Vikublaðið - 21.01.1993, Blaðsíða 4

1 VIKUBLAÐIÐ Fimmtudagur 21. janúar 1993

STJÓRNSKIPUN ÍSLANDS EFTIR PÁL VILHJÁLMSSON
Baráttan um skilgreininguna
á forsetaembættínu
Forseti íslands, Vigdís Finnbogadóttir, dró það í tæpan sólarhring að staðfesta með undirritun
sinni lög sem Alþingi samþykkti 12. janúar um evrópska efnaliagssvæðið. Forsetinn boðaði til
ríkisráðsfundar daginn eftir samþykkt Alþingls, mætti í stjómarráðið þung á brún, las upp
stutta yfirlýsingu og skrifaði síðan undir víðtækasta milliríkjasamning sem Island hefúr gert frá
lýðvddisstofnun. Það hafði verið lagt að forsetanum að beita ákvæði stjómarskrárinnar sem
heimtiar forsetanum að skjóta lagasamþykktum AlþingLs tti þjóðarínnar. Táknrænu skilaboðin
sem Vigdís sendi (sólarhringsfresturinn og ríkLsráðsf'undurinn) breyta engu um þá lærdóma sem
draga má af þessari stjómarathöfn. Það gerir aftur á móti yfirlýsingin sem var gerð opinber eftir
fundinn með ríkisstjóminni. I yfirlýsingunni reynir forsetinn að útskýra afstöðu súia og rök-
styðja niðurstöðuna, en gerir það ómarkvisst og býðrn- heim margvíslegum túlkunum.
Það stóð heldur ekki á því
að forsætisráðherra, Davíð
Oddsson, legði út af af-
greiðslu forsetans. Strax eftir
ríkisráðsfundinn sagði Davfð
í viðtali við Morgunblaðið:
„Það virðist að þessir ágætu
aðilar [sem vildu þjóðarat-
kvæðagreiðslu] hafi talið að
íslenska stjómarskráin
geymdi sérstaka heimild tii
þess að að forseti vísaði mál-
um til þjóðarinnar. Svo er
ekki. Islenska stjómarskráin
gefur eingöngu heimild til
þess að forseti geti lagzt gegn
ákvörðun þingsins, farið í
andstöðu við þingið og bland-
að sér í deilumál. Það með
væri komið upp stríð milli
forsetaembættis og þings. Á
þessu virðist þetta ágæta fólk
ekki hafa áttað sig.“
Davíð styðst við gamla
Morgunblaðstúlkun á 26.
grein stjómarskrárinnar sem
blaðið kynnti árið 1966 þegar
þingflokkur Alþýðubanda-
lagsins fór þess á leit við Ás-
geir Ásgeirsson, þáverandi
forseta, að hann léti þjóðarat-
kvæðagreiðslu fara fram um
lagasamþykkt Alþingis á
samningi ríkisstjómarinnar
við Svissneska álfélagið um
byggingu álverksmiðju. Það
er 26. greinin sem kveður á
um málskotsrétt forseta til
þjóðarinnar.
I Reykjavíkurbréfi Morg-
unblaðsins síðast liðinn
sunnudag er vísað í viðtal frá
því í júní 1968 við Bjama
Benediktsson, þáverandi for-
sætisráðherra, til stuðnings
túlkun Morgunblaðsins.
Bjarni, sem var virtur laga-
prófessor áður en hann gaf sig
allan í stjómmálin, sagði
ástæðuna fyrir því að 26.
grein stjómarskrárinnar væri
þannig úr garði gerð að fmm-
vörp öðluðust lagagildi þrátt
fyrir að forseti synjaði stað-
festingu þeirra, og héldu gildi
sínu þangað til þjóðarat-
kvæðagreiðsla annað hvort
samþykkti þau eða hafnaði,
vera þá að margir alþingis-
menn óttuðust að forsetinn
myndi beita neitunarvaldi í
óhófi, ef það yrði ekki skilyrt
með þessum hætti. Bjarni við-
urkennir að ástæðan fyrir
þessari tortryggni hafi verið
sú að Sveinn Bjömsson ríkis-
stjóri, og síðar forseti, skipaði
utanþingsstjórn árið 1942. Ut-
anþingsstjórnin var sem
fieinn í holdi sjálfstæðis-
manna sem vildu að ríkis-
stjórn Ólafs Thors sæti sem
minnihlutastjórn þangað til
meirihluti Alþingis kæmi sér
saman um meirihlutastjórn.
Pólitík og fræðmennska
Það er ekki tilviljun að
Morgunblaðið birti ofangreint
viðtal við Bjarna Benedikts-
son í byrjun júní 1968, en þá
stóð kosningabaráttan fyrir
forsetakosningarnar sem
hæst. Kosið var um tvo fram-
bjóðendur, Kristján Eldjárn
þjóðminjavörð og Gunnar
Thoroddsen, sem síðar varð
varaformaður Sjálfstæðis-
fiokksins og forsætisráðherra.
Morgunblaðið og Bjarni
Benediktsson studdu Gunnar,
ásamt velflestum í forystu-
kjarna Sjálfstæðisfiokksins.
Kristján var ekki frambjóð-
andi ríkjandi valdablokka,
heldur var hann hæglátur
fræðimaður sem lét undan
áskorun fjölda manna um að
gefa kost á sér í forsetakjör.
Síðar í Morgunblaðsviðtal-
inu, sem bar yfirskriftina
Samtal við dr. Bjarna Bene-
diktsson um forsetakosning-
arnar, og er tekið af Matthíasi
Johannessen, andmælir Bjami
því sem honum skildist að
„kommúnistablað hafi haldið
fram, að kjör Kristjáns Eld-
járns mundi sýna einhverja
andstöðu meirihluta kjósenda
við Atlantshafsbandalagið.
En þessi yfirlýsing er þó lær-
dómsrík, vegna þess að hún
sýnir að vissir hópar kjósa
forsetaefni sitt í þeirri von, að
ef hann nái kosningu geti þeir
fengið hann til að misbeita
valdi sínu, málstað sjálfra
þeirra til framdráttar." Þessi
kafli viðtalsins var ekki birtur
í Reykjavíkurbréfi Morgun-
blaðsins síðast liðinn sunnu-
dag, enda bregður samhengið
allt öðru ljósi á ummæli
Bjarna Benediktssonar. Það
var lengi krafa herstöðvaand-
stæðinga að samningurinn við
Bandaríkin um herstöðina á
Miðnesheiði yrði lagður undir
þjóðaratkvæði. Þetta vor, árið
1968, andmæltu háskóla-
nemar fyrirhuguðum ráð-
herrafundi NATO og það kom
til átaka milli lögreglu og
vinstrimanna þegar herskip
NATO lögðust að bryggju í
Reykjavík.
Þegar viðtalið er tekið við
Bjarna Benediktsson, í byrjun
júní 1968, eru það pólitíkskar
aðstæður sem eru efst í huga
hans, en ekki fræðileg rök.
Tilefni viðtalsins eru forseta-
kosningamar og Bjami lýsir
yfir stuðningi við annan for-
setaframbjóðandann, Gunnar
Thoroddsen, og andmælir
meintum kosningaáróðri
stuðningsmanna Kristjáns
Eldjáms. Það má gera ráð fyr-
ir að hefði Bjami Benedikts-
son nokkm sinni rökstutt túlk-
un sína á 26. grein stjómar-
skrárinnar með gildum
fræðilegum rökum, þá hefði
Morgunblaðið vitnað til þess
fremur en að styðjast við um-
mæli sem vom látin falla í hita
leiksins síðustu dagana fyrir
forsetakosningamar 1968.
Sigurður Líndal, prófessor
í lögum við Háskóla íslands,
segist ekki minnast þess að ít-
arleg rök hafi verið færð fyrir
þessari túlkun á 26. grein
stjómarskrárinnar, sem Davíð
Oddsson gerði að sinni um
leið og hann fékk fullvissu
um að forsetinn staðfesti
samninginn um evrópska
efnahagssvæðið.
Flokksræði hafnað
Morgunblaðið og Sjálf-
stæðisflokkurinn (og Fram-
sóknarflokkurinn sömuleiðis)
studdu séra Bjama Jónsson í
forsetakosningunum 1952.
Séra Bjarni féll fyrir Ásgeiri
Ásgeirssyni. Morgunblaðið
og Sjálfstæðisflokkurinn
studdu Gunnar Thoroddsen í
kosningunum 1968. Gunnar
féll fyrir Kristjáni Eldjárn.
Við forsetakosningamar 1980
tók hvorki Morgunblaðið ná
Sjálfstæðisflokkurinn afger-
andi afstöðu til frambjóðend-
anna, enda vom þeir fleiri en
einn sem áttu tilkall til stuðn-
ings þessarar valdablokkar.
Vigdís Finnbogadóttir var
kjörin forseti með stuðningi
fólks í öllum fiokkum og
þjóðfélagshópum. Sumir
þeirra sem vom í innsta hring
stuðningsmanna Kristjáns
Eldjárns árið 1968 studdu
Vigdfsi 1980, til dæmis Hall-
dór E. Sigurðsson, fjármála-
og landbúnaðarráðherra í rík-
isstjómum Framsóknar-
flokksins á áttunda áratugn-
um, og Kristján Thorlacius,
sem var lengi formaður
BSRB.
Megineinkenni þess
mynsturs sem forsetakosning-
ar hafa fylgt á lýðveldistíman-
um er að þjóðin hefur hafnað
flokksræði á þessum velt-
vangi. Þjóðin hefur stutt til
valda forseta sem skera sig úr
ríkjandi valdakerfi, valdakerfi
sem annars stjórnar öllum
embættisveitingum í stjórn-
sýslunni og dómstólunum, að
Hæstarétti meðtöldum.
Frá þessu sjónarhomi verð-
ur skiljanlegri tortryggni
helstu valdastofnana þjóðfé-
lagsins, og Morgunblaðsins
sem talsmanns þeirra, gagn-
vart forsetaembættinu. Forset-
inn á hverjum tíma er í þeirri
einstöku aðstöðu að hafa í
senn beint umboð þjóðarinnar
og jafnframt stjómskipulegan
rétt til að synja staðfestingu
lagafmmvarpa frá Alþingi og
bera þau undir þjóðina.
Allt frá lýðveldisstofnun
hefur verið tekist á um
valdsvið forsetans. Þegar
komið hefur til tals að forset-
inn beitti því valdi sem stjóm-
arskráin tryggir embættinu
hafa ráðandi öfl lagst gegn
slíkum hugmyndum og gert
þær tortryggilegar. í umræð-
unni um þjóðaratkvæða-
greiðslu um EES-samninginn
var því haldið fram að þjóðar-
atkvæðagreiðsla sliti í sundur
friðinn í þjóðfélaginu.
- Eins og ég hef skilið
stjómarskrána er þetta einfalt
mál. Forsetinn hefur rétt til að
skjóta umdeildum lögum til
þjóðarinnar. Ríkisstjómin og
andstæðingar þjóðaratkvæða-
greiðslu tala um að verið sé að
koma forsetanum í erfiða
stöðu með óskum um að emb-
ættið beiti sér fyrir þjóðarat-
kvæðagreiðslu. Það er reynt
að stilla sem andstæðum lýð-
ræðinu og friðnum og gera
lýðræðið tortryggilegt með
þeim hætti. En í mínum huga
fara friður og lýðræði saman,
segir Ögmundur Jónasson,
formaður BSRB og stuðn-
ingsmaður þjóðaratkvæða-
greiðslu.
„Ekki heil brú“ í rökum
fyrir valdaafsali
Þegar Vigdís Finnboga-
dóttir settist niður til að skrifa
yfirlýsinguna sem fylgdi stað-
festingu hennar á frumvarpi
um EES-samninginn hafði
hún fyrir sér eitt fordæmi fyrir
áskorunum til forseta um að
hann bæri tiltekið mál undir
þjóðaratkvæði. Það er frá ár-
inu 1946 þegar Sveini Bjöms-
syni forseta bárust áskoranir
um að beita sér fyrir þjóðarat-
kvæðagreiðslu um herstöðv-
arsamninginn við Bandaríkin.
(Annað hvort var Vigdísi ekki
kunnugt um beiðni þingflokks
Alþýðubandalagsins sem
greint er frá hér að framan,
eða hún talið það ósambæri-
legt). Vigdís kaus að túlka
þetta eina tilvik þannig að það
hafi skapað „hefðir og venjur“
sem ekki væri stætt á að
bregða útaf. Það er þetta atriði
sem fólk á einna erfiðast með
að fallast á í yfirlýsingu for-
setans.
- Ég er ekki sammála
þeim rökum að það hafi skap-
ast hefð fyrir því að forseti
hafni áskorunum uni að efna
til þjóðaratkvæðagreiðslu um
umdeild mál, segir Kristín
Einarsdóttir, þingmaður
Kvennalista. Kristín segir rétt
forseta til að bera Iagafrum-
vörp undir þjóðaratkvæði tví-
mælalaust vera fyrir hendi, en
yfirlýsing Vigdísar sé til þess
fallin að styrkja það sjónar-
mið að forsetinn hafi ekki
þetta vald.
- Þetta er spurning um ná-
kvæmni í orðalagi. Yfirlýs-
ingu forsetans er hægt að lesa
þannig að hún teldi sig vera
að taka fram fyrir hendur Al-
þingis ef hún efndi til þjóð-
aratkvæðagreiðslu um EES-
samninginn. Ég tel það ekki
vera rétt. Hinsvegar má með
nokkrum rökum segja að ef
Vigdís hefði kallað fram
þjóðaratkvæðagreiðslu hefði
hún tekið fram fyrir hendur
þingsins að því leyti að Al-
þingi var búið að fjalla um til-
lögu um þjóðaratkvæða-
greiðslu og hafnað henni, seg-
ir Svavar Gestsson.
Sigurður Líndal fjallaði um
embætti forseta íslands í grein
í Skími á liðnu hausti. Hann
kemst að þeirri niðurstöðu að
stjórnarskráin geymi skýlaus
ákvæði um rétt forseta til að
skjóta lagafrumvörpum Al-
þingis til þjóðarinnar. „Þetta
er eðlilegt viðhorf," skrifar
Sigurður, „enda ekki heil brú í
því að efna til þjóðkjörs um
valdalausan forseta þar sem
ekki er um annað að kjósa en
persónulega eiginleika. Þegar
þetta er haft í huga og það að
tilefni til íhlutunar forseta
hljóta eðli málsins samkvæmt
að vera fá, er ekki unnt að
halda því fram að venja hafi
svipt forseta öllum völdum,"
ályktar Sigurður Líndal í
Skírni.
Embætti og persóna
Margir þeirra sem skrifuðu
undir áskomn til Vigdísar
Finnbogadóttur um að bera
samninginn um EES undir
þjóðaratkvæði vom stuðn-
ingsmenn hennar í kosning-
unum fyrir tólf árum. I yfir-
lýsingu sinni segir Vigdís
undirskriftimar margar hverj-
ar frá persónulegum vinum.
Þegar Vigdís brást vænting-
um þessa fólks varð það fyrir
vonbrigðum, en svotil allir
tóku afgreiðslu forsetans með
þegjandi þögninni. Þeir sem
blaðamaður ræddi við vegna
samningar þessarar greinar
vora fæstir viljugir að tjá sig
undir nafni um frammistöðu
forsetans. Þar toguðust á virð-
ing fyrir forsetaebættinu og
vinsemd í garð forsetans ann-
arsvegar og hinsvegar pólitísk
afstaða til hlutverks forseta í
lýðræðislegu ákvarðanaferli.
Aftur á móti telja margir
það löngu tímabært að Al-
þingi og þjóðin gefi sér tíma
til að ræða stjómskipunina og
stjómarskrána með það fyrir
augum að gera skynsamlegar
breytingar á hvomtveggja.
Svavar Gestsson stingur upp á
því að sérstakt stjómlagaþing
verði haldið fyrir næstu kosn-
ingar, þar sem stjórnarskráin
yrði eingöngu á dagskrá.
- Ríkisstjórnir eru á hverj-
um tíma alltof uppteknar af
efnahagsmálum og gefa sér
aldrei tíma til að líta til fram-
tíðar. Það er hættulegt fyrir
litla þjóð, segir Svavar Gests-
son.
Hvað þýðir þessi klausa?
lyðveldisins lil slaðfesliígar ei/sfðar á?'''?"1 Iae' í>'rlr forse'a
samþykkt, og veítir staðfestLin h , ‘ Um eftir að Þaö var
agafrumvarpi staðfestingar og fer Íað hö^8' 01 Synjar forseti
'eggja skal það þá svo fijótf sTm^ kosf Sfður ,a8aSildi-ea
kosnmgarbærra manna í iandinu fi| “"f atkvæði a,)ra
eyn! egnatkVæðagreið$lu.Löginfai, 5ykktar eð.a Synjunar meö
en eila halda þau gildi sínu. 8 d ’efsamÞykkisersynjað,
26. grein stjómarskrárinnar er þungamiðjan í deilum um völd forseta til að efna til þjóðarat-
kvœðagreiðslu um umdeild lagafrumvörp frú AlþingL