Tíminn Sunnudagsblað - 29.08.1965, Blaðsíða 16

Birt gaholt. Ljósmynd: Páll Jónsson.
Kristján II Danakonungur biskupana
sænsku Æpum hundrað árum síðar,
þegai nálega hundrað fremstu menn
Svíþjóðar voru höggnir í Stokkhólmi
á einum degi, sviknir í griðum.
Spóastaðir eru næsti bær við Skál-
holt. svo að skammt er milli staða,
þar sem biskupar landsins hafa látið
lífið með válegum hætti. Austan túns
1 Skálholti er minnismerki það, sem
þeim Jóni biskupi Arasyni og sonum
hans hefur verið reist á þeim bletti,
þar sem þeir voru höggnir án dóms
og laga. En sá er munur, að þeir
feðgar er urðu þjóðhetjur með dauða
sínum. Hvorki er þetta minnismerki
veglegt né með neinum glæsibrag.
En þær minningar, sem við það eru
tengdar, lyfta því hátt.
Heima á staðnum voru þeir vegn-
ir, Diðrik frá Mynden og félagar
hans, er þeir komu í Skálholt á yfir-
reið sinni um Suðurland til þess að
storka Ögmundi biskupi blindum. Og
hafa hlotið viðlíka eftirmæp á spjöld
um sögunnar og Jón Gereksson.
Fáir fara þennan veg án þess að
koma í Skálholtskirkju hina nýju,
sem er veglegt hús, þótt stærri væru
þær kirkjur um sig, er þar stóð
í kaþólskum sið, og vafalaust skraut-
legri og íburðameiri hið innra. Og
þarna gnæfir turninn, er hýsir bóka-
safnið, sem menn hafa verið að
þrátta um sér til dægrastyttingar, og
loku fyrir það skotið, að því verði
fargað úr landi og breytt í gjaldeyri
til þess að kaupa fyrir sjónvarpstæki,
stofumublur eða bíla.
Undir gólfi forkirkjunnar er varð-
veitt steinkista Páls biskups Jónsson-
ar, ásamt mörgum öðrum minjum
um hina fyrri biskupa. í henni fannst
biskupsstafur góður, svipaður þeim,
sem sögur herma, að Páll biskup léti
Margréti hina oddhögu skera úr tönn
handa Þóri erkibiskupi. Annar slíkur
stafur fannst á Grænlandi, en svo
vill til, að Jón Grænlendingabiskup
dvaldist vetrarlangt í Skálholti hjá
Páli á efri árum hans. Er mjög senni-
legt, að hin listfenga kona hafi
skorið þá biskupsstafi tvo, er í leit-
irnar hafa komið, eins og þann, er
Þórir fékk og týndur er og tröll-
um gefinn.
Fyrir framan steinkistu Páls bisk-
ups ber oft á góma hina fornu frá-
sögu um regnið mikla, þegar hann
var borinn til grafar. Það væri þó
ekki sérstaklega til frásögu fallið, ef
svo hefði ekki borið til, þegar kist-
an fannst við uppgröftinn í Skálholts
kirkjugarði og var hafin úr gröfinni,
að yfir dundi slíkt steypiregn, að
með fádæmum var.
Úr kjallara kirkjunnar eru jarð-
göng þau suður fyrir garð, er biskup
og heimafólk hans gekk til kirkjunn-
ar fyrr á tímum, þegar laklega viðr-
aði. f uppgöngu þessara jarðgangna
hefur Guðný sáluga brenna sofnað
undir messunni, þegar Skálholtsstað-
ur brann á dögum Odds Einarssonar.
Þar var stuttur blundur keyptur dýru
verði, ef sabt er það, sem sagnir
herma um þetta efni.
Frá Skálholti liggur leiðin niður að
Laugarási, einu af garðyrkjuþorpum
Árnesinga, og yfir Hvítárbrú hjá Iðu.
Þar var hinn gamli ferjustaður við
Skálholtshamar, þar sem margir hafa
kollvætt sig á liðnum öldum. Á þess-
um stað kom líka við sögu íslenzkur
frumherji á sviði fluglistarinnar. Það
loddi að minnsta kosti í minni gam-
alla kvenna í uppsveitum Árnessýslu
á öldinni, sem leið, að fyrr á tím-
um, líklega snemma á átjándu öld,
hefði piltur einn á þessum slóðum
gert sér fiugham til þess að svífa á
yfir Hvítá af Skálholtshamri. En eins
og kunnugt er liggur bann við því
í helgum ritningum að freista drott-
ins, og þess vegna tóku góðir menn
og grandvarir sig til og lögðu hald
á flugham stráksins og bönnuðu hon-
um þessa fíflsku. Því miður leikur
yafi á nafni þessa elzta flugmanns
fslendinga, er um getur, og hélt þó
Brynjólfur gamli á Minna-Núpi, sem
skráði sögu kerlinganna, að hann
hefði annaðhvort heitið Hinrik Hin-
riksson eða Hermann Hermannsson.
Sá, er næst þreytti slíkar listir, svo
að kunnugt sé, var faðir Bjöms
Gunnlaugssonar, þjóðhaginn og hug-
vitsmaðurinn Gunnlaugur Björnsson
784
T í M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ