Heilbrigðismál - 01.10.2005, Síða 25

HemT
BÆTA HEILSUNA

Grænmeti er orkulítil fæða sem veitir manninum ýmis mikilvæg næringarefni svo sem C-
vítamín og fólasín. En í plöntuafurðum er einnig fjöldi annarra efna en næringarefna og
hafa sum þeirra virkni í líkamanum. Þau efni sem hafa jákvæð áhrif á heilsu fólks, án þess að
um næringarefni sé að ræða, kallast plöntuhollefni. Á síðustu árum hefur athygli beinst að
andoxunarefnum í grænmeti en þau veita vörn gegn skaðlegum efnum (líkamanum. Fjöldi
rannsókna bendir til þess að grænmeti og ávextir geti átt þátt I að koma I veg fyrir sjúkdóma
eins og hjarta- og æðasjúkdóma og vissar tegundir krabbameina, einkum í meltingarvegi.
Korn skiptir einnig máli þótt það hafi ekki verið eins mikið rannsakað. Það er því rík ástæða til
að hvetja til aukinnar neyslu grænmetis, ávaxta og korns.
GRÆNMETISNEYSLA BÆTIR HEILSUNA
Talið hefur verið að hægt sé að koma í veg fyrir
20-40% allra krabbameina í Bandaríkjunum
með breyttum fæðuvenjum. Samkvæmt þessu
eiga aðeins reykingar stærri þátt í myndun
krabbameina. Aukin neysla grænmetis og
ávaxta ein og sér er talin geta komið í veg fyrir
20% krabbameina. Þær tegundir grænmetis
og ávaxta sem einkum hafa verið tengdar við
lækkaða tíðni krabbameina eru kál (sérstaklega
spergilkál, höfuðkál og rósakál), blaðgrænmeti,
tómatar, gulrætur og sítrusávextir.
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur talið
litla grænmetis- og ávaxtaneyslu vera meðal
sjö helstu áhættuþátta ótímabærra dauðsfalla
í Evrópu. Grænmeti er mikilvægur hluti af fjöl-
breyttu fæði. Heilbrigðisyfirvöld víða um heim
Þær tegundir grænmetis og
ávaxta sem einkum hafa
verið tengdar við lækkaða
tíðni krabbameina eru kál,
blaðgrænmeti, tómatar,
gulrætur og sítrusávextir
hvetja þvl til aukinnar neyslu grænmetis og
ávaxta. Neysla Islendinga á þessum hollu vörum
er ennþá of lítil þótt hún hafi farið vaxandi á
síðustu árum.
ANDOXUNAREFNI OG ÖNNUR HOLLEFNI
Athyglin beindist lengi vel mest að þeim efnum
í jurtum sem eru næringarefni fyrir manninn. I
plöntum er mikill fjöldi efna sem verður til við
efnaskipti. Plöntur framleiða einnig efni til að
verjast utanaðkomandi áreiti eins og sjúkdómum
og skaðvöldum. Á seinni árum hefur svo komið
í Ijós að önnur efni en næringarefni geta verið
virk í mannslíkamanum. Plöntuhollefni geta
haft frumudrepandi áhrif, haft áhrif á veirur og
unnið gegn stökkbreytingum. Þessi efni eru I
grænmeti, ávöxtum, korni, baunum, hnetum,
kryddjurtum og tei. Af þessum efnum eru
andoxunarefnin þekktust.
Talið er að andoxunarefni veiti vörn gegn
skaðlegum áhrifum efna sem stuðla að
oxun í líkamanum. Ef andoxunarefni skortir
í líkamanum er hugsanlegt að heilsufarsleg
vandamál fylgi í kjölfarið. Sum andoxunarefni
eru jafnframt næringarefni eins og C-vltamín
og E-vltamln.
Allir kannast við ráðleggingar um það
að borða fjölbreytt úrval grænmetis sem er
mismunandi á litinn. En hvaða máli skipta þessir
litir? Karótínlð, litarefni sjálfrar náttúrunnar,
koma hér mjög við sögu. Þau eru fjölmörg og
gefa liti frá rauðu yfir I gult. Sum karótíníð,
eins og beta-karótln, hafa A-vltamínvirkni
í Ifkamanum. Rauða litarefnið I tómötum
heitir lýkópen. Bláan lit bláberja má rekja til
antósýanínefna, en þau hafa andoxunarvirkni.
Þannig mætti áfram telja.
Litsterkt grænmeti er oft auðugt af
hollefnum og vítamínum. Taka má
tómata sem dæmi. Rauða litarefnið í
þeim heitir lýkópen, en það er öflugt
andoxunarefni af flokki karótíníða.
Talið er líklegt að lýkópen veiti vörn
gegn hjartasjúkdómum og sumum
krabbameinum.
ÍSLENSKT GRÆNMETI HEFUR SÉRSTÖÐU
I hverju felst sérstaða íslensks grænmetis?
Nálægðin við markaðinn kemur fyrst upp í
hugann. Það er því mögulegt að senda nýtt
innlent grænmeti á markað daglega. En
aðstæður til ræktunar á Islandi eru að mörgu
leyti sérstakar, nefna má erfið birtuskilyrði,
lágan umhverfishita og ræktun í gróðurhúsum.
Grænmeti ræktað á norðlægum slóðum getur
haft aðra samsetningu en það sem ræktað er
í suðlægari löndum. Hægur vöxtur í langan
tíma gæti aukið styrk efna. Hugsanlegt er að
íslensk náttúra og framleiðsla skili afurðum
með samsetningu sem er sérstök, t.d. varðandi
plöntuhollefni. Ýmsir þættir svo sem sólarljós,
þroski, geymsluskilyrði, árstími, landssvæði og
vinnsla hafa mikil áhrif á myndun þessara efna.
Sum hollefni verja plöntur gegn ytra áreiti og
notkun varnarefna gæti þvl dregið úr myndun
þeirra. Þetta kann að hafa þýðingu þar sem
notkun varnarefna er lltil eins og á íslandi.
Grein eftir Ólaf Reykdal matvælafræðing hjá
Matvælarannsóknum Keldnaholti. Hann hefur
áður skrifað í Heilbrigðismál, m.a. um herta fitu
(3/1999), lýkópen (3/1998) og kalk (2/1993).
Heimildaskrá má fá hjá höfundi (olafurr@iti.is).
25