Lesbók Morgunblaðsins - 25.06.2005, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 25.06.2005, Blaðsíða 8
8 | Lesbók Morgunblaðsins ˜ 25. júní 2005 Þ að er eitthvað fáránlega sláandi við forsíðuna: hakakrossinn á hvítum hringlaga fleti grípur strax aug- að, tákn, sem þrátt fyrir tilraunir til að minna á forsöguleg tengsl við góð öfl, hefur einungis og um- svifalaust neikvæða merkingu. Fyrir miðju er andlit sem í fyrstu virðist paródía á andliti Hitlers en er, þegar nánar er að gáð, einfölduð útgáfa af kattarandliti. Eða er þetta öfugt? sjáum við fyrst köttinn og svo Hitler? Undir krossinum, líkt og fangaðar af hvítu ljósi ljóskastara sjáum við tvær mýs, svört augun eru óttaslegin, í þeim er hvítur glampi ljóskastarans. Mýsnar eru greinilega mannlíki, því þær eru í fötum. Yfir öllu saman er ritað þykku rauðu letri: Maus. Í raun er þetta dálítið kómískt líka. Katt- arútgáfan af andliti Hitlers, mýsnar gróflega teikn- aðar, ekki sérlega vel einu sinni, þetta virkar bæði krúttlegt og dálítið geggjað. Getur verið að hér sé á ferðinni einskonar paródía? Saklaus bókabúðargestur, sem skoðað hefur þessa kápumynd, gæti nú gripið bókina ofan úr hillu og ætl- að sér að glugga nánar í textann, en hvað er að ger- ast: þetta er skrípó! Helförin sem hasarblað. Föður mínum blæðir sögu Föður mínum blæðir sögu heitir fyrri Maus-bókin. Myndasagan hóf göngu sína í litlum heftum sem fylgdu myndasögutímaritinu Raw frá og með árinu 1980, köflunum var síðan safnað saman og eftir dá- litla endurskoðun var allt gefið út á bók árið 1986. Það var þó ekki fyrr en seinna bindið kom út 1991 (einnig fyrst að hluta til í köflum í Raw), og báðar sögurnar voru gefnar út saman í einni bók bók að Músin fékk Pulitzer-verðlaunin, árið 1992. Sagan er, líkt og titill fyrra bindisins gefur til kynna, saga föður höfundarins, Art Spiegelmans, eða réttara sagt saga foreldra Spiegelmans, en þau eru pólskir gyðingar sem lifðu helförina af. Jafnframt fjallar verkið um samskipti sonar og föður og svo um það að skrifa sögu foreldra sinna og helfararinnar og færa hvort- tveggja í form myndasögunnar. Maus varð næstum samstundis að ‘klassík’ innan myndasögunnar, bæði vegna þess að með bókinni braust myndasagan út úr gettói sérverslana og inn á almennan markað. Pulitzer-verðlaunin gerðu sitt til að auka á virðingu verksins. Þessu fylgdi svo gríð- arleg umfjöllun, bæði bókmenntafræðinga og hel- fararfræðinga, og er óhætt að ætla að engin mynda- saga eigi sér slíkan hala fræðilegra skrifa. Sagan hefur verið notuð til að gefa börnum og ung- lingum innsýn í síðari heimsstyrjöldina og hörm- ungar hennar, enda er hér á ferðinni sérlega vel heppnuð og meira að segja á köflum bráðskemmtileg lýsing á þessu tímabili. Við kynnumst föður Spieg- elman, Vladek, sem er heilmikill töffari og vinnur sem sölumaður vefnaðarvöru. Hann kynnist Önju, dóttur auðugra verksmiðjueigenda, og þau giftast og eignast son. Svo byrjar stríðið og gyðingaofsóknir færast í aukana. Vladek er snjall og útsjónarsamur og honum tekst að halda þeim hjónum og fleirum á lífi, og í felum, en á endanum þverra öll úrræði, þau ákveða að flýja til Ungverjalands, en eru svikin í hendur nasista og lenda í fangabúðum. Nú virðist öll von úti, en enn tekst Vladek með útsjónarsemi sinni að halda þeim báðum á lífi og þau eru meðal örfárra sem lifa af útrýmingarbúðirnar í Auschwitz. Sagan er sögð á lélegri ensku Vladeks sem er bæði sérvitur og rogginn með sig og þessi rödd er eitt af því sem gerir verkið svo kómískt – grátbroslegt – af- lestrar. Dæmi um þetta er þegar hann bíður í fangelsi eftir að vera fluttur til Auschwitz og pólskur fangi biður hann að skrifa fyrir sig bréf á þýsku, og býður honum mat í staðinn. Vladek segir stoltur: „It was eggs there...It was even chocolates...I was very lucky to get such goodies!“ Að vanda deilir hann fengnum með Önju., því eitt af því sem gerir þessa sögu svo fal- lega er hversu mikla ást og væntumþykju hann ber til konu sinnar, þrátt fyrir að henni sé lýst sem ekkert sérstaklega fríðri konu og þunglyndri að auki. Þó það sé vissulega ánægjulegt að skáldverk á borð við Maus nýtist til að hjálpa ungum lesendum til að skilja voðaverk nasista þá fylgja hylli sögunnar ákveð- án útlína sem afmarka rammann og þan til kynna að þeir eigi sér stað í öðrum tí hvers kafla og upphafi nýs sjáum við fö tali og kynnumst þannig smátt og smát Vladeks og þráhyggju og upplifum jafn samskiptum þeirra feðga. Í seinna bindi verksins verða átökin við meira áberandi. Fyrsti kaflinn, „Mauschw því að yfir eftir helming síðunnar liggur te mismunandi dýrahöfðum á kvenlíkama ík óttum bol. Inn í teiknibókina kemur svo h myndasögurammi, þar kemur frönsk kær honum með teiknibók í höndunum og spy gera? Hann segist vera að reyna að finna að teikna hana, hvaða dýr hún eigi að vera að,“ segir hún (hér erum við komin nokkr áfram), en hann mótmælir og segir að hún Hér er greinilega komin upp togstreita m teikna hverja þjóð fyrir sig sem dýr og að gyðinga sem mýs, því eins og kærastan b á hefur hún tekið gyðingatrú og ætti því a mús eins og Artie sjálfur. Þetta er auðvita við lesendur erum þegar búin að uppgötv strax að hún er teiknuð sem mús, rökræð gangslausar, utan að ítreka að dýrshamur einfalt mál. Í næsta kafla sem ber undirtit flies“ sjáum við teiknarann með þriggja d brodda og músargrímu að störfum. Síðan miðlasirkusnum sem varð í kringum fyrri verður til þess að hann endar hjá sálfræði reynist vera einn af þeim sem lifðu fangab Auschwitz af. Báðir bera músagrímurnar stendur mynd af ketti í ramma. Talblaðra myndina og segir þetta vera mynd af kett ins, „í alvöru!“. Artie líður betur og hann f ir sér hvaða hluta vinnubúðanna hann eig ar formi hafi fylgt myndasögunni frá upphafi. Með neðanjarðarmyndasögunni á síðari hluta sjöunda áratugarins varð formmeðvitundin að mikilvægum hluta myndasögunnar, en stuttar sögur Spiegelmans frá þessum tíma eru einmitt gott dæmi um leik með form og ramma. Eftir það varð ekki aftur snúið og áð- ur en varði voru persónur meginstraumssagna orðn- ar ákaflega meðvitaðar um það að vera persónur meginstraumssagna, allt náði þetta svo ákveðnu há- marki með tveimur ofurhetjusögum sem á bæði frumlegan og vitrænan hátt endurnýjuðu þá nokkuð staðnaða hefð. Það vill svo til að Watchmen Alan Moore og Dave Gibbon hóf einmitt göngu sína sama ár og Maus kom út á bók, sama ár birtist myrki ridd- arinn, Batman, í nýrri útfærslu Frank Miller í The Dark Knight Returns. Myndasögufólk bendir oft á að í raun sé Maus mjög einföld myndasaga og ekkert sérstaklega vel teiknuð. Þessi einfaldleiki er markvisst stílbragð Spiegelmans, en upphaflega lagði hann upp með mun expressjónískari og flóknari teikningar. Hann fann þó fljótt að viðfangsefnið krafðist meira látleysis, enda er það einmitt það sem gerir verkið eins áhrifa- ríkt og raun ber vitni. Þó það sé ekki beint fjallað um teiknistílinn í sjálfri sögunni þá gengur hluti hennar út á að lýsa átökum sonarins við að koma sögu föð- urins í form. Strax á fyrstu síðum bókarinnar erum við kynnt fyrir ferlinu, Artie heimsækir föður sinn og þegar Vladek spyr hvernig gangi í myndasögubrans- anum svarar Artie því til að hann langi enn til að teikna þessa bók sem hann hefur áður nefnt, um líf Vladeks og stríðið. Faðirinn hefur ekki mikla trú á verkefninu, en byrjar samt að segja frá. Inn í frá- sögnina er svo skotið römmum þarsem Artie spyr nánar út í eitthvað, eða Vladek kemur með at- hugasemdir um eigin sögu. Þeir rammar eru iðulega in vandamál. Þau helstu eru þau að sagan er tekin of bókstaflega, sem ævisaga (á netinu sá ég allavega eina grein þarsem höfundar höfðu kynnt sér ævi Vladeks og báru saman við Maus) og gera engan greinarmun á Artie, sögumanni og söguhöfundi, og Art Spiegelman, höfundi. Joshua nokkur Brown er svo upptekinn af því að endurskapa söguna sem sagnfræðilega heimild að hann lítur meira eða minna framhjá því að Maus er myndasaga. Þannig er jafnframt litið framhjá þeim at- riðum sem flækja ævisöguhliðina, eins og til dæmis því að allar persónur bókarinnar eru dýr, enda segir Brown stoltur að í raun séu þær ekki dýr, heldur bara með grímur – það sjáist glöggt í einum rammanum! Myndasöguformið er því notað til að ‘leika’ á okkur. Hér er ansi langt gengið í því að ‘túlka’ söguna, þarsem ekki aðeins er litið framhjá því að sjálfsævisaga og ævi- saga af þessu tagi getur aldrei orðið einhver ‘rétt’ saga af lífi manns, heldur er sú staðreynd að sagan er myndasaga einnig orðin léttvæg og myndræni hlutinn smættaður niður í ‘grímu’. Vissulega birtist Spiegelman í einum kaflanum með músargrímu, en það kemur þó ekki í veg fyrir að allar persónur bókarinnar eru í dýralíki. Gyðingar eru mýs, Þjóðverjar kettir og Pólverjar svín (og Bandaríkjamenn hundar). Og þarsem þetta er myndasaga þá ‘sér’ lesandinn í raun tvöfalt, hann bæði sér dýrin, og ber kennsl á þau sem mannlíki, kynþætti, þjóðir. Þessi tvöfalda sýn er dæmi um sér- gáfu myndasögunnar til að flytja lesandanum marg- laga og margradda skilaboð á einfaldan hátt. Gríman er því ekki til marks um að dýrin séu í raun fólk – sem þau þó vissulega eru – heldur einmitt til marks um hinn flókna og áhugaverða vef sjálfsævisögu, ævi- sögu og sjálfsmeðvitaðs skáldverks sem Spiegelman spinnur í Maus. Það má fullyrða að sjálfsmeðvitund í einhverskon- Af músum og mönnum: Maus: A Survivor’s Tale Fyrir nokkru síðan var haldin myndasögumessa í Listasafni Reykjavíkur sem kennd var við Níuna. Þar gat m.a. að líta verk Art Spiegelmans, Maus, sem hann fékk Pulitzer-verðlaunin fyrir árið 1992. Verkið fjallar af mikilli næmi um helför gyðinga sem víða hefur verið minnst á þessu ári þar sem nú eru liðin 60 ár frá því fangar voru frelsaðir úr búðunum í Auschwitz. Hér er fjallað um þessa frægu sögu sem heimfærð er upp á ketti og mýs. Eftir Úlfhildi Dagsdóttur varulfur@ centrum.is

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.