NT - 29.12.1984, Page 6

■ Þann 11. septembers.l. fór
fram í sjónvarpinu eftirminni-
legur þáttur um landbúnað-
armál, verðlagningu og sölu
landbúnaðarvara. Kom hann í
kjölfar hatrammra ásakana á
hendur bændum og sölusam-
tökum þeirra í fjölmiðlum og
blöðum, fyrir allskyns sakir og
einokun þeirra mála. - Hávær-
ir frjálshyggjumenn töldu sig
vera í stakk búna að gera mun
betur og létta af þeirri „einok-
un" sem þeir töldu vera á sölu
og dreifingu landbúnaðarvara
undir ríkjandi skipulagi, lands-
mönnum til hjálpræðis og
hagsbóta.
Þeir sem komu fram í þess-
um umræðuþætti voru, Jón
Helgason, landbúnaðarráð-
herra, Ingi Tryggvason, for-
maður Stéttarsambands
bænda, Jón Magnússon, for-
maður Neytendasamtakanna,
og Jónas Kristjánsson, ritstj.
DV. Stjórnandi var Helgi
Helgason.
Þó maður sé orðin ýmsu
vanur í því, sem borið er á
borð fyrir almenning í þessum
fjölniiðlum, þá var þessi þáttur
einstæður að ýmsu leyti. - Að
þættinum loknum hripaði ég
niður nokkur atriði hans og
það sem vakti í huga mér
meðan hann fór fram og að
honum loknum. Ekki var það
hugsað til birtingar, enda var
ég þá í nokkrum önnum svo
ekki gafst tími til þess. Ég
bjóst líka við að einhver annar
yrði til að vekja athygli á því
sem fram kom og þá ekki síst
framkomu þessara tvílemb-
inga frjálshyggju og kaupsýslu,
þeirra Jóns Magnússonar og
Jónasar Kristjánssonar. En
stuttu síðar skall verkfall
bókagerðarmanna á og tók
fyrir alla umræðu á því sviði.
Þó langt sé um liðið og
margt gerst síðan, sem athygli
vekur, svo annað fellur í
skugga þess, þá hefur það sem
þá kom upp í huga mér sífellt
leitað á. Því læt ég af því verða
að koma því á betra blað en
það var og kannski koma því
fyrir almenningssjónir, í þeirri
von að það veki einhvern til
umhugsunar um hvert er stefnt
af talsmönnum frjálshyggjunn-
ar, sem kallaðir voru til þessa
umræðuþáttar, og hér hafa
verið nefndir.
Það vakti sérstaka athygli
hvað úrillir og úfnir í fram-
komu þeir voru í þessum um-
ræðum, Jón Magnússon og
Jónas Kristjánsson. Fyrir þá
sök varð þátturinn eftirminni-
legri, fyrir utan skoðanir þeirra
tvímenninga, sem allir kannast
við og komu engum á óvart.
Ekki veit ég hvort ég er einn
um það, að ofbjóða hroka-
gikksháttur þessara manna, svo
að það hefur setið í mér síðan.
Ekki síst fyrir það, að prúðari
menn getur ekki en þá Inga
Tryggvason og Jón Helgason,
í umræðu almennra mála. -
Þeir gerðu sig seka um að
kasta smánar- og lítilsvirðing-
arorðum að viðmælendum
sínum, einkum Inga Tryggva-
syni, fyrir það eitt að þeir væru
forsvarsmenn bænda. Varla
varð það skilið á annan veg en
að það væri mannorðssök að
vera í forsvari fyrir félagsskap
slíkra manna. Þar var um svo
beran dónáskap að ræða, að
full ástæða var fyrir stjórnanda
Laugardagur 29. desember 1984 6
Guðmundur P. Valgeirsson:
Hvað um framtíð bænda?
þáttarins að víta slíka fram-
komu. En þaðgerði hannekki.
Var eins og þeir vildu með því
sýna fyrirlitningu sína á ís-
lenskum landbúnaði. - Enginn
siðaður maður hefur látið sig
það henda að kasta steini að,
t.d. Kristjáni Ragnarssyni fyrir
það eitt, að hann væri í forsvari
fyrir Landssamband ísl. út-
vegsmanna, eða öðrum, sem
kjörnir hafa verið til forsvars
almennra mála og félagsstarf-
semi. - Jón Magnússon brá
upp línuritum, sem áttu að
vera til sönnunar sakargiftum
hans. En þau reyndust honum
haldlaus og villandi. Rökum
og spurningum viðmælenda
sina svöruðu þeir ekki, eða út
í hött, þó það væri þungamiðja
þess. sem um var rætt
Það upplýstist í máli Inga
Tryggvasonar að álagning á
landbúnaðarvörur hafði hækk-
að mun meira á því sem álagn-
ing hafði verið gefin frjálsá, en
liinum, sem voru bundnar
álagningu sexmannanefndar,
og þær því orðið mun dýrari til
neytenda. - Benti Ingi á að
engin athugasemd hefði verið
gerð við það af formanni Neyt-
endasamtakanna, eða blaði
Jónasar Kristjánssonar. Krafð-
ist hann svara um hverju það
sætti. - Við því fengust engin
svör. Sú þögn sýndi best hverra
hagsmuni þessir rnenn báru
mest fyrir brjósti. Er full á-
stæða til fyrir neytendur að
gefa því meiri gaum en gert
hefur verið. - Kaupsýsla og
milliliðagróði, sé hann í réttra
höndum, virtist þeirra hjartans
mál.
Ingi Tryggvason benti m.a,
á að þegar verðlagning væri
alfarið komin í hendur kaup-
manna, eftir að búið væri að
brjóta niður núverandi verð-
lagskerfi, að kröfu Jóns Magn-
ússonar og skoðanabræðra
hans, þá væri um enga viðmið-
un að ræða í þessum efnum og
þá opin leið fyrir kaupmenn að
haga álagningu sinni að eigin
vild. Sú tilraun, sem gerð hefði
verið til frjálsrar álagningar
benti ekki til þess að neytendur
högnuðust á því. - í raun og
veru varð ekki annað ráðið af
tali þeirra en að þeirra áhuga-
mál væri að skapa innflytjend-
um og milliðum meiri hagnað
en þeir hafa haft til þessa.
Frammistaða Jóns fyrir hags-
munum neytenda var öll harla
bágborin. Hann hefur nú látið
af því verndarhlutverki sinu.
Frammistaða Jónasar Kristj-
ánssonar kom engum á óvart.
Hann var samur við sig í við-
horfum sínum til bænda og
málefna þeirra. - En það vekur
furðu og er í raun og veru
móðgun við stóran hluta þjóð-
arinnar að sá maður skuli val-
inn og talinn sjálfsagður um-
sagnaraðili að umræðum um
landbúnaðarmál, þegar þau
eru rædd í opinberum fjölmiðl-
um. Því vitað er, að ofstækis-
fyllri fjandmann eiga bændur
og málefni þeirra ekki.
Hugsjón hans er, að landbún-
aður verði hreinlega lagður nið-
ur á íslandi og þóðin mötuð á
hræódýrum landbúnaðarvörum
Efnahags-bandalagsþjóðanna ,
og annarra landa þar sem þær !
fengjust fyrir lægst verð. - Þó
kinokaði hann sér við að svara
afdráttarlaust spurningu Inga
Tryggvasonar um afleiðingar
þess, ef íslenskur landbúnaður
yrði sviftur allri fjárhagslegri
aðstoð og innflutningur land-
■ Réttað í Seljalandsrétt
undir Eyjafjöllum:
búnaðarvara gefinn frjáls og
tollfrír. - En liann gat sparað
sér það á þessum vettvangi.
Hann er svo oft búinn að lýsa
því hverja blessun það flytti í
þjóðarbúið að flytja inn niður-
greiddar landbúnaðarvörur frá
löndum þar sem þær fengjust
ódýrastar hverju sinni. Þegar
því takmarki væri náð veit
Jónas eins og allir aðrir, að það
er rétt sem Ingi Tryggvason
benti honum og öðrum á, að
þar með væri íslenskur land-
búnaður endanlega úr sög-
unni. Þá væri upprunnin sú'
blómlega tíð fyrir ínnflytjend-
ur og kaupsýslumenn, sem
Jónas og marga aðra dreymir
um, í einfeldni sinni, og von um
gróða. Hitt skiptir þá rnenn,
ekki máli hvað um það fólk
verður, sem enn stundar land-
búnað, eða aðra þá sem eru í
tengslum við þann atvinnuveg
og hafa framfæri sitt af honum,
beint og óbeint í iðnaði og
viðskiptum.
Reynt er að telja mönnum
trú um, að hinir svokölluðu
neytendur (þá er átt við kaup-
staðarbúa) myndu stórlega
hagnast í þeim viðskiptum. Ef
til vill gæti svo virst í bili, með
því að matvæli þannig tilkomin
yrðu ódýrari en íslensk fram-
leiðsla. En sú dýrð mundi vart
standa lengi. Hér væri um
einhliða kaupsýslu að ræða
milli þjóða. Þau viðskipti ein-
kennast af öóru fremur en
kærleiksþeli eða gustuk. Selj-
endur þeirra vörutegunda
mundu fljótt finna hvar feitt
væri á stykkinu og hagnýta
sér þá aðstöðu, sem þeim væri
búin af skammsýnum bröskur-
um okkar, með því að hækka
söluverð sitt og hagnýta sér
umkomuleysi íslensku þjóðar-
innar á sama hátt og Hörmang-
arar fyrri alda gerðu þegar þeir
voru orðnir einráðir um við-
skiptin. Þegar svo væri komið
kynnu einhverjir að vakna upp
við vondan draum. En það
yrði um seinan. Óheillasporin
hefðu verið stigin og aftur-
hvarfið lítt hugsanlegt.
Engin þjóð í víðri veröld
lætur sér á sama standa um
landbúnað sinn eða hefur uppi
áform um að leggja hann
niður, eins og Jónas Kristjáns-
son og fylgifiskar hans róa að
öllum árum, að íslenska þjóðin
geri. - Hitt er algengast, að
landbúnaður þjóðanna sé
studdur og styrktur á margan
veg í flestum ef ekki öllum
löndum. Er það gert jöfnum
höndum til að tryggja löndum
sínum lífsnauðsynleg matvæli
og skapa þjóðartekjur, og að
hinu leytinu til að tryggja þeim
sem stunda þann atvinnuveg
sómasamlegt lífsframfæri og
koma í veg fyrir óbætanlega
þjóðfélagsröskun, sem af því
hlytist ef sá atvinnuvegur og
lífshættir legðust niður. - Þar
er í raun og veru um það að
ræða hvort þjóðjrnar eigi að
halda sjálfstæðri tilveru sinni
eða ekki. Þar gildir líf eða
dauði margra þeirra, ef ekki
allra. - Því skyldu þá íslend-
ingar einir þjóða, eyland langt
frá öðrum löndum, skera si-g
þar úr og leggja niður landbún-
að sinn? - Hvaðan ætti allur sá
gjaldeyrir að koma, sem þyrfti
til að greiða allar neysluvörur
almennings, sem flytja þyrfti
inn í stað þeirra sem nú eru
framleiddar í landinu af
bændum?
Þetta er svo margrætt mál,
að óþarft væri að endurtaka
það. En meðan haldið er uppi
látlausum áróðri gegn bændum
og framleiðsluvörum þeirra í
fjölmiðlum og blöðum, þá er
ekki hægt að taka þvíþegjandi.
Þessi áróður hversu fráleitur
sem hann er smýgur í þá sem
ekki leggja sig niður við að
gera sér grein fyrir samhengi
hlutanna. Því verður að gera
fleira en gott þykir.
Ef ekki er gengið út frá því
að bændur verði skornir við
trog, eins og það hefur verið
orðað, svo smekklegt sem það
nú er, þá þarf að huga vel að
þeirra málum. - í fullri alvöru
er talað um að fækka bændum
um tvö þúsund. - Þá þarf að
ætla þeim uppflosnuðu bænd
um einhvern annan samastað.
Talið er að það kosti a.m.k.
10-20 miljónir á hverja fjöl-
skyldu, að búa henni sama-
stað, án tillits til atvinnumögu-
leika. Hvar eru fjármunir til
þess? Og svo mætti halda á-
fram að telja og spyrja. Allar
slíkar hugmyndir eru svo
heimskulegar og tillitslausar í
garð mannlegra kennda, að það
þarf sérstaka manngerð' til að
bera þær fram.
Talsmenn frjálshyggjunnar
og markaðsbúskaparins slá því
fram, í þessu sambandi, að
íslenskir bændur gætu haldið
áfram að framleiða sínar vörur
og selja þær í samkeppni við
þær innfluttu. Allt er þetta
jafn ógrundað. Þar er um eng-
an raunhæfan samkeppnis-
grundvöll að ræða. fslenskir
bændur yrðu þar að keppa við
stórlega niðurgreiddar land-
búnaðarvörur annarra þjóða.
Með uppskrúfaða alla kostnað-
arliði sinna búa s.s. áburð,
rándýrt rafmagn, fjármagns
kostnað sem hvergi á sér hlið-
stæðu, og margt og margt
fleira, sem þar kemur til
greina. Það væri ójafn leikur
og úrslit fyrirfarm ákveðin.
Það er því staðreynd, sem Ingi
Tryggvason sagði í fyrrgreind-
um þætti, að við þær aðstæður
væri íslenskur landbúnaður úr
sögunni. Engin stórbú, ekki
einu sinni stór-eggja fram-
leiðendur eða svínabændur,
sem virðast þó vera í sérstakri
náð þessara áróðursmanna
mundu standast það. Þar með
væri sú stétt landsmanna, sem
neytt hefur síns brauðs í sveita
síns andlits. mörgum fremur,
og hefur fætt og klætt þjóðina
að mestum hluta allt frá land-
námstíð, úr sögunni. - Þegar
svo væri komið gætu þeir sálu-
félagar komið fram í sjónvarpi
gleiðgosalegir og hlegið framí
áhorfendur og sagt: Sjáið nú
góðir landar hverju við höfum
til leiðar komið ykkur til hag-(
sældar! Þeir gætu einnig glaðst
við að sjá þá hugsjón rætast,
sem þeir hafa gælt við: sveitir
landsins auðar og yfirgefnar,
sviftar mannlegri nálægð og
lífi. Búfénaður sæist ekki í
högum, byggingar og önnur
mannnvirki grotnandi niður
umhirðulaus, líkt umhirðu-
lausum ná úti á víðavangi.
Þetta er sú mynd sem við
blasir þegar hugsjón og hag-
ræði þessara boðbera frjáls-
hyggjunnar eru orðnar að
veruleika. - Björt er hún ekki
- en sönn.
Pað kemur æði oft fyrir, að
fjölmiðlamenn, í sjónvarpi og
útvarpi, geri sig spekingslega
þegar þeir tala við bændur eða
fulltrúa þeirra um landbúnað,
og spyrji hvað sé því til fyrir-
stöðu, að leyfa innflutning á
ódýrum landbúnaðarvörum,
neytendum til hagsældar. -
Svar við þeirri spurningu felst
í þeirri mynd, sem hér hefur
verið dregin upp. - Vonandi
verður sú mynd aldrei að
veruleika. Margt bendir þó til
að svo geti farið, ef ekki er
vakað á verðinum. íslenskur
landbúnaður er ekkihátt skrif-
aður hjá stjórnmálamönnum
nútímans. Heilir flokkar og
flokksriefndur sýna þeim at-
vinnuvegi fullan fjandskap og
hafa sagt honum stríð á
hendur. Stærsti stjórnmála-
flokkur landsins gerði á s.l.
sumri ályktun um landbúnað-
armál þess eðlis, að aðspurður
sagðist Jónas Kristjánss. ekki
geta hugsað sér þá ályktun
betri. Þetta væri það sem hann
hefði alltaf barist fyrir. - Aðrar
yfirlýsingar stjórnmálamanna
og flokka eru svo óljósar að
enginn veit, í raun og veru,
hverju er von á úr þeim áttum.
- En eigi sú dökka mynd, sem
ég hefí hér dregið upp, ekki að
verða að veruleika, þá þarf
skjót viðbrögð. Bændur verða
að vita með vissu hverju þeir
mega eiga von á. Hvaðanæfa
berast raddir um að óvænlega
horfi um framtíð byggðar og
það í blómlegum búskaparhér-
öðum. Það eru takmörk fyrir
því hvað byggð má grisjast til
þess að þeir sem eftir sitja sjái
sig til neydda að fara á eftir
hinum, sem áður voru farnir.
Hér er stór vandi á höndum.
Hvert býlið af öðru fer í eyði.
Á þeim verður ekki búið
framar. Þaðerbannorð. Ýmsir
rnæna á fjölgun stórbúa og
telja þau vænlegust til ódýrrar
framleiðslu. Fyrir því eru veik
rök og ekki draga þau úr þeim
vanda sem fækkun býla hefur í
för með sér.
Nýlega birtist athyglisverð
grein í NT eftir öldunginn
Helga Hannesson. Hann gefur
stórbúunum ekki góðan vitnis-
burð og er mikið til í því sem
hann segir um það. Helgi
bendir á, að ekki þurfi nema
rúmlega 800 bændur til að
framleiða þá mjólk og það
kjöt, sem nægði ísl. neytenda-
markaði, ef miðað væri við tvö
stór bú, sem hann nefnir. Hver
maður sér hvaða afleiðingar
það hefði fyrir sveitir, sem eru
í vanda vegna sifækkandi býla,
ef sú leið yrði valin. Ég vil
eindregið hvetja bændur og
forráðamenn þeirra til að gefa
gaum að þeirri skoðun, sem
kemur fram í grein Helga.
Mér sýnist að þar sé bent á
lausn á stóru vandamáli. Það
er engin goðgá þó settar séu
hömlur á stærð búa. Það er
gert hvort sem er. Spurningin
er aðeins, hvar á markið að
vera og hvernig nær það þeim
tilgangi að vernda og viðhalda
byggð í sveitum landsins.
Skáldið Hannes Hafstein
lýsir í aldamótaljóði sínu
draumsýn sinni um framtíð
íslenskra sveita. Þá skáldsýn
hafa bændur landsins gert að
veruleika. Sú hætta er fyrir
dyrum að sú þróun, sem orðin
er í þeim efnum snúist upp í
andhverfu sína. Til þess heiti ég
á alla góða menn, að þeir komi
í veg fyrir að svo fari. - Gefi
það Guð vors lands.
Guðmundur P. Valgeirsson.