Vísir - 07.05.1981, Qupperneq 9

■>p/ .V
Fimmtudagur 7. mai 1981
rúL'£'Q*'í
fM*” ff-®
» T* ■« JW Sk ^ n v 1m
ST jBSr s.íi'» 9H

Hugmyndin um timabundin
forréttindi hefur stundum skotiö
upp kolli á siðustu árum i sam-
bandi viö jafnréttismálin án
þess aö hún hafi veriö rækilega
rædd. Þess er þó þörf, þvi aö
regla, sem áskildi timabundin
forréttindi öðru kyninu til
handa, væri undantekning frá
meginreglunni um jafnrétti
kynjanna. Þar eð allar undan-
tekningar veikja grundvöllinn,
veröur að meta, hvort vikiö sé i
svo veigamiklu atriði frá grund-
vallarreglunni aö gildi hennar
sé i hættu.
Ég mun hér á eftir fjalla um
umræöuefnið timabundin for-
réttindi i ljósi grundvallarvið-
horfs til jafnréttis kynjanna og i
ljósi upplýsinga, aöallega
norrænna, er fram komu i um-
fjöllun Noröurlandaráös um
jafnréttismál á árunum 1974-79
svo og upplýsinga, er ég hef
reynt aö afla siðan.
Hvað um timabundin
forréitindi
Astæðan til aö mál þetta hefur
ekki fengiö mikla umfjöllun er
trúlega sú, aö litil sem engin
reynsla hefur fengist fyrir þvi,
hvaöa áhrif timabundin forrétt-
indi hafa á raunverulegt jafn-
rétti kynjanna. Margir óttast,
aö sú hætta geti falist i forrétt-
indunum að áhrifin leiöi til
hindrana á vegi jafnréttisins
eöa þau geti eyöilegt eitthvaö af
þeim árangri, sem náöst hefur.
Margur hefur llka veigraö sér
viö aö tala um timabundin for-
réttindi ööru kyninu til handa á
sama tlma og umræður hafa
risiö sem hæst um jafnrétti
kynjanna.
Tímabundin forréttindi er
heiti á aðferð, sem sumir telja,
að bætt geti hlut kvenna i at-
vinnulifi og á öörum sviöum
þjóölifsins. Þetta er hið sama
og á erlendum málum hefur
verið nefnt „positiv
diskrimination” eöa orðrétt
þýtt: jákvæö mismunun eöa já-
kvætt misrétti. Þetta hugtak er
mjög sérkennilega myndað, þvi
aö þaö felur i sér mótsögn. Mis-
munun er i eðli sinu andstæö
jafnrétti. Þaö sem er andstætt
jafnrétti, getur ekki veriö já-
kvætt. Nema þá aö mönnum
finnist jafnrétti neikvætt. Sama
veröur uppi á tengingnum sé hin
þýðingin, timabundin forrétt-
indi, notuð. Viö.blasir, að for-
réttindi eru annað en jafnrétti,
þau eru andstæða jafnréttis.
Danir komast nokkru mildileg-
ar að oröi, er þeir tala um „posi-
tiv særbehandling”. Þaö hugtak
merkir að mestu hið sama, en er
þó nokkru rýmra, þvi aö ýmis-
legt getur flokkast undir „posi-
tiv særbehandling” eöa jákvæöa
sérmeöferö, sem hvorki getur
talist til misréttis, mismununar
eöa timabundinna forréttinda.
Atvinnuöryggi
Sú hugmynd kemur þó upp
ööru hverju, einkum ef jafnrétt-
ishugsuninni er misboðiö, að
timabundin forréttindi séu aö-
TfNUBUNDW
FORRÉTTIHDI
ferö til aö flýta fyrir raunveru-
legu jafnrétti, einkum viö
ráöningu i störf. Sú staöreynd,
aö þessi aöferö hefur ekki verið
i lög leidd veitir hins vegar ráða-
mönnum ekki minnstu afsökun
fyrir þvi aö sniöganga þann
sanngirnisanda, sem liggur aö
baki jafnréttislögunum frá 1975
og raunar öðrum lögum um
jafnrétti kynjanna, svo sem lög-
unum um rétt kvenna til náms.
og embætta, sem gilt hafa i
landinu I sjötiu ár.
Reynum nú að átta okkur á
þvi, hvort timabundin forrétt-
indi yröu haldgott ráö, ef lögfest
yröu eða hvort þeim kynnu aö
fylgja þær aukaverkanir, aö
vissast yröi aö forðast þaö
vandlega.
Fyrst þarf að slá varnagla til
aö forðast misskilning á hugtak-
inu. Réttindi, sem stofnast
vegna hins liffræöilega munar
kynjanna, svo sem réttur til
barnsburöarleyfis, yröu ekki
talin timabundin forréttindi,
heldur aöferð til aö jafna réttar-
stööu einstaklinga á vinnu-
markaöi. Til að jafna þá stöðu
er t.d. óhjákvæmilegt aö lita á
barnsburöarleyfi konu eöa
fæöingarorlof sem lögleg forföll
likt og veikindi, þótt um þau séu
ekki aö ræða i venjulegum
skilningi. Slík réttindi veröa aö
flokkast undir atvinnuöryggi.
Kvótaskipting eftir
kynjum
Helsta form timabundinna
forréttinda er kvótaskipting
eftir kynjum. Slik kvótaskipting
er fræöilega hugsanleg viB:
1. ráöningar i störf
2. inngöngu i nám
3. úthlutun námsstyrkja og
þess háttar fyrirgreiðslu
4. útnefningar i ráö, nefndir,
stjórnir, framboðslista
5. fjölmiðlun, t.d. val þeirra,
sem fram koma.
Timabundin forréttindi felast
i þvi, aö veittur er forgangur
persónu af þvi kyni, sem færri
einstaklinga á i viðkomandi
starfsgrein eöa jafnvel á til-
teknum vinnustaö, til þess aö
rétta af slagsiöu aö þessu leyti.
Aöferöin getur veriö notadrjúg
til aö nálgast tölulegt jafnvægi
milli kynja innan tiltekinna
greina, eöa stofnana. Meö öör-
um oröum: tölulega samsvörun
„tegundanna”. En er vist aö
jafnréttið felist i þessu? Höfum
viö ekki veriö aö berjast fyrir
þvi, að litiö veröi á konur sem
einstaklinga en ekki „tegund”?
Jafnrétti hópa eða
jafnrétti einstaklinga
Til aö gera sér grein fyrir
mikilvægi þessara spurninga,
þarf fyrst að festa sjónir á
markmiöinu og undirstrika
nokkur atriöi i þvi sambandi.
Markmiðið er jafnrétti, sem
fólgiö er i jöfnum tækifærum og
jafnri stöðu kvenna og karla i
menntun, atvinnulifi, fjöl-
skyldulifi, félagslifi og þjóölif-
inu yfirleitt.
Til aö gera sér grein fyrir
mikilvægi þessara spurninga,
þarf fyrst að festa sjónir á
Þessi grein Ragnhildar
Helgadóttur, fyrrv.
alþm., er aö stofni til er-
indi, sem hún flutti á
kvenréttindaf undi f
Norræna húsinu 23. aprfl
s.l. Ragnhildur lýsir
skoöunum sfnum á þeim
hugmyndum aö veita
konum timabundin for-
réttindi.
markmiöinu og undirstrika
nokkur atriöi i þvi sambandi.
Markmiöið er jafnrétti, sem
fólgið er i jöfnum tækifærum og
jafnri stööu kvenna og karla i
menntun, atvinnulifi, fjöl-
skyldulifi, félagslifi og þjóölif-
inu yfirleitt. Þetta oröalag var
notað i jafnréttisáætlun Ráö-
herranefndarNoröurlanda, sem
samþykkt var á Noröurlanda-
ráösþingi i Osló 1978 og flestir
ættu aö geta fallist á. Nokkuö
viröist þó misjafnt, hvort mönn-
um er ofar I huga, jafnrétti milii
einstaklinga eöa jafnrétti milli
hópa. Þetta er mikilvægt atriöi,
þvi aö jafnrétti milli hópa getur
skert jafnrétti milli einstakl-
inga. Viðhorf höfundar þessarar
greinar er, aö sjálfsagt sé, aö
leggja til grundvallar jafnrétt-
inu þá skoöun, aö hver einstakl-
ingur eigi rétt á þvi aö vera
metinn út frá sinum eigin sjálf-
stæöu forsendum. Geta má
þess, aö i greinargerö fyrir
frumvarpi til norsku jafnréttis-
iaganna 1974 kom fram, aö ein-
mitt þetta viöhorf var megin-
atriöi i umsögn norska jafn-
réttisráösins um þaö mál. Það
er jafnrétti einstaklinganna,
sem er megininnihaldið I mann-
réttindaákvæöum einsog þvi aö
enginn maður skuli neins i
missa af réttindum sinum fyrir
sakir hörundslitar, kynferðis,
trúarbragöa eða stjórnmála-
skoöana.
Ókostir timabundinna
forréttinda
Höfuöókostur timabundinna
forréttinda annars kynsins er,
aö samkvæmt þeirri aöferð
skipar jafnrétti milli hópa hærri
sess en jafnrétti milli einstakl-
inga. Afleiöing þess getur m.a.
birst i þvi aö:
1. Kynferði umsækjanda um
starf yrði metiö sem hæfnis-
atriöi.
2. Vegna kynferöis umsækjanda
gæti verið vonlaust aö sækja
um starf, sem hann væri ann-
ars fyllilega hæfur til.
3. Skapast getur neikvætt viö-
horf á vinnustað gagnvart
einstaklingum af þvi kyni,
sem þar nyti tlmabundinna
forréttinda.
4. Af ástæöunni, sem nefnd er i 3
gætu oröið auknir erfiöleikar
aö fá hækkun i starfi.
5. Af ástæöunni, sem nefnd er i 3
gæti aöferöin bitnaö illa á ein-
staklingum, sem fyrst og
fremst heföu veriö ráönir i
starf vegna þekkingar eöa
annarrar óumdeildrar hæfni.
Niöurlægjandi er fyrir slika
einstaklinga að vera taldir
ráönir i starf eingöngu vegna
kynferöis sins.
6. Bent hefur veriö á ýmis atriöi,
sem gera aðferöina handa-
hófskennda og öröuga i fram-
kvæmd vegna matsatriöa. A
aö miöa viö starfsgrein eða
vinnustaö? Hvernig á aö af-
marka starfsgreinina og hver
á aö gera þaö? Á það aö vera
t.d. umsækjandinn, vinnu-
veitandinn, stéttarfélag eöa
hið opinbera?
7. Af öllum ofangreindum atriö-
um er ljóst, aö timabundin
forréttindi eru likleg til aö
efla þá fordóma, sem þeim
var ætlaö að eyöa.
Hver er reynslan af
framkvæmdinni?
Reynslan er sáralitil. Stund-
um er vitnaö til reynslu Svia i
þessu efni. Kvótaskiptingu miili
kynja viö ráöningar I störf og
starfsþjálfun hefur lögum sam-
kvæmt verið beitt þar I landi frá
1974 er sérstaklega hefur staöið
á. Hefur þetta aðallega veriö
notaö viö framkvæmd byggöa-
stefnu á þann veg, aö sérstök
fjárhagsfyrirgreiösla hefur
fengist frá hinu opinbera til
stofnunar fyrirtækja, er skuld-
binda sig til að ráöa minnst 40%
starfsmannafjölda sins af gagn-
stæöu kyni við 60% starfs-
manna.
Einnig hafa Sviar veitt svo-
nefndan jafnréttisstyrk til
þeirra fyrirtækja, er veita kon-
um starfsþjálfun i greinum, er
einkum hafa veriö skipaöar
körlum. í greinargerö, er Inger
Marie 'Pedersen skrifaöi um
jafnréttismál fyrir Ráðherra-
nefnd Norðurlanda, kemur
fram, aö einkum reyndi á jafn-
réttisstyrkinn svonefnda i log-
suöuiönaöi og bifvélavirkjun.
1 Noreg'i hefur þessi leiö Iitils
háttar komiö til framkvæmda á
afskekktum stööum.
Aö þvi er segir I greinargerö
Dansk Kvindesamfund var áriö
1979 ekki vitaö um eitt einasta
tilfelli I Danmörku, þar sem á-
kvæöi jafnréttislaga um já-
kvæöa sérmeöferö haföi veriö
beitt.
Arangurinn af kvótaskipting-
unni er i þessum löndum sá, aö
vissulega hefur konum fjölgaö I
„karlastörfum” i stórum iön-
fyrirtækjum noröarlega I Svi-
þjóö og Noregi, en áhrif þeirra á
vinnumarkaði hafa ekki aukist
aö sama skapi, þar eö fulltrúar
þeirra I starfsmannastjórnum
og stéttarfélögum eru næsta fá-
ir. Viröist þvi vafamál, aö þess-
ar aögeröir hafi aukiö hiö raun-
verulega jafnrétti á vinnumark-
aönum.
Oftrú á leiðsögn karla
A öllum Noröurlöndum eru
timabundin forréttindi umdeild
aöferö. Jafnréttislög allra
landanna, eiga aö stuöla aö for-
dómalausu viöhorfi til jafnréttis
kynjanna. Islensku lögin veita
bæði heimild og hvatningu til aö
ráöa i starf umsækjanda af þvi
kyni, sem er i augljósum minni-
hluta I viökomandi grein, ef um-
sækjandinn er aö ööru leyti jafn
hæfurhinum. Efhann er hæfari,
viröist skylt aö ráöa hann. 1
hvorugu tilfellinu er brotiö gegn
einstakiingum svo sem er, ef
menn njóta kynbundinna for-
réttinda til starfa. Engum dylst,
að enn er langur vegur ófarinn
til afnáms hinna raunverulegu
forréttinda karla viöa I atvinnu-
og þjóölifinu. Ég býst ekki viö,
aö menn þurfi aö leita lengi I
huga slnum aö stofnunum og
vinnustöðum, þar sem gætir allt
aö þvi hjákátlegrar oftrúar á
stjórn og leiösögn karla. Sllk
forréttindi, afnemum viö hins
vegar ekki meö þvl aö innleiöa
ný. 011 forréttindi, hvort heldur
þau eru heföbundin eöa tíma-
bundin, standa I vegi fyrir for-
dómaleysi og jafnrétti — eöli
slnu samkvæmt.