Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.2003, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.2003, Blaðsíða 10
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 22. FEBRÚAR 2003 É G flosnaði upp úr menntaskóla og fór að vinna í fiski. Ég eyddi öll- um peningunum í ferðalög. Þetta leit ekkert vel út á tímabili. En síðan varð frystihúsið gjaldþrota eins og gengur. Ég gat því ekki unnið mér inn fyrir næstu ferð. Og þá datt ég niður á að fara að skrifa. Sögurnar tóku að leita á mig hver af ann- arri. Ég hafði aldrei leitt hugann að því að verða rithöfundur,“ segir Stefán Máni sem sendi frá sér fjórðu skáldsöguna sína síðastliðið haust, og hann heldur áfram: „Ég vissi ekkert út í hvað ég var að fara. Hafði aldrei lesið neitt. Ég var með of mikið sjálfstraust sem byggðist á vanþekk- ingu. Ég miðaði mig eiginlega ekki við neitt. Kannski hjálpaði það mér í fyrstu. En síðan lækkaði fljótlega í mér rostinn þegar útgefend- urnir fóru að hafna mér. Ég fór þá að lesa.“ Fyrsta bók Stefáns Mána hét Dyrnar á svörtufjöllum og kom út árið 1996 í eigin útgáfu höfundarins. Myrkravél kom síðan út hjá Máli og menningu árið 1999 og vakti töluverða at- hygli. Hótel Kalifornía kom tveimur árum seinna og var kölluð „uppgötvun ársins“ af gagnrýnendum og síðastliðið haust sendi Stefán Máni frá sér Ísrael – sögu af manni. Bókin fjallar um ævi farandverkamannsins Jakobs, sem kallar sig Ísrael, og er þjóðarsaga síðustu áratuga, eins og segir á bókarkápu. Bókin vakti ekki síst athygli fyrir raunsæislegan frásagn- arhátt, nánast smásmyglislegar lýsingar á sí- breytilegu sögusviðinu. En Stefán Máni var einnig tengdur kynslóð ungra höfunda sem væru að glíma við samtímann á róttækan hátt, jafnvel reiðilegan. Sjálfur er hann ekki sammála þeirri flokkun. Hinir reiðu ekki nægilega góðir „Mér finnst þetta kynslóðatal ekki ganga upp. Það er aftur á móti að verða tímabær og dýrmæt endurnýjun í íslenskum bókmenntum með hópi af ungum höfundum sem margir hverjir gáfu út síðasta haust. Þetta fór reyndar fram hjá flestum fjölmiðlum sem eyddu púðrinu í að kvarta undan þreytu eldri höfunda sem eru að skrifa trílógíur og endurminningar. Það er erfitt að finna einhvern samnefnara fyrir þessa ungu höfunda, ekki reiði og ekki ein- lægni þótt sumir þeirra kunni að vera reiðir og einlægir. Sjálfur er ég ekki reiður eins og sumir héldu fram í umræðunni fyrir jólin. Mikael Torfason og Steinar Bragi eru kannski reiðir en ég, Guðrún Eva og Sigurbjörg Þrastardóttir er- um öll frekar tempruð. Það er svo annað mál að það virðist vera rúm og jafnvel þörf fyrir unga og reiða rithöfunda nú um stundir en mér þykir þeir sem hafa stokkið inn í þessa glufu satt að segja ekki nægilega góðir pennar.“ Það er lítið glímt við hversdagsleg vandamál Sum ykkar sækja meira í hefðina en önnur. Þú hefur til dæmis verið bendlaður við nítjándu aldar raunsæi og natúralisma og er þá vísað til nákvæmra og stundum smásmyglislegra sviðs- setninga. Ertu sjálfur með þessa bókmennta- sögulegu tengingu í huga? „Já, það má segja það. Ég byrjaði á þessu í Hótel Kaliforníu sem var óður til hversdagsins. Ég geng lengra í þá átt í Ísrael. Þar fjalla ég um farandverkamann sem alltaf er að skipta um umhverfi. Heimur hans er alltaf nýr og bókin ber þess merki. Nýr kafli er nýtt upphaf. Mér þótti mikilvægt að koma þessum sínýja heimi sögumannsins til skila í smáatriðum til þess að hann yrði trúverðugur. Hann er alltaf að skipta um vinnu og mér fannst ég þurfa að lýsa nýjum vinnustað og nýjum handbrögðum nákvæm- lega. Þannig fannst mér ég koma lífi farand- verkamannsins til skila. Hann lifir fyrir einn dag í einu og lífsspeki hans litast af því. Hann fæðist hvern morgun og deyr á kvöldin. Og það eina sem hann tekur með sér í gröfina er hraðspóluð nærmynd af liðnum degi. Bókin er öðrum þræði skrásetning á hráum hversdagsleika með lykt sinni, áferð og lit. Ég hef áhuga á að skrifa um hluti sem eru nálægir en fara kannski fram hjá fólki dagsdaglega. Og hafa heldur ekki ratað inn í listaverk lengi vel. Ég er hrifinn af Van Gough sem málaði myndir af klossunum sínum eða stólnum í herberginu. Honum tókst að ramma inn hversdagsleikann og lyfta honum upp með litum og áferð og gera hann að fagurfræði. Um þessar mundir einkennist listheimurinn frekar af raunveruleikaflótta, bæði kvikmyndir, bókmenntir og myndlist. Það er verið að skapa framandi aðstæður eða ýkja tilfinningar og búa til útópíur. Það er lítið glímt við hversdagsleg vandamál.“ Yfirþyrmandi hversdagsleiki Þú þekkir af eigin raun sum þeirra sögusviða sem farandverkamaðurinn fer um? „Já, ég vann á vertíðum og kynntist þessu lífi. Það réttlætir að hafa unnið alls konar skítavinnu að breyta henni í fagurfræði. Ísrael er byggður á manni sem ég vann með af og til í nokkur ár. Ég byggði einnig að hluta til á viðtölum sem ég tók við gamla vinnufélaga, til dæmis um síld- veiðar snemma á áttunda áratugnum og vega- gerð.“ En eru farandverkamenn nokkuð til lengur? „Nei, og ég leyfi mér að kalla Ísrael þann síð- asta. Heimurinn sem þessir menn hrærðust í er heldur ekki til lengur. Eftir að kvótakerfið kom hefur svo mikið breyst. Það er búið að vélvæða og jafna vinnuálagið yfir árið og flytja inn erlent vinnuafl til að sinna þessum störfum. Og menn- ingarstigið í landinu hefur líka hækkað þótt það sé sorglega lágt. Það þykir ekkert fínt eða töff eða spennandi að vera landlaus, rótlaus, alls- laus. Það þykir ekkert rómantískt og ég reyni ekki að gera það rómantískt í bókinni. Ísrael réttlætir tilveru sína með því að búa sér til æðra sjálf, með því að lifa í núinu og vera engum háð- ur, vera opinn fyrir ævintýrum. Hann setur upp töff front. Hann upphefur þetta líf sem manni virðist fremur innantómt. En síðan molnar gríman af honum þegar hann flytur til borg- arinnar og stofnar heimili og fjölskyldu. Þá stendur kannski ekki mikið eftir af þessum stolta farandverkamanni. Og það kemur kannski honum sjálfum mest á óvart. Þessi maður sem ég byggi persónu mína á átti hvergi heima. Líf hans var endurtekinn hringur: Á veturna var hann á verbúð, til dæmis á Vest- fjörðum að vinna í fiski, á vorin fór hann í sveit og var kaupamaður fram á haust, fór svo í slát- urhúsið, síðan að beita og svo aftur á verbúðina fyrir vestan. Ég hitti hann alltaf á verbúðinni þar sem ég var sjálfur að skrapa saman ein- ÉG ER ENN MEÐ GÚMMÍHANSKANA OG Í SLORGALLANUM „Dugnaðurinn er á und- anhaldi meðal lista- manna. Leti einkennir höfunda. Þeir hafa ekki þolinmæði. Það verður að koma verkinu út. Það verður eitthvað að gerast. Annars ertu dauður,“ segir Stefán Máni sem sendi frá sér sína fjórðu skáldsögu síðastliðið haust er nefnist Ísrael. ÞRÖSTUR HELGASON ræðir við hann. Morgunblaðið/Kristinn

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.