Tíminn Sunnudagsblað - 13.11.1966, Blaðsíða 21

Avignon. í ágústmánuði sama ár sáu
Parísarbúar glóandi hnött á himnin-
um. Þessi sýn stóð nokkra stand.
Landskjálftar vom sagðir tíðir rétt
fyrir pláguna. Landskjálfti varð slík-
ur í Feneyjum, að klukkur Markúsar-
kirkjunnar tóku að hringja af sjálfs
dáðum og turnar og kirkjur hrundu
til grunna.
Síðast í júnímánuði 1338 varð vart
vð mikla sveima af engisprettam-
Mergðin var slík, að sólin huldist um
hádegi, og ef þessi ófögnuður settist,
varð jörðin svört á margra mílna
svæði. Kvikindin átu allan jarðar-
gróða, þar sem þau fóru um. 1346
koniu þau aftur, og auk þess upp
hófst þá mi'kill músafaraldur á Þýzka
landi.
Auk sveima ýmis konar kvikinda,
sem menn könnuðust við, þóttust
menn einnig verða heldur betur var
ir við torkennilegar og óhugnanlegar
idýrategundir, sem enginn hafði
fyrr augum litið. Svo var um undar-
lega stórvaxna maðka, sem virtust
geta skriöið óeðlilega fljótt. Einnig
komu fram froskar með hala, sem
þeinra tíðar náttúrufræðingar töldu
ekki vera eðlilegan froskhala. Marg-
vislegar þöddur og fuglar, köngulær
og snákar, skutu upp kollinum, og
ailtaf var eitthvað ískyggilegt við lit
eða hátterni þessara kvikinda. Mikið
bar á ókenniiegum eðlum og sporð-
drekum, sem sveimuðu um eítir að
skyggja tók og gáfu frá sér torkenni-
leg hljóð og vein. Samtimahöfundur
getur þess að, „margvísleg kvikindi,
hverra eðli er að byggja jarðholur,
komi upp á yfirborð jarðar og eyði-
leggi uppskeruna, köngulær spinni
járnþræði og jarðarávöxtur rotai fyr
ir tiiverknað orma, sem enginn sjái. ‘
Sami höfundur heldur áfram: „Bú-
smalinn dettur niður dauður í hagan
um, án sýnilegra orsaka, brauðið á
borðum manna breytist í mold“ og að
vetri til mátti oft líta snjóinn iðandi
af ógeðfelldum smákvikindum-
„Búfjárpestir geisa, hundar og
kettir ærast, og upp af jörðinni stíga
oft eitraðar gufur. Hrafnagerið flokk
ar sig og flýgur með háværu gargi
umhéerfis sjúkrahúsin, einkum um
nætur, og aðrir fuglar fara á kreik
um nætur, gagnstætt öllu eðh sinu.“
Ýmsar nýjar uglategundir birtast,
og meðal þeirra eru „pestarfuglar"
svonefndir.
Þegar plágan tók að geisa, linnti
ekki fyrirburðum. Sögur voru um.
brauð, sem rann blóð úr, þegar
það var tekið út úr bökunarofninum
og sneitt. Rauðir og hvítir smákross-
ar féllu til jarðar á kiæði manna.
Þeir, sem urðu fyrir þessum kross-
um, dóu undantekningarlaust. Þess-
ir fyrirburðir urðu víða til þess, að
fólki féllust hendur. Það áleit, að
einskis væri að vænta og beið dauð-
ans.
Læknar stóðu úrræðalausir gagn-
vart plágunni. Þeir sem heiðarlegast-
ir voru, játaðu vanmátt sinn og sögðu
að piágan væri ólæknandi — þeir,
sem læknuðust, gætu þakkað það
hamingju sinni eða etastakri náð
guðs. Þeir samþykktu þá skoðun
kirkjunnar, að etaa von manna væri
guðsótti og bænir. Það „gæti helzt
megnað að verja fólk hinum eitruðu
örvum.“
Annars var ekki að vænta á þess-
um tímum. Pestarsýkillinn fannst
ekki fyrr en 1894 og þá fyrst sann-
aðist, hvernig hún dreifðist. „Pastur-
ella pestis" lifir á rottum, strádrepur
þær og berst úr þeim með flugum-
Um þetta höfðu menn ekki minnsta
grun, og því "ar ráðleysið algert með-
al lærðra manna og lækna. Lækna-
stéttin var undir aga kirkjunnar, há-
skólarnir voru það einnig, og kirkj
unnar menn litu á læknana sem
nokkurs konar líkamshirða, en að
þeirra dómi var sálin fyrir öllu: Sálu-
hjálpta skipti meginmáli.
Lækning sjúkdóma var venjulega
þökkuð einihverjum dýrlingi, sem heit
ið var á, en ekki lækninum, sem
lagði á ráð um, hvernig mætti lækna
htan sjúka- Presturinn stundaði ekki
síður hinn sjúka en læknirtan, nema
þegar bráðsmitandi plágur gengu —
þá vildu knappast um vitjanir líkams-
og sálnahirða. Presturinn otaði þá
að hinum sjúka þeim dýrlingi, sem
hann áleit sterkastan, og síðan var
heitið á hann, hinum sjúka til bata.
Galdraóttinn ríkti meðal aiþýð-
unnar, og etanig meðal hinna Iærðu.
Læknar, sem sáu lengra en pa
þótti hollt, máttu alltaf búast við bví
að vera litair hornauga og taldir
galdramenn. Læknar urðu að taka
fuilt tillit til guðfræðinnar, og því
voru vístadi þeirra sambland af lækn
isfræði og trúarkreddum, ásamt væn-
um skammti af hjátrú og hindurvitn-
um. Almenningur leitaði ógjaman
til lærðra lækna, heldur sótti ráð til
skottuiækna, gullgerðarmanna og
kunnáttumanna. í svartadauða urðu
læknar annálaðir fyrir okurverð á
vitjunum. Flestallir neituðu þá að
vitja pestarsjúklinga. Það voru helzt
hinir allra merkustu, sem hættu lífi
sínu með því að vitja sjúklinga.
Guy de Chauliac dó úr pestinni, og
einn frægasti læknir Ítalíu, Gentiles
de Fulgieno, fór sömu leið.
Ótrú manna á læknum kemur
greimlega í ijós hjá Petrarka og fleiri
hans idk’Um á þessum árum. Petrarka
og aðrir honum andlega skyldir spör-
uðu ekki að hæða og hrakyrða lækna
stéttina fyrir vankunnáttu, hjátrú og
gretadarskort, enda gáfust gömul hús
ráð og keriingabækur oft betur í
baráttunni við venjulega sjúkdóma,
en sérvizkufullar ráðleggtagair lækna,
sem höfðu þefað af líffærafræði og
efnafræði, en skorti almenna gretad
til þess að nota þekkinguna heppi-
lega, þegar á lá.
Sums staðar var það, að aimenning
ur hélt, að læknar lygju upp pestar-
sögum til þess að auka aðsóknina og
magna þannig hræðslu og upplausn
innan borganna.
Flestallir þeir, sem tóku svarta-
dauða, létust- Meðul voru einskis nýt
og heitgöngur til helgra skrína urðu
aðeins til þess að útbreiða pestma
enn frekar. Eina ráðið, sem virtist
duga, var flótttan. Þegar menn höfðu
áttáð sig á þessu, biðu þeir ekki
boðanna og flýðu borg, bæ og sveit,
þar sem pestin geisaði. Stórar borgir
voru oft nær mannlausar, þegar nokk
ur hiuti íbúanna var fallinn úr plág-
unni, því að þeir, sexn eftir lifðu,
lögðu á flótta. Háir sem lágir flýðu.
Víða voru gefta ráð til varnar
pestinni. LæknaskóUnn í París lét
birta eftirtaldar ráðleggingar í októ-
ber 1348:
„Ekki er ráðlegt að neyta kjúkl-
inga, vaðfugia, grísa, gamals nauta-
kjöts né netas feits kjöts. Kjöt af
dýrum, sem lifa á þurrum stöðum,
er hættuminnst. Það er hættulegt að
sofa á daginn, og skyldu menn ekki
sofa lengi eftir að dagur er .runninn.
Menn eiga að varast kalda pg vota
fæðu. Það er mjög hættulegt að fara
út um nætur, einkum þegar er dögg-
fall. Fiskmeti er stórhættulegt. Of
mikil hreyfing en einnig hættuleg.
Menn skyldu klæðast hlýjum fötum,
sem verja þá kulda og regni. Það
er mjög hættulegt að sjóða matinn
í rigningarvatai. Ólívuoiía er banvæn.
Feitlagið fólk á að liggja nakið úti
í sólskini. Öli æsing, reiði, gleði og
drykkjuskapur er stórhættulegt. Það
er varhugavert að baða sig, og hnerri
veit á illt.“
ítölsku læknarnir, Marsilío og Gar-
bó, ráðlögðu mönnum eftirfarandi:
„Menn skuli aldrei hugsa um, dauð-
ann, forðast reiði og ástarbrinia.
Menn mega ekki hafa áhyggjur af
neinum sköpuðum hlut og hyggja
eingöngu að því, sem er þeim til
þæginda, yndisauka og lífsfegrunar.
Menn skyldu forðast samkvæmislíf.
Fólk á að setjast niður, þar sem Uact-
úrufegurð er, til dæmis fagrir aldin-
garðar, og einkum skulu menn rækta
í görðum sínum ilmsterkar juitir.
Forðast skal langdvalir i görðum um
nætur, því að næturloftið er hættu-
legt. Þegar plágur geisa, eiga menn
að forðast gleðikonur og drykkju-
menn. Vín skal drekka í hófi. Hljóm-
list er heilsusamleg, og í góðri veðr-
áttu að voriagi og sumarlagi er mönn
um hollt að umgangast líttan hóp
valinna manna. Menn skulu skoða
skartmuni og gimsteina, þvi slíkt eyk
ur gléði hjartans."
Læknar álitu ró og spekt mjög
holla, svo og hóflega vtadrykkju (á
þessum timum voru brennd vín ó-
þekkt til almennrar notkunar).
Loftið var talið eitrazt af plágunni,
og þess vegna hylltust menn til þess
T í M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ
981