilja fara hæg
sakirnar, þótt afstaða þe
Greinir á um
Halldór Ásgrímsson
EFTA-ríkin hafa farið fram á það við Evrópusambandið að E
og Noregs í málinu mismunandi og að Evrópusambandið tak
38 FIMMTUDAGUR 15. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
UMSKIPTI Í AFGANISTAN
Vígi talibana í Afganistan hafafallið ótrúlega hratt síðustudaga og í gær voru meira að
segja óstaðfestar fréttir um að
Kandahar, þar sem vígstaða talib-
anastjórnarinnar hefur verið talin
sterkust, væri fallin í hendur Norð-
urbandalaginu.
Ekki er hægt annað en að taka
undir fögnuð Afgana þar sem talib-
anar hafa hörfað. Í höfuðborginni,
Kabúl, fara íbúar sér að engu óðs-
lega, en þó eru konur farnar að kasta
af sér búrkanum, sem þær hafa þurft
að klæðast á almannafæri, og sýna
andlit sín, karlmenn standa í biðröð-
um hjá rakaranum og bíða þess að fá
skegg sitt rakað af og skyndilega má
heyra tónlist glymja á götum úti.
Tilkynnti Norðurbandalagið að nú
mættu konur á ný stunda nám og
vinna utan heimilis.
Vissulega er ástæða til að fagna
þessum tíðindum, en það væri fá-
sinna að halda að nú væri allt að falla
í ljúfa löð í Afganistan eftir rúmlega
tveggja áratuga linnulítil átök. Ekki
má gleyma því að stutt er síðan tal-
ibanar héldu innreið sína í Kabúl og
var þá tekið fagnandi. Þeim fylgdi
ógnarstjórn, sem virti mannréttindi
að vettugi og einkenndist af fullkom-
inni óvirðingu gagnvart konum, sem
höfðu engin réttindi í þjóðfélaginu.
Í fyrsta lagi er ekkert, sem segir
að veldi talibana sé hrunið. Þegar
þeir hörfuðu frá Kabúl skildu þeir
eftir yfirlýsingu um að það væri gert
til að verjast mannfalli. Nú yrði
haldið til svæða, þar sem auðveldara
yrði að verjast bæði loftárásum og
sókn Norðurbandalagsins. Undan-
hald talibana hefur ugglaust minnt
marga á það þegar Írakar lögðu á
flótta undan herjum Bandaríkja-
manna og bandamanna þeirra í
Persaflóastríðinu árið 1991 og virð-
ist hafa komið jafnmikið á óvart.
Enn eru hins vegar ekki öll kurl
komin til grafar og væri óráðlegt að
afskrifa talibanana. Vissulega er
talsvert um liðhlaupa úr röðum tal-
ibana, en það sama gerðist þegar
þeir komust til valda, utan hvað þá
var straumurinn til talibananna. Þá
er Norðurbandalagið síður en svo
ósigrandi. Á þriðjudag hugðist það
leggja undir sig borgina Konduz í
norðurhluta Afganistans eftir að
hermt var að ráðamenn þar hefðu
ákveðið að snúa bakinu við talibön-
um og snúa bökum saman við Norð-
urbandalagið. Þegar liðsmenn Norð-
urbandalagsins hugðust taka borg-
ina birtust hins vegar skyndilega
hermenn talibana og skutu að þeim
sprengjum. Samstundis brast
óskipulagður flótti á Norðurbanda-
lagið. Nokkrir urðu undir í skelfing-
unni og glundroðanum og taliban-
arnir þurftu ekki einu sinni að elta
andstæðinga sína til að hrekja þá á
braut.
Þá ber ekki að taka af léttúð frétt-
um af því að Norðurbandalagið hafi
tekið stríðsfanga af lífi, myrt varn-
arlausa andstæðinga sína og farið
ránshendi um eftir að þeir tóku
borgina Mazar-i-Sharif á sitt vald.
Norðurbandalagið hélt inn í Kabúl
þegar talibanar lögðu á flótta þrátt
fyrir tilmæli um að láta það ógert.
Það er ljóst að Norðurbandalagið er
ekki skipað neinum englum. Þar eru
innan borðs sömu hópar og talibanar
hröktu frá völdum um miðjan síðasta
áratug. Ef þeir taka völdin á ný sér
ekki fyrir endann á hörmungum Afg-
anistans.
Fyrir nokkrum áratugum var
Kabúl fjölþjóðleg borg og mátti sjá
að íbúar hennar komu úr mörgum
áttum. Áður en borgarastyrjöldin
hófst og Sovétmenn gerðu innrás
var hægt að tala um Afgana án þess
að bæta við aukasetningu um hin
ýmsu þjóðarbrot, sem byggðu Afg-
anistan. Nú er það ógerningur.
Norðurbandalagið sækir eins og
nafnið gefur til kynna styrk sinn til
íbúanna í norðri og fara þar fremstir
Hasarar, Úsbekar og Tadsíkar. Þeir
eru hins vegar ekki nema brot af íbú-
um landsins og kæmist Norður-
bandalagið til valda hefði stjórn
þeirra engan stuðning eða trúverð-
ugleika meðal þorra íbúanna. Talib-
anar sækja mestan styrk í raðir
Pastúna, sem eru um 40 af hundraði
íbúa Afganistans. Það væri að bjóða
hættunni heim að virða þá að vettugi
í næstu stjórn landsins. Fyrir nokkr-
um vikum var um það talað að jafn-
vel borgaði sig að fresta því fram á
vor að steypa stjórn talibana til að
hægt yrði að mynda bandalag með
aðild hinna ýmsu þjóðarbrota lands-
ins þannig að sátt gæti skapast um
næstu stjórn. Nú virðist ljóst að ekki
muni gefast tími til að fara sér hægt.
Hvernig sem þróunin verður
næstu daga í átökunum við talibana
hafa Vesturlönd nú einstakt tæki-
færi til að sýna styrk sinn í þessum
heimshluta. Við Afganistan blasir nú
hungursneyð. Allir innviðir landsins
eru í molum, hvort sem það er
heilsugæsla, skólakerfi, eða sam-
göngur. Afganistan þarf á umfangs-
mikilli aðstoð að halda og Vestur-
lönd þurfa að gera allt sem í þeirra
valdi stendur til að koma í veg fyrir
þann harmleik, sem sagt er að sé í
aðsigi í þessu stríðshrjáða landi.
Þessi aðstoð verður fólgin í því að
senda kynstrin öll af matvælum og
nýta herstyrkinn til að koma þeim í
réttar hendur, en það þarf einnig að
senda kennara, lækna, verkfræðinga
og aðra sérfræðinga. Þetta verður
ekki auðvelt verk, ekki síst vegna
þess að það mun oft þurfa að vinna
innan um almenning, sem hefur ver-
ið í blóð borin andúð á Vesturlönd-
um. Það væri óheiðarlegt að segja að
sú tortryggni ætti ekki rétt á sér.
Þessi heimshluti hefur löngum verið
lítið annað en taflborð í valdaskák
heimsveldanna og það eru ekki síst
þau afskipti annars menningar-
heims, sem hafa verið aflvaki hreyf-
inga hryðjuverkamanna, sem náðu
hámarki með árásunum á Bandarík-
in 11. september. Það má hins vegar
ekki gleyma því að með því að koma
talibönunum frá völdum var ekki
verið að hrekja frá stjórn fólksins
heldur kúgara. Ef Vesturlönd sýna
nú í verki að fyrir þeim vakir einnig
að bæta úr þeim bágu kjörum, sem
íbúar Afganistans hafa mátt búa við,
gæti skapast tækifæri til að ná fót-
festu í hinu einhliða stríði um al-
menningsálitið í þessum heimshluta.