Tíminn - 14.03.1978, Qupperneq 6

6
Þriðjudagur 14. marz 1978.
Aðdragandi að gerð og
flutningi þessa frum-
varps um embættis-
gengi kennara og skóla-
stjóra er orðinn nokkuð
langur. Er hann rakinn
ýtarlega i athugasemd-
um við lagafrumvarp
þetta. Verður sú saga
ekki endurtekin hér, en
geta vil ég um eftirfar-
andi:
„Hinn 9. desember
1970 skipaði þáverandi
menntamálaráðherra
nefnd til þess að semja,
eins og þar stendur, ,,til-
lögur i frumvarpsformi
um ákvæði varðandi
skilyrði, sem fullnægja
þarf til þess að vera
settur eða skipaður
kennari við skyldu-
námsskóla og fram-
haldsskóla þ. á.m.
menntaskóla og sér-
skóla”.
Þessi nefnd var allfjölmenn og
áttu samtök kennara og svo
Kennaraháskólinn og Háskóli Is-
lands fulltrúa i nefndinni, einnig
menntamálaráðuneytið. En
Hörður Lárusson, þá sérfræðing-
ur i skólarannsóknadeild, var for-
maður þessarar nefndar.
Um þessar mundir voru i smið-
um frumvörp til laga um Kenn-
araháskóla tslands, um skóla-
kerfi og um grunnskóla. Frum-
varpið um Kennaraháskólann
varð að lögum á þinginu 1970-
1971, en hin frumvörpin hlutu ekki
afgreiðslu á Alþingi fyrr en i mai
1974.
Nefndin skilaði endanlegum til-
lögum 1972, en þar sem frum-
vörpin um skólakerfi og um
grunnskóla höfðu ekki náð fram
að ganga, mun ekki hafa þótt
timabært að leggja fram frum-
varp um embættisgengi kennara
að svo stöddu. Málið var þvi lagt
til hliðar um sinn.
I lok ársins 1974 var aftur tekið
til við málið. Þá var leitað til
sömu aðila og upphaflega höfðu
átt sæti i nefndinni og farið yfir
frumvarpið með þeim og jafn-
framt leitað umsagna hjá háskól-
unum báðum. Þá fjallaði einn
ig samstarfsnefnd menntaskóla-
stigsins um frumvarpið, en það er
nefnd, sem skipuð er rektorum og
skólameisturum menntaskólanna
og ráöuneytisstjóra og fleirum úr
menntamálaráðuneytinu. Endur-
skoðun þessi fæddi af sér nokkrar
breytingartillögur. Og eftir að
frumvarpinu hafði verið breytt i
einstökum atriðum án þess þó að
breyta meginstefnu þess, þá var
það sent ýmsum samtökum
skólafólks og fleirum til umsagn-
ar. Enn bárust nokkrar umsagnir
og athugasemdir. Var þaö allt
yfirfarið vandlega og leitazt viö
að samræma fram komin sjónar-
mið, sum nokkuð mismunandi, og
jafnframt voru höfð i huga ýmis
raunhæf og aðkallandi vandamál,
sem komið geta upp við ráðningu
skólastjóra og kennara.
Það er ljóst af þvi sem ég hef nú
greint, að þetta má hefur fengiö
mjög ýtarlegan undirbúning,
enda er frumvarpið, eins og þaö
er nú flutt, töluvert breytt frá
upphaflegri gerð þess, enda þótt
meginstofninn sé hinn sami eins
og ég drap á áðan.
Frumvarpinu er skipt i þrjá
kafla og eru i hinum I. almenn
ákvæði ýmisleg.
Kennaranám metið i
námseiningum
1 fyrstu grein er fjallað um nám
kennara almennt og svo fyrir
mælt, að það skuli metið i náms-
einingum. Mat samkvæmt sllku
einingakerfi skal staðfest af
matsnefnd, sem menntamála-
ráðuneyti skipar þannig að full-
trúar komi frá Háskóla Islands og
Kennaraháskólanum og loks
þriðji nefndarmaðurinn frá ráðu-
neytinu skipaður án tilnefningar.
Kennarasamtökin hafa lagt á
það áherzlu að eiga fulltrúa i
nefndinni en eðlilegt þótt að þau
væru fyrst og fremst samráðs-
aðilar.
I athugasemdum með frum-
varpinu er þess getið, að tilgang-
ur greinarinnar sé að stuðla að
þvi, að allt kennaranám, hvort
sem þaö fer fram á námskeiðum
eða reglulegum skólum, verði
metið á sama veg.
1 þessum I. kafla eru einnig
ákvæði um það, að allir kennarar
skuli ljúka lágmarksnámi i upp-
eldis-og kennslufræðum óháð þvi
skölastigi sem þeir ætla að kenna
á. Er hér bæði átt við fræðilegt
nám i nefndum greinum og svo
hagnýtt atriði, sem snerta
kennsluaðferðir og kennslutækni.
Þá er i kaflanum ákvæði, það er
i 3. grein, sem ætlað er að hvetja
kennara til að afla sér aukinnar
menntunar, m.a. að þvi er varðar
nýjungar i námsefni og kennslu-
aðferðum. En í þessari grein seg-
ir, að kennarar, sem auka við
menntun sina á einhvern hátt, fái
þá viðbótarmenntun viður-
kennda, ef fullnægt er tilteknum
skilyrðum.
I frumvarpinu ersvofyrirmælt
að menntamálaráðuneytið eða
fram þá kröfu að fóstrur skyldu
aðeins starfa undir eftirliti kenn-
ara. En hæpið er að binda slikt i
lögum.
1III. kafla frumvarpsins er svo
loks fjallað um framhaldsskóla-
stigið. En til þess að verða skip-
aður kennari i bókl. greinum
við framhaldsskólastigið veröur
umsækjandi að hafa lokið námi á
háskólastigi er jafngildi tiltekn-
um námseiningafjölda ásamt
fullgildum prófum, og þar af skal
tiltekinn f jöldi eininga vera nám I
uppeldis- og kennslufræðum eða
þá i sérgrein, ef um það er að
ræða.
I umsögnum frá Háskóla Is-
lands og Félagi menntaskóla-
alþingi
ákvæði gildandi laga eru óljós i
þessu efni. Þegar gengið var frá
frumvarpinu i ráðuneytinu, þótti
óeðlilegt að geta þessara skóla
(eða námsbrauta) að engu, en
jafnillt að setja inn einhver
ákvæði sem væru óraunhæf. Varð
þvi að ráði að kveða svo á að hlut-
aðeigandi kennarar þyrftu að
hafa lokið kennaraprófi sem
menntamálaráðuneytið
viðurkenndi (sjá 15. gr. f- og g-lið
og 16. gr. e-lið). I raun er hér ekki
um að ræða neina breytingu á
þeim venjum og reglum sem mið-
að hefur verið við þegar kennarar
hafa verið ráðnir að þessum skól-
um. Af þessum sökum þótti ekki
brýn ástæða til að hafa samráð
við hlutaðeigandi skóla.
Vera má að siðar verði ástæða
til að breyta þessum ákvæðum og
kveða skýrar á um réttindi og
menntun þessara kennara, t.d. ef
aðstæður skipast til að mennta þá
hérlendis.
Allt er þetta ýtarlega rakið i
frumvarpinu ^og fylgja allná-
kvæmar útskyringar við hverja
einstaka grein. Mun eg ekki rekja
einstaka þætti nánar, en visa til
frumvarpsins og athugasemd-
anna sem þvi fylgja.
Það gefur nokkra visbendingu
Vilhjálmur Hjálmarsson:
Heildarlöggj öf
um embættis-
gengi kennara
— framsöguræöa menntamálaráöherra,
örlitiö stytt
ráðherra setji og skipi yfirkenn-
ara og skólastóra við grunnskóla
og framhaldsskóla alla. En igild-
andi lögum eru þess dæmi, þó að
ekki sé það almenn regla, að for-
seti íslands skipi skólastjóra við
framhaldsskóla. Félag mennta-
skólakennara hefur gert athuga-
semd við þetta. Virðist þó eðli-
legt, að samræma þessi ákvæði
og sama regla gildi um alla skóla
i þessu efni.
I þessum I. kafla frumvarpsins
er að finna ákvæði þar sem bent
er á nokkur þau atriði, sem miða
skal við, þegar gert er upp á milli
umsækjenda, og mælt er fyrir um
það, að allir umsækjendur um
stöðu, sem fullnægja þeim
kröfum sem gerðar eru, komi til
álita við veitingu.
Haldið er þeim ákvæðum nú-
gildandi laga, að starf sem skipað
er kennara án fyllstu réttinda,
skuli auglýsa árlega.
Skilyrði fyrir kennara-
skipun
II. kafli laganna fjallar um
grunnskólastigið og er þar kveðiö
á um, hvað þurfi sérstaklega til
að vera skipaður kennari við
grunnskóla. Almenna skilyrðið er
að sjálfsögöu það aö hafa lokið
námi við Kennaraháskola Islands
og svo fullgildum prófum þar og
eins kennaranámi á háskólastigi
ásamt fullgildum prófum, sem
miöast við kennslu i grunnskóla.
En auk þess eru ýmis önnur
skilyrði, þegar um er að ræða
kennslu við sérstakar stofnanir,
t.d. stofnanir vegna afbrigðilegra
barna, og til þess að kenna til-
teknar greinar, handmennt, tón-
mennt, iþróttir, o.fl. Skulu þau
ákvæöi ekki rekin nánar hér. Þó
vil ég geta þess, að sérstaklega er
tekiö fram, að heimilt sé að ráða
að forskóla fóstrur eða aöra
starfsmenn með menntun, sem
menntamálaráðuneytið viður-
kennir.
Akvæöið um fóstrur er sam-
hljóða ákvæði i grunnskólalögum
um sama efni. S.t.B. hefur sett
Vilhjálmur Hjálmarsson.
kennara var talið hæfilegt að
miðaö við 150-180 einingar (5-6
ára nám i háskóla) i stað 120. Ef
farið er að tillögum þessum er
liklegt aðþaö stuöli að stéttarlegu
misræmi innan skóla, t.d. fjöl-
brautarskólanna, og er þá haft i
huga hvaða menntunar aðrir
kennarar en háskólanámskenn-
arareigavöl. (Liklegterað atrið-
ið valdi deilum).
Siðan er I þessum kafia fjallað
nánar um nauösynleg skilyrði til
þess að öðlast stöðu við ýmsa sér-
skóla á framhaldsskólastigi eins
og tþróttakennaraskóla Islands
og verkmennta og listaskóla,
iðnskóla, skóla fyrir afbrigðilega
eða þroskahefta nemendur
o.sl.frv.
Sérkennaranám erlend-
is
Nefndin skilaði ekki tillögum
um menntun kennara við þessa
skóla: Fósturskólann, Hjúkrun-
arskólann, húsmæöraskólánn og
Húsmæðrakennaraskóla Islands,
en hún taldi sig ekki hafa forsend-
ur til þess. Kennarar við þessa
skóla hafa sótt menntun sina til
annarra landa og er þar af leið-
andi nokkur mismunur á
menntun einstakra kennara, en
um þörfina fyrir löggjöf af þvi
tagi, sem þetta frumvarp fjallar
um, að með þvi, ef að lögum
verður, veröa felld úr gildi eigi
færri en 16 tilgreind lög eða ein-
stakar greinar úr lögum um ein-
stakar skólastofnanir. Verður þvf
stórum hagfelldara að vinna aö
ráðningum kennara og skóla-
stjóra eftir en áður.
Kennarar án fullra rétt-
inda geti aflað þeirra
I ákvæði til bráðabirgða segir
svo í 19. gr.:
„Þeir sem viö gildistöku þess-
ara laga hafa starfað sem settir
kennarar viö skyldunámsskóla 6
ár eða lengur, en fullnægja ekki
skilyrðum laganna til að hljóta
skipun i stöðu, skulu eiga kost á
að ljúka námi á vegum Kennara-
háskóla tslands til að öölast slik
réttindi. Um tilhögun námsins og
mat á fyrri menntun og starfs-
reynslu skal setja ákvæöi i reglu-
gerð.”
Þetta ákvæðivarðarhina marg-
unmtöluðu réttindalausu kenn-
ara. Samhljóða ákvæði er i frum-
varpi til laga um Kennaraháskóla
Islands. Þessari grein, 19. gr.
fyigja svohíj'óöand'i athugasemd-
ir:
,,A undanförnum árum hefur
orðið að setja til kennarastarfa
allmargt manna, sem ekki hafa
full kennsluréttindi samkvæmt
gildandi lögum og geta þvi ekki
hlotið skipun I kennarastöður. I
umræðum um þessi mál hefur
verið bent á, að æskilegasta
lausnin á vanda þessara kennara
sé að greiða þeim leið til að afla
sér fullra réttinda með viðbótar
námi. I þessari grein er gert ráð
fyrir sérstöku átaki við gildistöku
laga um embættisgengi kennara
á þann veg, að þeim sem þáhafa
starfað sem settir kennarar við
skyldunámsskola sex ár eða leng-
ur, verði gefinn kostur á að ljúka
á vegum Kennaraháskólans rétt-
indanámi, er verði sérstaklega
skipulagt i þvi skyni. Er þá haft i
huga, að m.a. gæti orðið um að
ræða sumarnámskeið og bréfa-
skóla”.
Ég vil benda á það sérstaklega,
að hér muni i framkvæmd verða
tekið ful.lt tillit til þess náms, sem
þessir kennarar hafa stundað
hvort sem heldur er við sókn á
fasta skóla ellegar á námskeið-
um, og að einnig verður tekið
mikið tillit til starfsreynslu við-
komandi kennara, sem margir
hverjir hafa kennt um langa hrið.
Þetta er nymæli. Tilsvarandi
ákvæði hefur ekki verið að vinna i
islenzkri löggjöf að þvi er ég bezt
veit.
Það hefur mikið verið rætt og
ritaðum aðstöðu hinna svonefndu
réttindalausu kennara, og er það
að vonum. I mörgun tilvikum eru
þetta menn, sem starfað hafa ár-
um saman við ágætan orðstir og
beinlinis bjargað við barna- og
unglingafræðsiunni i sinum
byggðarlögum. Um skeið var
nokkuð rætt um það að hafa
ákvæðii frumvarpinu um heimild
til að skipa til starfa slika menn
eftir að þeir höfðu kennt I tiltek-
inn árafjölda, en horfið var frá
þessu, enda er það almennur vilji
kennara að auka við menntun
sina og engin tregða á þvi að hjá
hinum réttindalausu nema siður
sé. En vert er að benda á það, að
nám þeirra styttist verulega við
langan starfstíma.
Ég vil vekja sérstaka athygli á
töfluyfir menntun starfandi kenn
ara á yfirstandandi skólaári, en
hún er prentuð i athugasemdum
með þessu frumvarpi. I þessari
skýrslu kemur glöggt fram, að
starfandi eru margir kennarar án
þessaðhafa full réttindi til þeirra
starfa. Ég hef áður haldið þvi
fram, að orsakir kennaraskorts-
ins sé m.a. óánægja með launa-
kjör, að kennaramenntun nýt-
ist mjög vel til fleiri starfa en
kennslu, almenn tregða fólks i
sumum starfsgreinum að fara út
á land, en kennarastöður eru ein-
mitt mjög margar, þvi að stéttin
er fjölmenn. Auk þess eru skólar
úti á landi stundum styttri og laun
þá lægri af þeim sökum og eykur
það tregðu manna að taka störf
að sér undir þeim kringumstæð-
um. Enn tel ég, að ónógir mögu-
leikar fyrir eldri kennara, rétt-
indalausa, að afla sér viðbót-
armenntunar og fullra réttinda
valdi hér nokkru um og svo tima-
bundin fækkun brautskráninga úr
Kennaraháskóla tslands. Það er
talið, að um þessar mundir sé
aðeins um 55.5% starfandi af
þeim kennurum, sem útskrifazt
hafa siðustu 10 árin úr kennara-
skóla, svo að margt kennara-
menntað fólk er raunar til i land-
inu. En það er skylt að geta þess
jafnframt, að miklu hærra hlut-
fall er i kennslu af siðustu ár-
göngunum úr Kennaraháskólan-
um. Þar er hlutfallið mjög hátt.
Og einnig má i þessu sambandi
minna á það, að aðsóknin að
Kennaraháskólanum hefur vaxið
gifurlega nú siðustu árin.
Sérmenntaðir kennarar
án fullra réttinda.
Ég vil nota tækifæríð að benda
á varöandi hæfni kennara án
fullra réttinda, að liölega 9% eru
sérmenntaðirf kennslugrein sinni
en skortir próf i uppeldis- og
kennslufræði. Sem dæmi,má
nefna háskólapróf i tungumalum
og fleiri greinum, próf frá tækni-
skólum og iðnskólum, listaskól-
um, verzlunarskólum og fleira.
Ætla má, að þetta fólk sé allvel I
stakk búið til aö kenna sin sér-
stöku fög. Þess ber einnig að geta,
að fullur helmingur þeirra 90
kennara, sem aðeins hafa lokið
landsprófi eða gagnfræðaprófi,
hefur kennt i fimm ár eða lengur
og þar af 25 i meira en 10 ár.
Reynsla þessara manna ásamt
viðbótarfræðslu á námskeiðum,
sem flestir þeirra hafa aflað sér,
hjálpar auðvitað mikið til að gera
þá hæfa til kennslustarfa. Mér
fannst ástæða til að rifja þetta
upp, þóíþetta er mikilsvert, þeg-
ar rætt er um hæfni hinna rétt-
indalausu. En markmiðið er auð-
vitaö, aðallirkennarar hafi hlotið
tilskilda menntun.
Ég hef gerzt svo fjölorður um
réttindalausu kennarana vegna
þess hvað kennaraskorturinn
hefur verið mikið i sviðsljósi aö
undanförnu. Ég bið háttvirta
Framhald á bls. 23